Strona · s. 12strona oryginału ↗
Antologia opracowań ukraińskiej pieśni ludowej
Слово Просвіти, №38 за 2018 рік
Rezonansowym wydarzeniem w przestrzeni muzycznej Ukrainy, którego nie było podobnego precedensu od mniej więcej pięćdziesięciu lat, stało się zakończenie publikacji swoistej, sześciotomowej antologii opracowań ukraińskiej pieśni ludowej. W latach 2015–2018 ten unikatowy projekt, mający formę zbioru własnych opracowań chóralnych, zrealizował zasłużony działacz sztuki Ukrainy, kompozytor Oleksandr Jakowczuk.
Olha KUSZNIRUK, kandydat nauk o sztuce, starszy pracownik naukowy Instytutu Mistecztwoznawstwa, Folklorystyki ta Etnologii im. M. T. Rylskoho Narodowej Akademii Nauk Ukrainy
Kwestia zachowania duchowego dziedzictwa narodu, do którego bezpośrednio należy muzyka folklorystyczna, stanowi ważny składnik działalności artystycznej przedstawiciela kijowskiej szkoły kompozytorskiej Ołeksandra Jakowczuka. Od lat dziecięcych, spędzonych na Podolu, nosi on w sobie umiłowanie pieśniowych perełek, ujawniając je poprzez własną twórczość jako kompozytor, utrwalając autentyczne wzorce jako dociekliwy folklorysta-praktyk. Charakteryzując jego preferencje stylistyczne, można stwierdzić, że wektor poczucia ukraińskich narodowych korzeni odgrywa dla artysty ważną rolę. Zarówno w czasach profesjonalnego kształtowania się, jak i w okresie dojrzałym, w muzyce O. Jakowczuka obok warstw postmodernizmu można zaobserwować elastyczną linię opracowywania pieśni ludowej. Z różnym stopniem intensywności sięga on do jej słownika intonacyjnego, jak choćby cytując „Podolianoczkę” w utworze „Scenka ludowa” na kwartet drewnianych instrumentów dętych czy splatając w „Capriccio bukowińskim” na klarnet i fortepian cytowaną melodię pieśni „Oj, siadł czaban na mogiłce” oraz własny temat, naśladujący żywioł ludowego muzykowania. Wreszcie kompozytor ukazuje także wysokomistrzowskie przeосмysłenie poziomu intonacyjności folklorystycznej, co widzimy w „Kantacie jesiennej” do własnych wierszy na sopran i instrumenty smyczkowe, opartej na motywach „Cieni zapomnianych przodków” Michajła Kocjubynskiego. Tu narodowa określoność języka muzycznego, zdaniem muzykologa Anatolija Kalenyczenki, „występuje w hojnym melodyjności i śpiewności partii wokalnej, harmonicznej barwności i fakturalnej przejrzystości orkiestry, lirycznym obrazowo-emocjonalnym ukształtowaniu muzyki”. Innych przykładów takiej organiczności, głębokiego zrozumienia nie tylko ukraińskiego folkloru, ale też polskiego, żydowskiego, hiszpańskiego, włoskiego, portugalskiego, w muzyce O. Jakowczuka można znaleźć wiele. Pojawienie się antologii zrealizowanej przez kompozytora ma swoją ciekawą i dawną prehistorię, związaną z folklorystyczną działalnością Ołeksandra Jakowczuka w latach 70.–90. XX wieku. Studia w klasie kompozycji Anatolija Kołomijca w Konserwatorium Kijowskim, jego wskazania dotyczące folkloru jako priorytetowej substancji twórczości, stały się czynnikiem organizującym poznawanie źródeł pieśniowych. Rolę czynnika pomocniczego odegrały studenckie wyprawy folklorystyczne pod kierunkiem Wołodymyra Matwijenki, kierownika Gabinetu Twórczości Ludowej przy konserwatorium. Najwyraźniej młody początkujący zafascynował się zbieraniem autentyków, bo po ukończeniu studiów samodzielnie kontynuował takie podróże na rodzinne Podole. Kiedy zaś pod koniec lat 80. XX wieku los rzucił go z rodziną do Jugosławii, O. Jakowczuk wzbogacił to doświadczenie na terenach Bośni, Chorwacji, Serbii, a także na Słowacji, w regionie Preszowa. Właśnie działalność folklorystyczna ożywiła kompozytorskie zainteresowanie gatunkiem opracowania pieśni ludowej, w którym artysta szczęśliwie zdołał znaleźć równowagę między ludowym a profesjonalnym, kontynuując tradycję swojego genialnego rodaka Mykoły Leontowycza, a mianowicie w dramatyzowaniu treści pieśni nowymi możliwościami pisarstwa chóralnego, nadawaniu opracowaniom cech balladowości. I wyjście ku „symfonizacji” opracowania pieśni ludowej. Błyskotliwe rozumienie specyfiki chóralnej, zakorzenione w osobistym doświadczeniu wokalnym O. Jakowczuka jako chórzysty, a także talent kompozytorski przyczyniły się do szerokiej popularności tej dziedziny jego wielkiego dorobku twórczego nie tylko wśród muzyków-chórzystów, ale i wśród publiczności słuchaczy. Prezentowana antologia, której publikacja rozpoczęła się w 2015 roku, przedstawia uporządkowaną przez kompozytora własną twórczość w gatunku opracowania dla chórów różnych składów a cappella (wyjątek stanowią jedynie dwie pieśni — „Oj na morzu, na sinym” oraz „Oj, zoronько wieczornaja”, które mają akompaniament fortepianu). Obejmuje ona sześć obszernych tomów, w których zawarto 345 utworów, a łączna objętość wydania wynosi 1512 stron! Pierwszy tom zbioru, sfinansowany przez przedsiębiorcę Wołodymyra Postowego z Kamieńca Podolskiego, przeznaczony jest dla chóru dziecięcego i obejmuje 57 opracowań pieśni cyklu kalendarzowo-obrzędowego tematyki zimowej — kolęd i szczedrywek (K.: Centrum Poligraficzne „Foliant”, 2015, 190 s.). Niewielką część melodii ludowych zaczerpnięto ze zbioru chórmistrzyni Marii Pyłypczak „Kolędy i szczedrywki” (K., 2007). We wstępie O. Jakowczuk częściowo uchyla zasłonę nad procesem twórczym, rozważając wpływ pieśni ludowych na swoje kształtowanie się jako kompozytora: „...intonacje ludowego melosu wchodziły w moją duchową istotę, na poziomie podświadomym kształtując zasady osobistego świata artystycznego”. Do drugiego tomu antologii weszło 50 pieśni kalendarzowo-obrzędowych cyklu zimowego i letniego na chór mieszany, napisanych w różnych okresach drogi twórczej (K.: Wydawnictwo „Stylos”, 2016, 243 s.). Autentyczne melodie kompozytor zapisał podczas wypraw folklorystycznych po wsiach Zachodniego Podola, przede wszystkim na terenach obwodów chmielnickiego i tarnopolskiego; niektóre z nich wydano w opracowanych przez niego zbiorach melodii „Pieśni z Podola” (1989) i „Kolędy i szczedrywki” (1990). Wydanie ujrzało światło dzienne dzięki wsparciu finansowemu znanego mecenasa, dyrektora agrofirmy z rodzinnej dla twórcy obwodu chmielnickiego, Bohatera Ukrainy Michajła Szapowała. Trzeci tom, również przeznaczony do wykonania przez chór mieszany, zawiera 62 opracowania pieśni rodzinno-obyczajowych, lirycznych i żartobliwych (K.: Centrum Poligraficzne „Foliant”, 2016, 304 s.), spośród których znajdują się ulubione „Niesie Hala wodę”, „Oj, w gaju przy Dunaju”, „Oj, nie chodź, Hrycu”, „Rozpręgajcie, chłopcy, konie” itd. Mecenasem tego tomu został członek Zarządu PAT AKB „Arkada” Lubomyr Kylymnyk. W czwartym tomie antologii O. Jakowczuka zebrano 50 opracowań na chór męski, przede wszystkim cyklu kalendarzowo-obrzędowego, a także pieśni czumackie (18) i kilka lirycznych (K.: Centrum Poligraficzne „Foliant”, 2016, 248 s.). Większość melodii szeregu pieśni czumackich zaczerpnięto z akademickiego wydania „Pieśni czumackie” pod redakcją O. Dejа, A. Jasenczuk, A. Iwanyckiego (K., 1976), przygotowanego przez Instytut Historii Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. T. Rylskiego NAN Ukrainy. We wstępie kompozytor przechodzi na poziom uogólnień dotyczących burzliwego rozwoju właśnie gatunku opracowania pieśni ludowej na rodzimych terenach. Niedawno w kijowskim centrum poligraficznym „Foliant” ujrzały światło dzienne także dwa ostatnie tomy (piąty i szósty) antologii chóralnej — „Ukraińskie pieśni ludowe” na chór żeński (240 s.) oraz „Ukraińskie pieśni ludowe Zakarpacia” na chór mieszany (287 s.). Wydania te opublikowano dzięki wsparciu mecenasów, odpowiednio chóru żeńskiego „Wesniwka” pod batutą Kwitki Zoricz-Kondrackiej oraz małżeństwa Anny i Bohdana Słabaków (Toronto, Kanada). Osobliwością piątego tomu jest autorski zapis napiewów nie tylko z Prawobrzeżnej Ukrainy, ale też z autonomicznego kraju Wojwodiny w Serbii — wsi Dziurdziów, Żabal, Werbas, Kula, Ruski Kerestur; a także z Chorwacji: wsi Pietrowci, Mikłoszewci, Lipowlany, miasta Wukowar. W szczególności niektóre z nich kompozytor zaczerpnął ze zbioru „Nasza pieśń”, opracowanego przez księdza o. Onufrija Tymka. Piąty tom składają się z 70 pieśni, konkretnie reprezentujących różnorodność gatunkową pieśniowego folkloru: kolędy, szczedrywki, wiosenne pieśni, rodzinno-obyczajowe, weselne, żartobliwe, czumackie, rekrutckie. W ostatnim, szóstym tomie antologii O. Jakowczuka, przeznaczonym do wykonania przez chór mieszany, zawarto 63 opracowania pieśni rodzinno-obyczajowych, lirycznych, rekrutckich i żartobliwych regionu zakarpackiego. Ten wartościowy pласт ukraińskich pieśni ludowych dotąd był nieznany na Ukrainie. Dziś, dzięki kompozytorowi, który zdołał sprowadzić ten bezcenny skarb na ojczyznę i wprowadzić go w obieg wykonawczy poprzez to wydanie, nasze zespoły chóralne będą miały dostęp do tej oryginalnej muzyki. Kompozytor samodzielnie, bez pomocy instytucji państwowych, zebrał i usystematyzował ponad 2 tysiące autentycznych ludowych perełek! Oznacza to, że ogromny zbiór pieśni został przez kompozytora zachowany w czasie, to znaczy uratowany od zapomnienia. Ponadto zrobił on 345 opracowań pieśni ludowych na różne składy chóralne, co jest unikalnym zjawiskiem we współczesnej muzyce ukraińskiej. Można z przekonaniem powiedzieć, że O. Jakowczuk jest jedynym współczesnym ukraińskim kompozytorem, który świadomie dba o zachowanie pieśni ludowej i jej rozpowszechnianie w formie artystycznego opracowania na całym świecie. Podkreślmy, że znaczna część jego opracowań chóralnych od lat 80. aktywnie żyje w repertuarze wielu znanych zespołów Ukrainy i zagranicy, rozpowszechniając się w formie rękopisów. Chóralne arcydzieła O. Jakowczuka brzmią na ogólnoukraińskich i zagranicznych konkursach oraz festiwalach, gdzie ukraińscy śpiewacy zdumiewają słuchaczy wyrazistością i niezapomnianą jasnością swoich występów. Antologia kontynuuje rozwijanie tradycji wyżej określonego gatunku, zapoczątkowanego przez Mykołę Łysenka i jego młodszych współczesnych. Dziś trudno przecenić artystyczne znaczenie antologii dla rozwoju ukraińskiej kultury muzycznej narodowej, jej „wagi gatunkowej” w przyszłości, i wyrażamy nadzieję, że pojawienie się tak obszernego dzieła to wielki wkład w nasze życie muzyczne, swoisty wyczyn kompozytora-patrioty.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
