Strona · s. 6strona oryginału ↗
«Proświta» w Połtawie w dobie Ukraińskiej Centralnej Rady (marzec 1917—kwiecień 1918 r.). Powstanie, rozwój, działalność
Слово Просвіти, №38 за 2018 рік
Żywioł przeradza się w zorganizowanie 4 marca 1917 roku z inicjatywy Towarzystwa Ukraińskich Postępowców (TUP) powstała nowa struktura polityczna — Ukraińska Centralna Rada (UCR), która stała się centrum skupienia sił narodowych narodu ukraińskiego. Jednym z najaktywniejszych środowisk patriotycznych stały się „Proświty”. Ośrodki początkowo powstawały żywiołowo, a wymagania i działalność koncentrowały się na płaszczyźnie kulturalnej i oświatowej. Zazwyczaj zakładali je, oprócz inteligencji, żołnierze frontowi z ukrainizowanych jednostek armii rosyjskiej oraz wiejska młodzież. Struktury proświtańskie utrzymywano kosztem związków spółdzielczych, pomocy samorządu lokalnego, dobrowolnych datków oraz składek członkowskich, których wysokość ustalali sami proświtańcy. Z czasem tworzenie ośrodków odbywało się w sposób zorganizowany — po tym, jak do „Proświt” dołączyli urzędnicy samorządu lokalnego. Po przeprowadzonych w ciągu lata 1917 roku wyborach uzupełniających i ponownych wyborach do ziemstw, ich skład w wielu powiatach guberni połtawskiej uzupełnili myślący ukrainocentrycznie aktywiści z nowych instytucji społecznych — „Proświt”, Związków Chłopskich. Wraz z przyjściem proświtańców ziemstwa z rosyjskich imperialnych organów samorządu lokalnego przekształciły się w ukraińskie struktury władzy — organy UCR w terenie. Działalność „Proświt” byłaby niemożliwa bez wsparcia materialnego ze strony różnych warstw ludności ukraińskiej oraz społecznych stowarzyszeń gospodarczych — towarzystw spółdzielczych, z których najliczniejszą była spółdzielczość spożywców. Mychajło Tokarewski Kandydat nauk historycznych z Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego Wiktor Rewehuk zbadał, że zgodnie z danymi, które napłynęły od 131 towarzystw spożywców Połtawszczyzny, 100 z nich tylko w ciągu 1917 roku na cele kulturalne („Proświtom”, bibliotekom na zakup książek, stypendia dla uczniów i studentów z ubogich rodzin itp.) wydało z własnych zysków 104 tysiące 912 karbowańców. A jeszcze opiekował się „Proświtami” wydział pozaszkolny Sekretariatu Oświaty UCR, a w terenie — wydziały oświaty pozaszkolnej gubernialnych i powiatowych zarządów ziemskich. Na przykład 23 marca z inicjatywy proświtańców w ziemstwie połtawskim ogólne zebranie studentów i wykładowców Połtawskiego Instytutu Nauczycielskiego uchwaliło: „Przekształcić instytut na ukraiński. Wszystkie dyscypliny wykładać w języku ukraińskim. Żadnego rosyjskiego wykładowcy”. Na początku maja 1917 roku połtawska hromada TUP wspólnie z ziemstwem oraz towarzystwami „Proświta” zainicjowała zwołanie Ukraińskiego Zjazdu Połtawszczyzny, który miał zjednoczyć wszystkie siły narodowe w walce o samostanowienie Ukrainy i wesprzeć Hryhorij Kowalenko w tym żądaniu państwowotwórczą działalność UCR. W tym celu został utworzony gubernialny „Wspólny komitet ukraińskich partii i organizacji postępowych”, do którego oprócz działaczy „Proświty” weszli przedstawiciele Związku Chłopskiego, Klubu Ukraińskiego, ukraińskich partii socjaldemokratycznych, towarzystwa „Bojan” i in. Zjazd odbywał się w dniach 21—22 maja w Połtawie. Delegaci ogłosili poparcie dla UCR i wsparli tradycyjne dla tamtego czasu żądanie szerokiej autonomii narodowo-terytorialnej Ukrainy. Działacz Połtawskiej „Proświty”, członek zarządu Połtawskich towarzystw spożywców, przewodniczący Połtawskiego gubernialnego zarządu ziemskiego Mychajło Tokarewski na Wszechukraińskim Kongresie Narodowym w 1917 r. z guberni połtawskiej został wybrany do UCR. „Proświta” w Połtawie 12 kwietnia 1917 roku odbyło się zebranie założycielskie Połtawskiego Miejskiego Towarzystwa „Proświta”. Jak podaje strona „Encyklopedia historii Ukrainy”: „Założycielami zostali M. Nepyjwoda, H. Markewycz, F. P. Nakoneczny, W. Andriewski, O. Towkacz, H. Kowalenko”. Wzięło udział ponad 250 osób — znanych historyków, etnografów, działaczy kultury, nauczycieli, księży. Omawiano kwestie organizacji wykładów wśród ludności, tworzenia ukraińskich bibliotek, ukraińskiego drukarstwa książek i in. Po długich dyskusjach w składzie Połtawskiego Miejskiego Towarzystwa „Proświta” utworzono cztery komisje według kierunków pracy: biblioteczną, wykładową, oświatową i teatralną. Na przewodniczącego wybrano Hryhorija (Hryćka) Kowalenkę — działacza społecznego, lekarza, artystę, historyka, autora podręcznika do historii, inspektora wydziału oświaty pozaszkolnej Połtawskiego gubernialnego zarządu ziemskiego. Wkrótce Połtawska Miejska „Proświta” stała się centrum metodycznym dla wszystkich „Proświt” Połtawszczyzny. „Towarzystwo — mówiono w statucie — ma na celu pomaganie w rozwoju kulturalnym narodu ukraińskiego w granicach guberni połtawskiej. Aby to osiągnąć, towarzystwo wydaje książki, czasopisma, gazety i tym podobne; otwiera biblioteki, muzea, czytelnie, księgarnie, organizuje wykłady publiczne, odczyty, kursy ogólnokształcące, spektakle, wieczory literacko-muzyczne, koncerty, przedstawienia i tym podobne; zakłada szkoły, przytułki, żłobki i inne oświatowe instytucje dobroczynne”. Sprawami wydawniczymi opiekował się Hryhorij Kowalenko. Pod jego kierownictwem Połtawska „Proświta” wydaje książki, czasopisma, gazety dla dzieci, bo przecież „największe znaczenie wychowawcze ma książka”. W badaniu „Działalność wydawnicza towarzystw „Proświta” lewobrzeżnej Ukrainy jako siła napędowa ukraińskiego odrodzenia narodowego (pocz. XX w.)” kandydat nauk z zakresu komunikacji społecznej, wykładowca katedry dziennikarstwa Połtawskiego Uniwersytetu Pedagogicznego Hlib Kudraszow informuje: „Wśród wydawnictw towarzystwa zwracają uwagę „Katalog ukraińskich książek, przydatnych dla szkół wszystkich typów” Z. Kurdynowskiego, „Myszy i kot” W. Dorosza, „Bajka o prawdzie i krzywdzie” Panasa Myrnego, „Koty-gospodarze” (zbiór dziecięcy utworów ludowych, dobranych przez O. Buzyszyna), szkolne zbiory nut F. Popadycza, rozbieralny i metodyczny elementarz Petryky. W tym samym okresie lokalny związek towarzystw spożywców w porozumieniu z gubernialnym wydziałem oświaty wydał na pomoc samorządowym placówkom kulturalno-oświatowym popularne broszury oraz różnorodne pomoce metodyczne pod wspólną nazwą „Biblioteczka „Proświty” (więc możemy mówić o założeniu serii wydawniczej). Istnieją świadectwa, Iwan Steszenko że wydane w tej serii szkice z historii Ukrainy H. Kowalenki, porady dla rolników wiejskich cieszyły się popytem także poza granicami guberni połtawskiej”. Działalność „Proświty” znajdowała żywy oddźwięk wśród połtawian. Jaskrawym świadectwem tego stało się pierwsze od wielu lat legalne, liczne uczczenie pamięci Tarasa Szewczenki. Ze względu na znaczną liczbę chętnych miejska „Proświta” zorganizowała kursy wiedzy o Ukrainie dla mieszkańców Połtawy. Wśród innych przedmiotów słuchacze opanowywali na nich także urzędowy język ukraiński. Z inicjatywy sekretarza oświaty Ukraińskiej Republiki Ludowej, rodowitego połtawianina, proświtańca Iwana Steszenki w Połtawie zaczęto otwierać ukraińskie gimnazja. Pierwsze — imienia Kotlarewskiego — umieszczono w budynku przy dzisiejszej ulicy Niebiańskiej Sotni, 45. 22 sierpnia 1917 roku ogólne zebranie członków Pawlenkowskiej „Proświty”, która była jedną z najliczniejszych w Połtawie, postanowiło założyć na tym przedmieściu ukraińskie gimnazjum, zwracając się z wnioskiem do gubernialnego i powiatowego ziemstwa. Po dokładnym omówieniu
Na utworzenie projektu ziemstwa przeznaczono dla ukraińskiego gimnazjum po 10 tysięcy karbowańców, ale okazało się to za mało. Dlatego w dalszej kolejności finansowano gimnazjum kosztem „Proświty” z Pawlenek, niewielkich opłat za naukę uczniów oraz dobrowolnych datków mieszkańców przedmieścia. W szczególności, jak ustalił połtawski historyk Borys Trystanow, „1 tysiąc 582 karbowańce przekazali kolejarze ze stacji Połtawa-Kijowska”. Gimnazjum na Pawlenkach otwarto w grudniu 1917 roku. W pierwszym roku nauki zapisało się 78 chłopców i dziewcząt, których podzielono na trzy klasy, z nich dwie przygotowawcze. Na jej czele stanął wykładowca Korpusu Kadetów Pawło Hołoborodźko. Trystanow odnalazł list teściowej Hołoborodźki — Olimpiady Petrenko. Z niego wiadomo, że budynek gimnazjum został wynajęty od przedstawiciela połtawskiej szlachty Mychajła Hercenwica. Nauczycielami byli doświadczeni pedagodzy, wśród nich wybitny ukraiński pedagog, działacz Ukraińskiej Republiki Ludowej, aktywista „Proświty” Hryhorij Waszczenko. Większość nauczycieli miała wykształcenie uniwersyteckie lub ukończyła Wyższe Kursy Żeńskie. Dużą uwagę w gimnazjum przykładano do estetycznego wychowania uczniów, często urządzano poranki i wieczory artystyczne. Jeszcze jedno ukraińskie gimnazjum otwarto na Podolu. Miało ono pięć klas, z nich dwie przygotowawcze. Kierował nim znany językoznawca i pedagog, pochodzący z Galicji Iwan Pryjma. Nawiasem mówiąc, dzięki ustawie dekomunizacyjnej, z inicjatywy Trystanowa na mapie toponimicznej Połtawy pojawiła się ulica ku czci Iwana Pryjmy. 18 listopada utworzono Ukraiński Teatr Narodowy. Otwarcie zbiegło się z początkiem sezonu teatralnego. Z mową powitalną przed widzami w imieniu Centralnej Rady wystąpił działacz „Proświty” Wiktor Andrijewski, a potem chór przy entuzjastycznych okrzykach „Sława!” dwukrotnie odśpiewał hymn narodowy „Jeszcze nie umarła Ukraina” oraz „Testament” T. Szewczenki. Pierwszym przedstawieniem połtańskiego Teatru Ukraińskiego stał się dramat Hryszynskiego „Brat na brata”. Zatem w dobie Ukraińskiej Centralnej Rady w Połtawie, jak i w całej Ukrainie, odrodzenie narodowe stało się głównym trendem życia społecznego, a decydującą rolę w tym procesie odegrały „Proświty”.
Źródła: Rewehuk W. Ja. Połtawszczyzna w pierwszym roku Rewolucji Ukraińskiej. Doba Centralnej Rady (marzec 1917—kwiecień 1918 r.) — Połtawa: ASMI, 2007. Pustowit T. Ukraińska historia Hryćka Kowalenki//Zoria Połtawszczyny, oficjalna strona gazety, 17.02.2018, tryb dostępu http:// zorya.poltava.ua/ukrainska-istorija- gricka-kovalenka/ Pustowit T. Wiktor Andrijewski — wybitny kronikarz doby Ukraińskiej Republiki Ludowej//Zoria Połtawszczyny, oficjalna strona gazety, 25.08.2016, tryb dostępu http:// www.old.zorya.poltava.ua/2016/08/25/ viktor-andriyevskyj-vydatnyj-diyach- i-litopysets-doby-ukrayinskoyi- narodnoyi-respubliky/ Rewehuk W. Ja. Połtawszczyzna w ogniu Rewolucji Ukraińskiej (1917—21 r.) — Połtawa, wydawca Szewczenko R.W., 2014. Biłousko O. A., zespół autorów. Historia Połtawszczyzny dla klas 6—11 szkoły ogólnokształcącej. — Oficjalna strona “Połtawika” (NRP-Centrum badania historii Połtawszczyzny). Kudraszow H.O. “Dziennikarstwo, filologia, mediaedukacja. Materiały Ogólnoukraińskiej konferencji naukowo-praktycznej. Zbiór doniesień naukowych”, t.1, Połtawa: Oświata, 2009. — 436 s. — Referat “Działalność wydawnicza towarzystw “Proświta” lewobrzeżnej Ukrainy jako siła napędowa ukraińskiego odrodzenia narodowego (pocz. 20 w.) Zespół autorów. Stulecie Macierzy “Proświty”. Zarys historii Towarzystwa Macierzystego Proświty i przegląd towarzystw oświatowych w Kanadzie. — Winnipeg, Manitoba, Kanada: Ukraińskie towarzystwo Czytelnia “Proświty”. Połtawskie towarzystwo “Proświta”. — Zespół autorów, Wikipedia. Maluta O.W. red.kol: Smolij W. A. (przewodniczący) i in. Instytut historii Ukrainy NAN, — Połtawskie towarzystwo “Proświta”. — Encyklopedia historii Ukrainy w 10 t., tryb dostępu http://resource.history.org.ua/cgi-bin/ eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=EI U&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21R EF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM =S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02 =0&S21P03=TRN=&S21COLORTER MS=0&S21STR=Poltavske_tovarystvo Tokarewski Mychajło Dmytrowycz. — Zespół autorów, Wikipedia. Samojdiuk M. Stuletnie gimnazjum na Pawlenkach — niepodległością zbudowane-niepodległością i zniszczone, — wydanie internetowe “Połtawszczyna” z 26.07.2017, tryb dostępu https:// poltava.to/news/43727/ Zespół autorów “Historia Połtawy” (strona Borysa Trystanowa), — Steszenko Iwan Matwijowycz, tryb dostępu http://histpol.pl.ua/ru/ poltavskij-rodoslov/alfavitnyj-ukazatel- rodov/spisok-rodov-l?id=3017 Zespół autorów “Historia Połtawy” (strona Borysa Trystanowa), — Iwan Pryjma, tryb dostępu http:// www.histpol.pl.ua/ru/component/ content/article?id=2736
Materiały usystematyzował Ołeh PUSTOWHAR, pierwszy zastępca przewodniczącego Połtawskiego OO WUT “Proświta”
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
