Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
← Archiwum «Slovo Prosvity»

Слово Просвіти, №38 за 2019 рік

16 s. · 31 wpisów · PDF w Wikimedia Commons ↗ · CC BY 4.0

Tłumaczenie maszynowe z ukraińskiego. Cytaty, nazwiska i liczby sprawdzaj ze stroną oryginału.

Tekst wyodrębniono z PDF i automatycznie podzielono na materiały. Granice części materiałów nie zostały sprawdzone redakcyjnie: jeden wpis może zawierać kilka materiałów, tylko część jednego lub blok serwisowy (np. ogłoszenie o prenumeracie). Źródłem pierwotnym jest strona gazety w PDF.

Strona · s. 1strona oryginału ↗

OGÓLNOUKRAIŃSKI TYGODNIK KULTUROLOGICZNY 38 (1038), 19—25 września 2019 Rozpalajmy serca i otwierajmy oczy! Jubileusz na tle amnezji władzy

30-lecie tak potężnej siły politycznej, jaką był Ruch na początku walki o niepodległość i później, to wiekopomna karta historii narodowej, która nie traci na znaczeniu dzisiaj i nie straci w przyszłości. Chodzi przede wszystkim o przeprowadzenie zjazdu założycielskiego Ludowego Ruchu Ukrainy, który odbył się 8—10 września w murach pałacu kultury Kijowskiego Instytutu Politechnicznego. — Jesteśmy w procesie odrodzenia Ukrainy przez cały ten okres — powiedział Pawło Mowczan. — Przedstawiciele społeczeństwa zmuszeni byli dzisiaj zebrać się tutaj, aby powiedzieć społeczeństwu i władzy: my jeszcze jesteśmy, nie jesteśmy w przeszłości. Nasze programy odrodzenia i budowy niepodległego, suwerennego, silnego i odnoszącego sukcesy kraju, które ogłaszaliśmy na Zjeździe Założycielskim Ruchu, pozostają tak samo aktualne, jak i 30 lat temu. I wtedy, kiedy opracowywaliśmy dokumenty założycielskie, kiedy z całej Ukrainy zebraliśmy kolosalny potencjał narodowy, któremu sami dziwiliśmy się, że jeszcze się zachował, pomimo lat niszczenia i represji, które stosowała wobec nas Rosja, bez zastrzeżeń wierzyliśmy w zwycięstwo. Dzisiaj zmieniły się orientacje polityczne, priorytety państwowe, ale nie zmienił się program LRU, który został stworzony i zaproponowany ukraińskiemu społeczeństwu. Swego czasu ukraińskie społeczeństwo poparło właśnie tę siłę polityczną, zwłaszcza podczas wyborów do Rady Najwyższej Ukrainy i lokalnych organów samorządu, bo wierzyli w zdolność swoich wybrańców przy wsparciu narodu do zmiany kraju. Oni stworzyli państwo ukraińskie, formując zasadnicze pryncypia jego istnienia. O tym, jak zachować i kontynuować budowę kraju, mówili inni uczestnicy okrągłego stołu. — Czy nasza władza powinna była zareagować na 30-lecie Ruchu? — retorycznie pytał Iwan Zajeć, jeden z założycieli tej organizacji społeczno-politycznej, deputowany ludowy Ukrainy wielu kadencji. — Dla ukraińskiej, świadomej narodowo — bez wątpienia! Obecna władza całkowicie przemilczała, chociaż istnieje odpowiednia uchwała Rady Najwyższej Ukrainy poprzedniej kadencji o obchodach ważnych wydarzeń historycznych. Tam było zaznaczone, że w 2019 roku do tej daty trzeba przeprowadzić odpowiednie działania na szczeblu państwowym. W odpowiedzi — ani słowa, ani pół słowa! To wielki błąd zarówno obecnych przywódców państwa, jak i całego społeczeństwa obywatelskiego. Stworzenie LRU stało się przełomowym wydarzeniem w narodowo-wyzwoleńczych zmaganiach Ukraińców o swoją państwowość, o niepodległość, która faktycznie przerysowała całą mapę polityczną świata. Nie zauważyć tego mogą albo polityczni ślepcy, albo wrogowie państwa ukraińskiego i narodu. — Bez znajomości historii Ruchu — tego fenomenalnego zjawiska, uwzględnienia i wykorzystania jego zadań programowych oraz doświadczenia walki — mówił Iwan Zajeć, — nie można wyobrazić sobie i zrozumieć walki Ukraińców o niepodległość, zweryfikować obecnych orientacji. Ukraina swoją niepodległością rozbiła więzienie narodów — Imperium Rosyjskie. A dalej — światowy system komunistyczny. Ówczesny okres ruchowski charakteryzuje się nadzwyczajną pracą twórczą oraz twardością ducha najlepszych przedstawicieli narodu. Dzisiaj jak nigdy Ukraina potrzebuje patriotycznej, ukraińskiej w duchu i myślach władzy. Ruch był właśnie taką siłą. Jako siła polityczna wyrastał od dołu, z twórczej inicjatywy ludzi i przede wszystkim jako reakcja obronna na zagrożenia ze strony Rosji. Mykoła Porowśkyj, były przewodniczący Rówieńskiej organizacji krajowej LRU, a potem kierownik wydziału organizacyjnego centralnego aparatu Ruchu, słusznie zauważył: społeczeństwu do dziś narzuca się błędną tezę, że niepodległość została podarowana i spadła z nieba. — Niepodległość — powiedział — została wywalczona w krwawej walce politycznej, poczynając od walki w każdej wsi, mieście, rejonie. Przypomnijmy, jak nasi ruchowcy, pokonując liczne przeszkody, nieustannie narażając się na niebezpieczeństwo, wozili z Litwy potajemnie wydrukowane ulotki… Dwóch kurierów Ruchu zniknęło bez śladu. A ile pracy, ile wysiłku włożono w organizację ogromnych manifestacji ducha narodowego: Łańcuch Zjednoczenia od Lwowa do Kijowa, w którym wzięło udział ponad milion ludzi; obchody 500-lecia Kozaczyzny Ukraińskiej (300 tys. uczestników) pod Kapuliwką itd. Takie akcje polityczne jednoczyły naród ukraiński w walce o niepodległość. Bez nich, najwyraźniej, nie byłoby ani udanego referendum 1 grudnia, ani realizacji tych trzech zadań strategicznych, które postawił przed sobą Ruch. A są to: ogłoszenie niepodległości Ukrainy; narodowe odrodzenie kulturowe (zostało wykonane w połowie); sprawiedliwość społeczna (niewykonana). Heorhij Filipczuk, pierwszy zastępca przewodniczącego Towarzystwa „Proświta”, akademik NAPNU, zauważył, że w tych dniach w całej Ukrainie z inicjatywy weteranów odbywają się obchody 30-lecia organizacji. — Jesteśmy zobowiązani — powiedział — przekazać dwie wartości, które były, są i będą w LRU. Nie postrzegamy Ruchu jako po prostu instytucji politycznej. Nie postrzegamy go jako po prostu partii. Postrzegamy Ruch jako ideał narodowy, jako wartości narodowe, jako ukrainocentryczną politykę zagraniczną i wewnętrzną. Ruch — jako perspektywę bytu narodu ukraińskiego. Dlatego obchody tej daty musiałyby być ogólnonarodowym, ogólnopaństwowym wydarzeniem, niezależnie od rozważań urzędników, niezależnie od tego, kto chce zminimalizować to unikalne, fenomenalne zjawisko państwowotwórcze. Wtedy na szali postawiono najświętszą i najwspanialszą wartość, o którą zmagano się w ciągu naszej historii przez wiele pokoleń — państwowość ukraińską. I tę wartość, którą wywalczyliśmy, jesteśmy zobowiązani moralnie przekazać następnym pokoleniom jako najdroższą rzecz społeczną. Heorhij Filipczuk podkreślił, że obecnie społeczeństwo ukraińskie znajduje się w stanie amnezji narodowo-kulturowej, humanitarnej. Na margines wyrzucone są historia i pamięć, a nawet język ukraiński — najwyższa wartość duchowa. A w edukacji narzuca się wielokulturowość, chociaż bez własnej kultury narodowej, idąc do Europy, takie państwo z amnezyjnym społeczeństwem nikomu nie jest potrzebne. Różne aspekty działalności Ruchu naświetlili inni uczestnicy okrągłego stołu: Ołeksandr Hudyma, Wiktor Kułynycz, Bohdan Ternopilśkyj, Ilko Szutow, Myrosław Łewyckyj i in. Własna inf. Myrosław Łewyckyj Jestem pewien, że nie u jednego pojawi się pytanie: dlaczego datę utworzenia LRU zaliczam do dat znaczących nowej historii Ukrainy? Po pierwsze, dlatego, że LRU, choć początkowo nie był partią, jednak w świadomości społecznej Ukraińców postrzegany był jako alternatywa dla KPZR. Prawda, nie wszyscy pozytywnie postrzegali tę alternatywę. Po drugie, właśnie LRU miał znaczący wpływ na zmianę stosunku świata do Ukrainy oraz ukraińskich dążeń niepodległościowych. Jeszcze w połowie 1989 roku Ukrainę za granicą uważano za strefę zastoju. Mnie, etnicznemu Ukraińcowi, który wtedy pracował i mieszkał w Polsce, bardzo ciężko było to słyszeć. Tym bardziej, że na Ukrainie w tamtym czasie już aktywnie działał Ukraiński Związek Helsiński, do którego miałem wtedy zaszczyt należeć, oraz Towarzystwo Języka Ukraińskiego. Jednak ich zasoby informacyjne były zbyt słabe, by zmienić tendencyjne postrzeganie Ukrainy przez świat. Było to uwarunkowane nie tylko tym, że reżim Szczerbyckiego uważano za hamulec gorbaczowowskiej pieriestrojki, ale tym (w każdym razie w Polsce tak było!), że oficjalna propaganda z podpowiedzi Moskwy przez długie lata wylewała na głowy obywateli straszną antyukraińską żółć. Ukraińców postrzegano jako naród niewolników, którym obojętne są uczucia wolności i godności narodowej. Zakończenie na str. 3. W przeddzień na jednym z, wydawałoby się, proukraińskich kanałów telewizyjnych pompatycznie świętowano jako najważniejszy punkt zwrotny w historii ojczystej utworzenie Narodowej Federacji Piłki Nożnej Ukrainy. I nie wspomniano, że 30 lat temu miało miejsce tak znaczące wydarzenie, jak narodziny Ruchu. Tej siły politycznej, której oddani działacze faktycznie przekształcili Ukrainę z byłej kolonii w niepodległe państwo. „Dzisiaj, ku wielkiemu żalowi, na tę rozmowę nie zdobyli się ani rząd, ani nowa Rada Najwyższa Ukrainy” — ze smutkiem i goryczą zaznaczył przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Pawło Mowczan, otwierając w Ukrinformie okrągły stół na temat „30-lecia Ludowego Ruchu Ukrainy: o stawaniu się państwa”. Tak samo lekceważyły Ruch, jego ideologię i narodowo-patriotyczne kadry wszystkie poprzednie rządy i prezydenci. PRESTIŻOWA NAGRODA IMIENIA TERESZCZENKI. TEATRY PROŚWITIAŃSKIE NA WSI. MYKOŁA TOMENKO O MAKSYMOWYCZU

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Przywrócenie sprawiedliwości

Okręgowy Sąd Administracyjny miasta Kijowa uznał za bezprawne i uchylił zarządzenie Prokuratury Generalnej Ukrainy o zwolnieniu Mykoły Hołomszy ze stanowiska pierwszego zastępcy Prokuratora Generalnego Ukrainy oraz orzekł o przywróceniu go na stanowisko. Zdaniem sądu, przy przeprowadzaniu lustracji, a powód został zwolniony w związku z przyjęciem ustawy Ukrainy „O oczyszczeniu władzy”, należy przestrzegać indywidualnego charakteru takiej odpowiedzialności, to znaczy wina pracownika musi zostać udowodniona w każdym konkretnym przypadku. Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. T.H. Szewczenki oraz redakcja gazety „Słowo Proświty” szczerze gratulują Panu, Panie Mykoło, przywrócenia sprawiedliwości. Wiemy, ile czasu, wysiłku i energii poświęcono na to, aby dopiąć swego, przywrócić naruszone prawa oraz obronić własny honor i godność. Członkowie zarządu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” wielokrotnie wspierali Pana w poszukiwaniu prawdy i sprawiedliwości, publicznie przedstawiali informacje o Pana patriotycznej i państwowotwórczej postawie, profesjonalizmie oraz systematyczności w podejmowaniu decyzji. Cieszymy się, że swoim zwycięstwem udowodnił Pan całemu ukraińskiemu społeczeństwu, iż nawet bezprawne i zamówione decyzje władz można i należy zaskarżać w sądzie, profesjonalnie dowodzić swoich racji i uzyskiwać sprawiedliwe orzeczenie. Szczególnie wyrażamy poparcie dla Pana inicjatywy dotyczącej wykorzystania odszkodowań za przymusowe pozostawanie bez pracy w związku z nielegalnym zwolnieniem. Uważamy, że Pana publiczny apel dotyczący celowego przekazania tych środków rodzinom Bohaterów Niebiańskiej Sotni oraz poległych obrońców Ukrainy na wschodzie kraju jest przykładem prawdziwie państwowotwórczego podejścia i potwierdzeniem Pana wysokiej moralności. Ze środków masowego przekazu dowiedzieliśmy się, że zdecydował się Pan powrócić do pracy w Prokuraturze Generalnej. Wspieramy Pana w tym ważnym kroku, uważamy, że współczesny system ochrony porządku prawnego potrzebuje jasnej, fachowej koordynacji prawdziwego profesjonalisty, zdolnego systemowo pracować na rzecz przywrócenia zaufania obywateli do władzy, organów ścigania, zapewnienia skutecznego mechanizmu walki z korupcją oraz wykrywania przestępstw. Własna informacja. Heorhij ŁUKJANCZUK. Historia ukraińskiego aktywisty z Krymu Wołodymyra Bałucha po rosyjskiej aneksji półwyspu zamieniła się w szereg spraw administracyjnych i karnych. W grudniu 2014 roku umieścił on na swoim domu w osadzie Srebrjanka ukraińską flagę, a na ścianie tabliczkę „Ulica Bohaterów Niebiańskiej Sotni, 18”. Pod koniec 2016 roku Wołodymyr Bałuch został zatrzymany przez funkcjonariuszy FSB Rosji. Twierdzili oni, że na strychu domu aktywisty znaleźli naboje i kostki trotylu. Kontrolowany przez Rosję sąd na Krymie skazał go na pięć lat pozbawienia wolności w dwóch sprawach karnych: przechowywania amunicji oraz incydentu, który nazwano „pobiciem naczelnika Rozdolnieńskiego aresztu tymczasowego”. Później wyrok złagodzono do 4 lat i 11 miesięcy. W czasie przebywania w areszcie Wołodymyr Bałuch, podobnie jak inni uwolnieni obecnie więźniowie, kilkakrotnie ogłaszał strajk głodowy. Ostatnie posiedzenie sądu w sprawie aktywisty odbyło się 5 lipca 2018 roku na Krymie. Później został on przetransportowany do kolonii nr 4 w rosyjskim mieście Torżok, gdzie Bałuch spędził około roku. Obecnie Wołodymyr Bałuch przebywa w szpitalu „Feofania” w Kijowie. Tuż przed samą wymianą...

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Ustawie o języku — bezwarunkową realizację!

W Towarzystwie „Znannia” Ukrainy 12 września br. odbył się okrągły stół z udziałem przewodniczącego zarządu Towarzystwa, członka korespondenta Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy, rektora Uniwersytetu Współczesnej Wiedzy Wasyla Kuszercia. Oprócz przedstawicieli Towarzystwa „Znannia” Ukrainy w wydarzeniu wzięli udział: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, Narodowy Związek Pisarzy Ukrainy, dziennikarze, wykładowcy. W porządku obrad znalazła się Ustawa Ukrainy „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego”. Znany językoznawca, profesor Iwan Juszczuk, wygłosił wykład na temat problemów implementacji nowej Ustawy o języku państwowym, zważywszy na jej wielkie znaczenie historyczne i państwowotwórcze. W referacie oraz wystąpieniach przytaczano przykłady kontynuacji rusyfikacji przestrzeni informacyjnej, niezrozumienia nawet przez poszczególnych przedstawicieli władzy znaczenia języka państwowego dla konsolidacji społeczeństwa, rozwoju państwowości, rozwoju narodowego. Uczestnicy podkreślali wagę Ustawy i wyrażali zaniepokojenie opinii publicznej próbami ignorowania państwowego języka ukraińskiego, w szczególności przez deputowanych Bloku Opozycyjnego, którzy uciekają się do prób rewanżu — rusyfikacji ludności Ukrainy, zwłaszcza młodzieży. W podsumowaniu uczestnicy okrągłego stołu przyjęli apel do rządu.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Więzienia Putina — kopia Gułagu Stalina

W Ukraińskim Kryzysowym Centrum Medialnym 16 września odbyła się konferencja prasowa Wołodymyra Bałucha, który opowiedział o walce z rosyjskim systemem w więzieniu oraz o znęcaniu się i torturach, których doświadczył z powodu swojej ukraińskiej postawy. W wydarzeniu wzięli również udział rosyjski adwokat Ukraińca Dmytro Dinze, obrońca społeczny Bałucha Arcybiskup Symferopolski i Krymski Prawosławnego Kościoła Ukrainy Kłymient oraz koordynatorka Krymskiej Grupy Praw Człowieka Olha Skrypnyk. zaproponowali napisanie wniosku o ułaskawienie w formie ultimatum: „Albo piszesz ten wniosek, albo wracasz do obozu”, na co on kategorycznie odpowiedział, że woli wrócić, niż pisać taki wniosek. Kiedy wszedł do autobusu i zobaczył, że tak powiem, „gwiazdorskie twarze”, zrozumiał, że stało się coś nadzwyczajnego: bo tam razem byli już i Karpiuk, i Kłych, i Suszczenko, i Sencow z Kolczenką — wszyscy znani więźniowie polityczni. Wymiana więźniów politycznych według formuły „35 Ukraińców na 35 Rosjan” odbyła się 7 września 2019 roku. Więzienie putinowskie to pewien przekrój społeczeństwa, jeśli mówić o rosyjskich realiach, chociaż więzienie w ogóle jest rzeczą obiektywną. Wytrzymać tortury na długim odcinku czasu jest niemożliwe. Na krótkim — można, a na długim — nie. To jak NKWD z 1937 roku. Dlatego po uwolnieniu Bałuch, Sencow, Suszczenko, którzy zyskali pewien stopień medialności, będą kierować ją na właściwe tory — na uwolnienie innych obywateli Ukrainy, którzy pozostają w rosyjskich więzieniach. I życzą wszystkim chłopakom, którzy jeszcze tam zostali, aby nie tracili wiary, że tutaj, na wolności, cała aktywna część społeczeństwa będzie walczyć dalej o ich uwolnienie. Najbardziej wspiera więźniów politycznych komunikacja w formie listów — jest to niezwykle ważne w warunkach więziennych. Najważniejsze, żeby chłopcy tam czuli, że społeczeństwo tutaj ich potrzebuje. Bo ludzie siedzą i martwią się tylko o jedno — chcą pozostać godnymi ludźmi. Według słów Bałucha, najważniejsze teraz — nie stracić Krymu nie terytorialnie, a mentalnie. On coraz bardziej zwraca się w stronę Ukrainy. Mimo tego, ilu proukraińskich obywateli wyjechało i ilu przyjechało z Rosji na półwysep. Ukraińskie społeczeństwo musi przestać traktować Krymian jak zdrajców, choć i tacy tam są. Na Krymie jest bardzo wielu ludzi, którzy mentalnie są z Ukrainą, a Bałuch z Sencowem i Kolczenką są tego przykładem. Państwo powinno wspierać tych ludzi finansowo i, co najważniejsze, moralnie. Bo najważniejsi są ludzie, a nie terytorium. W Ukraińskim Kryzysowym Centrum Medialnym (od lewej do prawej): który wraz z adwokat Ołhą Dinze pomagał Bałuchowi w więzieniu, Arcybiskup Symferopolski i Krymski PKU Kłymient

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Apel do Gabinetu Ministrów Ukrainy

12 września 2019 roku przedstawiciele Ogólnoukraińskiej organizacji społecznej Towarzystwo „Znannia” Ukrainy, Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy oraz Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, a także przedstawiciele społeczności Kijowa na wspólnym posiedzeniu omówili Ustawę Ukrainy „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego” i doszli do wniosku: 1. Ustawa została przyjęta w celu wykonania drugiej części artykułu 10 Konstytucji Ukrainy: „Państwo zapewnia wszechstronny rozwój i funkcjonowanie języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia społecznego na całym terytorium Ukrainy”. 2. Ustawa jest zgodna z „Deklaracją o suwerenności państwowej Ukrainy”, przyjętą przez Radę Najwyższą Ukraińskiej SRR 16 lipca 1990 r., w której wskazano: „Ukraińska SRR zapewnia narodowo-kulturowe odrodzenie narodu ukraińskiego, jego świadomości historycznej i tradycji, cech narodowo-etnograficznych, funkcjonowanie języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia społecznego”. 3. Osobom należącym do rdzennych narodów, mniejszości narodowych Ukrainy, Ustawa gwarantuje w celu zachowania ich tożsamości narodowej prawo do nauki języka odpowiedniego rdzennego narodu lub mniejszości narodowej Ukrainy oraz korzystania z niego w codziennej komunikacji. 4. Ustawa nie przewiduje ingerencji w życie osobiste obywateli i odrzuca jakąkolwiek dyskryminację obywateli ze względu na język. Władanie jedynym językiem państwowym zapewnia wszystkim obywatelom Ukrainy równe prawa do edukacji, pracy, informacji, stanowisk w państwie. 5. W Ustawie przewidziano wystarczający czas i stworzenie warunków dla przygotowania obywateli, struktur społecznych i państwowych do należytego opanowania języka państwowego. W swoim czasie opracowano i przyjęto trzy programy państwowe dotyczące wszechstronnego rozwoju i funkcjonowania języka ukraińskiego na Ukrainie: „Państwowy program rozwoju języka ukraińskiego oraz innych języków narodowych w Ukraińskiej SRR na okres do 2000 roku”, zatwierdzony Postanowieniem Rady Ministrów USRR z dnia 12 lutego 1991 r. nr 41 (ze zmianami wprowadzonymi zgodnie z Postanowieniem Gabinetu Ministrów Ukrainy nr 1272 z dnia 17 października 1996 r.), „Kompleksowe środki dotyczące wszechstronnego rozwoju i funkcjonowania języka ukraińskiego”, zatwierdzone Postanowieniem Gabinetu Ministrów Ukrainy z dnia 8 września 1997 r. nr 998, „Państwowy program rozwoju i funkcjonowania języka ukraińskiego na lata 2004—2010”, zatwierdzony Postanowieniem Gabinetu Ministrów Ukrainy z dnia 2 października 2003 r. nr 1546. Jednak programy te zostały zrealizowane tylko częściowo. Mamy nadzieję, że obecne kierownictwo polityczne, rząd Ukrainy nie powtórzy niedbalstwa poprzednich rządów i zapewni nieuchronne bezkonfliktowe wykonanie Ustawy Ukrainy „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego”, czego wymaga artykuł 10 Konstytucji Ukrainy oraz Orzeczenie Sądu Konstytucyjnego Ukrainy z dnia 14 grudnia 1999 roku. W. I. KUSZEREC, przewodniczący zarządu Ogólnoukraińskiej organizacji społecznej Towarzystwo „Znannia” Ukrainy; M. O. SYDORŻEWSKI, przewodniczący Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy; P. M. MOWCZAN, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. 12 września 2019 roku, m. Kijów

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

Zapalajmy serca i otwierajmy oczy!

Historia to nie opowieść o tym, co było, a interpretacja w Zakończenie. Początek na str. 1 Bez pozytywnych sygnałów z Ukrainy trudno było coś przeciwstawić tym tendencyjnym wyobrażeniom. Wreszcie nie po prostu sygnał, a potężna „wybuchowa” fala nadeszła z Ukrainy. 8—10 września 1989 roku w Kijowie utworzono Ludowy Ruch Ukrainy na rzecz Przebudowy. Swego czasu obecnie już nieżyjący profesor Anatol Kamiński przesłał mi kilkadziesiąt kopii amerykańskich, kanadyjskich, francuskich i niemieckich wycinków prasowych oraz depesz agencyjnych o zjeździe założycielskim LRU. Zatem dla świata było to wydarzenie nieprzeciętne. Elity intelektualne (czego nie można powiedzieć o politycznych) już zaczęły rozumieć, że Ukraińska SRR to nie jedna z jednostek terytorialnych ZSRR, nie „stan”, a republika narodu ukraińskiego. Jej znaczący przedstawiciele spośród byłych więźniów politycznych otwarcie domagają się niepodległości dla Ukraińskiej SRR. „Gazeta Wyborcza”, która wtedy w Polsce była jedyną alternatywą dla komunistycznego monopolu informacyjnego, ograniczyła się do małej notatki o zjeździe założycielskim LRU. Wywołało to wielkie zdziwienie ukraińskiego środowiska w Polsce. A dla mnie prawdziwym szokiem stał się materiał z archiwum KGB, w którym przytacza się komentarz redaktora „Gazety Wyborczej”, posła na Sejm Polski Adama Michnika o zjeździe LRU. W materiale z archiwum KGB powiedziano, że Michnik oświadczył: w przypadku, gdy Ruch zechce wcielać idee, które niektórzy głosili (tutaj wyraźna aluzja do Łewka Łukjanenki. — M. L.), to skończy się to wielką wojną domową… Nie wszyscy w Polsce z elity politycznej lat 1989—91 myśleli tak, jak polityk i dziennikarz Adam Michnik. Pod koniec listopada 1989 roku do Polski przyjeżdżał ówczesny przewodniczący Sekretariatu LRU, były więzień polityczny Mychajło Horyń. Na dwóch z jego spotkań — z Marszałkiem Senatu profesorem Andrzejem Stelmachowskim oraz z ministrem kultury i sztuki Izabelą Cywińską, tłumaczyłem Mychajłę Horynia. Na obu spotkaniach nazywano go przedstawicielem elity politycznej przyszłego państwa ukraińskiego i wyrażano głębokie przekonanie, że LRU, którego aparat wykonawczy kierował ich gość, zajmie takie samo miejsce w historii Ukrainy, jakie wtedy już miała w historii Polski „Solidarność”. W Polsce każdą rocznicę jej utworzenia obchodzi się na szczeblu państwowym. Brzmią słowa podziękowania dla weteranów „Solidarności” i innych ruchów antykomunistycznych, wręczane są odznaczenia państwowe. Niestety, dopóki we władzach ukraińskich przeważać będą mentalni Małorusini, nie możemy nawet marzyć, że władza odda należne miejsce roli UHG, TUM i LRU w procesie zdobywania państwowości. Nic więc dziwnego, że 30-lecie LRU obchodzono na szczeblu społecznym w gronie towarzyszy broni, z którymi podnoszono pierwsze niebiesko-żółte flagi, jeżdżono przed grudniowym referendum (z reguły na własny koszt) do Donbasu i na Krym w rajdy informacyjne na rzecz poparcia Aktu o państwowej niepodległości Ukrainy. Za każdym razem, gdy wspominam legendarnego Mychajłę Horynia, przychodzą mi na myśl stale cytowane przez niego od pierwszego dnia niepodległości Ukrainy słowa włoskiego twórcy państwowości Garibaldiego: „Stworzyliśmy Włochy, teraz trzeba stworzyć Włochów”. Mychajło Horyń przystosowywał je do ukraińskich realiów: „Wywalczyliśmy państwową samodzielność Ukrainy, a teraz musimy z ludności Ukraińskiej SRR stworzyć naród ukraiński”. Niestety, część ukraińskich działaczy państwowych po ogłoszeniu niepodległości Ukrainy rozluźniła się, poddając się wpływowi zgubnej myśli, że przy istnieniu niepodległego państwa czas będzie pracował na Ukrainę, na sprawę ukraińską. Logicznie rzecz biorąc, tak powinno być, gdyby nie mentalne deformacje w świadomości narodu, które przejawiają się syndromem nabytego „kakajaraznicztwa” (obojętności). Jego przede wszystkim zrodził strach, zasiany przez bolszewicki terror. Tę deformację wzmacniała bezczelna propaganda „homosovieticusa”. I klasa zarządzająco-przemysłowa (tak zwany czerwony dyrektoriat) również była mentalnie nieukraińska. Dlatego obecnie tak strasznie odstajemy w rozwoju gospodarczym nie tylko od krajów byłej socjalistycznej „wspólnoty”, ale i od wielu naszych „współwięźniów” wspólnego radzieckiego „więzienia narodów”. Jak przebiegał proces degeneracji świadomości w „kakajaraznicztwo”, pokazano w błyskotliwym filmie „Zakazany” o legendarnym Wasylu Stusie. Pomimo pewnych drobnych niuansów, które nie odpowiadają faktom historycznym, duch czasu, tępotę rosyjskiego szowinizmu oddano w sposób porażający. Choć nie one są głównym przesłaniem zawartym w obrazie. Głównym jest tam strach „trybików” totalitarnego systemu przed jednostką, która może stać się liderem narodu. A w konsekwencji brutalne niszczenie tych jednostek. Oczywiste jest, że nie tylko sierżanci milicji, którzy rozpędzali posiedzenia Klubu Twórczej Młodzieży, ale nawet „adwokaci” ze specjalnymi przepustkami do spraw specjalnych, którzy na procesach ukraińskiej inteligencji oświadczali, że „zbrodnie” ich „podopiecznych” zostały prawidłowo zakwalifikowane, a „podopieczni” zasługują na karę, nie zastanawiali się, że od lidera narodu zależy jego stan. Bez lidera upodabnia się on do stada, które na fałszywy głos może pobiec w przepaść. Jednak dobrze rozumieli to ci, którzy wydawali rozkazy „specsierżantom”, „specadwokatom” i „specsędziom”, by wyłapywali i niszczyli wszystkie charyzmatyczne osoby z zadatkami na liderów. Tak było w czasach carskich, tak było w czasie kolonialnej zależności radzieckiej. Tak jest i w czasie niepodległości Ukrainy. Wystarczy wspomnieć szaloną walkę przeciwko Wiaczesławowi Czornowiłowi. Na pierwszym etapie „szyto” mu „ideę” zniesienia emerytur dla osób starszych, „zakaz” rozmawiania po rosyjsku. Ataku na niego było wystarczająco dużo, by zdyskredytować ideę ukraińskiej Ukrainy oraz wszystkie siły, które tę ideę wyznawały. Do emocjonalnego wybuchu doprowadzają mnie obecne permanentne „płacze”, że „wszystko przepadło”. A tym bardziej wysokie pouczenia, że „28 lat — psu na budę”. Ale nie psu na budę! Obok tych, którym „wszystko jedno”, którzy wrzeszczą pod barem z „żywym piwem”: „nie potrzebna mi tutaj żadna Europa”, jest już całkiem potężne społeczeństwo obywatelskie, co potwierdził Marsz Weteranów w Dzień Niepodległości Ukrainy. Nie tylko u nas jest ono w mniejszości, bardzo ustępując „kanapowej sotni”. Jednak wszędzie jest ono siłą napędową pozytywnych zmian. Nie możemy zapominać prawdy, że nic w naszym życiu nie dzieje się bez woli Bożej. 12 września byłem na konferencji prasowej uwolnionych z putinowskiej niewoli ukraińskich marynarzy. Było tam też przygnębiające wrażenie, że ukraińscy telewizyjni dziennikarze poza anteną, jak i kilka lat temu, są głęboko rosyjskojęzyczni. Jednak były też pozytywne wrażenia. Dowódca 1. dywizjonu okrętów ochrony redy dowództwa morskiego, kapitan drugiej rangi Denys Hrycenko powiedział, że podjęta przez niego decyzja, by nie strzelać w odpowiedzi do Rosjan podczas zajęcia ukraińskich okrętów w Cieśninie Kerczeńskiej, była słuszna: „Minął czas, rozebrałem dla siebie wszystkie sytuacje, które mogły wtedy się zdarzyć. Chyba Bóg mnie prowadził. Możliwe, że to była jakaś trzecia siła. To, co zrobiliśmy, było tym, co trzeba. Gdybyśmy postąpili inaczej, to nas być może już by nie było...” Ten przypadek to jaskrawy przykład, że wydarzenia w Ukrainie i wokół Ukrainy rozwijają się nie według scenariusza pisanego w gabinetach polityków. Nie można wykluczyć, że siły zła i chaosu przygotowują swój „scenariusz”. Jeszcze na długo przed rozpoczęciem kampanii wyborczej, kiedy wszystkie prognozy wskazywały na zwycięstwo Julii Tymoszenko, przypadkowo znalazłem jedną „wizję” dotyczącą przyszłości Ukrainy. Mówiło się w niej, że w wyborach prezydenckich zwycięży młody człowiek ze wschodu, który aktywnie podejmie się zatrzymania wojny w Donbasie. Jednak on jej nie zatrzyma, a znajdzie tam swój koniec… Ja wtedy tę „wizję” uważałem za kompletną bzdurę i nawet nie zachowałem jej w archiwum, więc nie pamiętam, kto jest jej autorem. Sądząc po obecnym rozwoju wydarzeń, była to jedna z rosyjskich politycznych „wizji”, informacyjne preludium do prowokowanego przez Kreml chaosu. Jednym z jego wyzwalaczy będzie profanacja miejsc pamięci żydowskiego bytu w Ukrainie. 15 września odnotowano i szeroko rozpowszechniono w kanałach żydowskich jako akt „ukraińskiego antysemityzmu” zbezczeszczenie we wsi Bohdaniwka w obwodzie mikołajowskim pomnika, ustawionego w miejscu masowego mordu Żydów w czasach niemieckiej okupacji. Naklejone na zbezczeszczonym pomniku „przesłanie” do „Zelika’95”, w którym powiedziano, że jeśli „taksówkarz Czerwonenko” i inni nie uspokoją się, czeka ich nowy holokaust, nie pozostawia wątpliwości, że to putinowska prowokacja. Tym bardziej, że ostatnie słowo w tym przesłaniu-ostrzeżeniu napisano po rosyjsku — „chołokost”. Wszystko to wpisuje się w nowy „scenariusz” Putina przeciwko Ukrainie, który 14 września ogłosił kapitan 1 rangi Marynarki Wojennej USA w stanie spoczynku Gary Tabach, komentując „instrumentarium” Kremla przeciwko Ukrainie. Według niego, obecny sternik Rosji „w wojnie hybrydowej przeciwko Ukrainie może przejść do taktyki aktów terrorystycznych w celu wywarcia nacisku na oficjalny Kijów”. Od siebie dodam, że akty terrorystyczne „u chachłów” są bardzo korzystne dla Rosji, ponieważ odwracałyby uwagę rosyjskiego telelumpenu od coraz aktywniejszych protestów w Rosji. Aby osiągnąć maksymalny efekt propagandowy, takie zamachy byłyby kierowane przeciwko Rosjanom. Nie zdziwię się, jeśli z czasem okaże się, że głośny rozstrzał w Mariupolu zabójcy obrońców Donieckiego lotniska Romana Dżumajewa w rzeczywistości był putinowską egzekucją niepożądanego świadka. Sugeruje to również lider ochotników Ukrainy Dmytro Jarosz. Na swojej stronie na Facebooku napisał: „Jeszcze raz: korzystając z humanistycznych zasad, zwracam się do wrogów Ukrainy: „Poddawajcie się ukraińskim organom ścigania! Dobrowolnie idźcie do ukraińskich więzień i nie wychodźcie stamtąd! Bo kara Boża nieuchronnie nadejdzie!” Nie zdziwię się również, jeśli z czasem okaże się, że „ludowi mściciele”, którzy w noc z 16 na 17 września spalili dom byłej szefowej Narodowego Banku Ukrainy Wałerii Hontariewej, byli putinowsko-portnowscy. Choć może okazać się, że tutaj „popracowali” mściciele-najemnicy oligarchów… Wszystkie znaki na ziemi wskazują, że wchodzimy w bardzo skomplikowany i niebezpieczny dla nas czas. A znaki na Niebie, dokładniej, głosy Nieba, mówią nam, by nie tracić wiary: „Zapalajcie serca. Otwierajcie oczy. Rozjaśniajcie mądrość. Działajcie miłością. To wielki i bardzo ważny dla was czas. Innego nie będzie. To szansa ostatnia”. Do tego można różnie podchodzić, jednak nikt nie zaprzeczy, że bez tych zasad nie można zbudować szczęśliwego i sprawiedliwego społeczeństwa. Do krajów z najwyższym poczuciem sprawiedliwości społecznej oraz do trójki państw, których obywatele uważani są za najszczęśliwszych, należy Finlandia. Prezydent tego państwa Sauli Niinistö, występując 12 kwietnia na forum Jałtańskiej Strategii Europejskiej (dokładniej, odpowiadając na pytanie prowadzącego), na doświadczeniu swojego kraju pokazał Ukraińcom, jak osiągnąć sprawiedliwość i szczęście. Powiedział: „Mamy dość długie i często skomplikowane doświadczenie relacji z Rosją… Ci Finowie, którzy kochają Rosję, z nich przeważnie się śmieją — dlatego jest ich dość mało”. A u nas jest ich bardzo wielu. I pod wpływem rosyjsko-małorosyjskiej propagandy znacznie częściej śmieją się z tych, którzy nazywają Rosję okupantem. Prezydent Finlandii adekwatnie ocenia zagrożenia hybrydowe ze strony Federacji Rosyjskiej i Finowie są gotowi podejmować działania w celu przeciwdziałania temu. A obecny prezydent Ukrainy póki co nie dał twardych podstaw, by uważać, że adekwatnie ocenia zarówno hybrydowe, jak i bezpośrednie zagrożenia ze strony Federacji Rosyjskiej. Przeciwnie, swoim zachwytem „planem pokoju” według formuły Steinmeiera zmusza do niepokoju. Ta formuła to faktyczna federalizacja Ukrainy i niebezpieczeństwo stopniowego zniknięcia jej z mapy świata. Smutno. Myrosław ŁEWYCKYJ różnych polityczno-czasowych okresach bytu tego czy innego narodu. Choć nie wiem, kto i kiedy pierwszy wyraził taką myśl, jednak jest ona obecnie bardzo często cytowana. I przekonuję się, że to gorzka prawda. Ilustruje to również stosunek (pełne ignorowanie na szczeblu ogólnopaństwowym!) obecnej władzy do tak epokowego wydarzenia sprzed 30 lat, jak utworzenie Ludowego Ruchu Ukrainy. W imię sprawiedliwości muszę zaznaczyć, że 20-lecie LRU minęło pod znakiem konfrontacji między Tymoszenko a Juszczenką, a 25-lecie nie odbyło się ze względu na tragedię pod Iłowajśkiem. Jest to przede wszystkim świadectwo, że władza, która przeważnie rekrutuje się z mentalnych „małorosjan”, nie rozumie roli znaczących dat w procesie kształtowania patriotyzmu narodowego i państwowego. Nie znam ani jednego przypadku, żeby komuś udało się zbudować ekonomicznie potężne państwo bez patriotycznego fundamentu!

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

muzyki Mykoła Łysenko; znany uczony-encyklopedysta, pierwszy rektor Uniwersytetu Kijowskiego, folklorysta, redaktor i brat w duchu Tarasa Szewczenki, przyjaciel Mykoły Hohola — Mychajło Maksymowycz. Tutaj także ojcowska ziemia prozaika Iwana Le (trylogia “Bohdan Chmielnicki”, powieści “Naływajko”, “Miżhirja” i in.) Mychajła Makarowskiego, uczonego-sinologa, tłumacza, dyplomaty Jehora Tymkiwskiego. A także sławny Mychajło Starycki — poeta, tłumacz, dramaturg i prozaik (trylogia “Bohdan Chmielnicki”, “Karmeluk”, “Ostatnie orły”). Urodził się, żył i pracował Andrij Waszczenko-Zacharczenko — pisarz, teatral i krytyk. Ciekawy myśliciel Pamfił Jurkewycz urodził się w Liplawym. Urodził się w Złotonoszy uczony-biochemik Ołeksij Bach, indolog Ołeksij Barannykow. A także Natalja Liwyćka-Chołodna, córka przyszłego prezydenta Ukraińskiej Republiki Ludowej Andrija Liwyćkiego, oraz autor znanych powieści “Swiatosław”, “Wołodymyr” Semen Sklarenko. Onoprij Wasyłenko rodem z Kawrajiw (Ochrim Warnak, Stepowyj witer) — poeta, prozaik, publicysta, działacz społeczny. Jeden z nauczycieli Iwana Le. W notatkach “Od Sewastopola do Złotonoszy” (1892) opisał straszną nędzę chłopów na całej Ukrainie. Andrij Łysenko — dramaturg z Żownyno. Jakiw Żarko — oryginalny poeta i prozaik, który żył, jak wtedy pisano, w Hłymjaziwie, którego utwory redagował sam Iwan Franko. Profesor, sędzia generalny, minister spraw sądowych URL Serhij Szełuchin-Pawłenko rodem z Denhiw był także dziennikarzem i pisarzem, napisał książki “Literackie herostratesy ukraińskości”, “Skąd pochodzi Ruś” i in. Tragicznie zginęli z rąk moskiewskich enkawudzistów poeta Mychajło Draj-Chmara, prozaik-humorysta Ołeksa Sawyćkyj (Juchym Gedź, Oles Jasnyj). Znacząca postać w literaturze i polityce, ciekawy prozaik piszący na tematy historyczne, Ołełko Ostrowśkyj. Nie można pominąć historyka i archeologa Wasyla Laskoronśkiego, autora “Historii Ziemi Perejasławskiej od najdawniejszych czasów do połowy XIII w.”. W zeszłym roku w październiku odszedł do lepszego świata wspaniały liryk, prozaik, publicysta i literaturoznawca Iwan Drobnyj. Gdzieś wyjechał na Kaniowszczyznę poeta Mykoła Szamraj. Żyją, pracują i piszą inni, choć nie są członkami związku pisarzy. A 13 września w Złotonoszy, w dniu urodzin M. I. Tereszczenki, dzieci czytały wiersze Mykoły Tereszczenki i Pawła Mowczana, za co otrzymały od laureata jego książkę z autografem. Odbyło się wręczenie dla szkół i bibliotek książek samego autora, a także w szczególności “Spisu represjonowanej literatury. Zakazane wydania lat 1920—30”. Cennym prezentem stała się też “Szewczenkowska encyklopedia” w sześciu tomach dla biblioteki rejonowej, którą z powodu pseudoreform szczęśliwie rejonowi deputowani zamknęli. Mówią, że na razie. Lecz parafrazując poezję drugiego laureata nagrody translatorskiej imienia Mykoły Tereszczenki, można powiedzieć: w myślach czystych, w codziennym wzroście wielmożny Mowczan w swojej wysokości. Przecież on jest w codziennej i jasnej walce i zmaganiach o język ukraiński — podstawę podstaw naszej tożsamości.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

Od laureata do laureata

Mychajło WASYŁENKO, kandydat nauk z zakresu komunikacji społecznej, członek NSPU, NSŻU Zdjęcie Nadiji KOWALENKO W Złotonoszy w obwodzie czerkaskim już po raz drugi odbyło się wręczenie ogólnoukraińskiej nagrody literackiej w dziedzinie przekładu imienia Mykoły Tereszczenki. Obecnie — znanemu poecie i tłumaczowi, działaczowi społecznemu Pawłowi Mowczanowi za zbiór przekładów poetyckich „Echo”. W ubiegłym roku jako pierwszy to wyróżnienie otrzymał Mychajło Wasyłenko za książkę „Inne gwiazdy”. Komisja pod przewodnictwem doktora nauk filologicznych, znanego literaturoznawcy i przewodniczącego czerkaskich pisarzy Wołodymyra Poliszczuka głosowała praktycznie jednogłośnie. Uniesienie i dążenie do niesienia narodowych utworów różnojęzycznych poetów dla ukraińskiej kultury i duchowości trwa u P. Mowczana od dawna, przynajmniej najwyraźniej od wydania jego pierwszego zbioru poetyckiego „Nate” (1963). Jego poezja, być może, zaczyna się jednocześnie z przekładem obcojęzycznych najjaśniejszych twórców ojczystego słowa, ale bliskich tłumaczowi, gdyż dobierał ich sam. W wystąpieniu przed pełną audytorią, a byli to przeważnie uczniowie szkół, proświcianie, nauczyciele, miłośnicy twórczości, mówił, że to wszystko przychodzi samo z siebie. I samo się pisze… Obszary uczuć Mowczana, pragnienie twórczości mierzy się samym życiem, poetyckim natchnieniem i, jakkolwiek przykro, brutalną walką także dzisiaj o naszą ojczystą ukraińską językową duchowość. Paweł Mowczan — czołowy bojownik o utwierdzenie na naszej ziemi ojczystego języka ukraińskiego i komu, jak nie takiemu znawcy i duchowemu twórcy, stać w pierwszych szeregach wojowników o ojczyste słowo i kraj. Niech ta jego poezja, jak i przekłady tego „Echa”, będą trudne dla prostego i mało obeznanego czytelnika, ale obracają naszego ducha w słowo i odwrotnie oraz rozprzestrzeniają się wśród ukraińskiego ludu, dodają sił do dalszej pracy we wszystkich sferach życia. I co najważniejsze — w walce z wrogami, dopóki ten złowrogi i okrutny konglomerat narodów nie zniknie wraz z imperium, a federacja rozpadnie się na narodowe samodzielne kraje, republiki i tym podobne. „Dla każdej pieśni istnieją swoje echa, — zaznacza Mowczan w przedmowie do książki poezji klasyka literatury turkmeńskiej XVIII wieku Machtumkuli, — swoje brzegi, swoje horyzonty. Horyzonty ziemskie, horyzonty duchowe. Duchowe echa zaś uwarunkowane są siłą talentu wykonawcy, odpowiednim nastrojem oraz głębią treści samej pieśni, znowuż uwarunkowanej krajobrazem: geograficznym i kulturowym”. Właśnie za przekłady książki poezji Machtumkuli swego czasu Paweł Mowczan otrzymał Nagrodę Państwową Turkmeńskiej SRR. Oto jakby o naszych czasach cytat z wiersza „Nie rozumiem mowy serca, przyjaciele”: „I mufti biorą już łapówki, Odrzucono i zwyczaje stare, Prawo zaniedbano, wszędzie włada grzech. Czegoś nie pojmę, czyżby to koniec wieku?” W naszej tłumackiej kohorcie naliczają wiele wybitnych postaci, wyróżniając dwie szkoły – Mykoły Łukasza i Hryhorija Koczura. Nie można tu pominąć I. Franki, A. Krymskiego, P. Kulisza, Łesi Ukrainki, W. Samijłenki, M. Staryckiego, B. Tena, M. Zerowa, M. Draj-Chmary, P. Karmanskiego, Ł. Hrebinki, W. Mysyka, M. Bażana, D. Palamarczuka, Je. Drobiazki, D. Pawłyczki, D. Biłousa, W. Hrymycza, Je. Popowycza, O. Seniuk, A. Perepadji, W. Żytnyka, W. Kornijenki, Ju. Lisniaka, W. Szowkuna, M. Mirosznyczenki, A. Sodomory, O. Synyczenki, O. Mokrowolskiego, A. Siryka, S. Borszczewskiego, W. Sachny, R. Cziłaczawy oraz wielu innych. Naukowcy z tej dziedziny naliczają około stu funkcji, które spełnia przekład. Paweł Mowczan — to także wielka szkoła nie tylko poetycka, ale i przekładowa, tłumacka (to przecież nie dotyczy rejonu tłumackiego obwodu iwanofrankiwskiego, chyba że pod względem precyzji słowa z VII—VIII wieku!) W artykule „Odpowiedzialność tłumacza. Dialektyka przekładu” zaznacza: „Nierzadko zwykłe słowo zanurza twoją świadomość w głębiny wieków, w pamięć, kiedy zadziała, że tak powiem, archetyp”. Z pradawności wydobywa te perły słów, które niekiedy nazywają neologizmami, kto inny archaizmami, ale twórczość słowa — to pewnie od energetyki ziemi i zakodowanej podświadomości autora. Poecie Mychajle Staryckiemu także zarzucano sztuczność tworzenia słów, ale to jakaś pradawna leksykalno-semantyczna melodia i istota naszej pradawności. Iwanowi Kotlarewskiemu z jego przerobioną na naszą modłę „Eneidą” także można pozazdrościć znajomości języka ukraińskiego, gdyż wielu i dziś nie zna znaczenia słów, które on dla nas udźwięcznił, i my ich nie możemy docenić. „W przekładach, — podkreśla Mowczan w tym samym artykule (Mowczan P., Utwory, tom 3, s. 137), — które sam wykonuję, jestem „obrócony na samego siebie”, na swoje doświadczenie, gdyż inne jest mi nieznane lub mało znane… Moja głębia będzie określać i głębię tłumaczonego przeze mnie tekstu, moja dusza zaświeci się, odbije się w odtworzonym tekście”. W tej już wyróżnionej nagrodą książce Mowczan opublikował poezje z języka azerskiego (Rasul Rza, Sulejman Rustam, Bachtijar Wahabzade…), baszkirskiego (Mustaj Karim, Musa Gali), bengalskiego (Premendra Mitra), bułgarskiego (Wito Rakowski), ormiańskiego (Tatul Bolorczan, Amo Sagisjan, Razmik Dawojan), gruzińskiego (Irakli Abaszidze, Tamaz Cziładze, Zaur Bolikwadze, Dżaba Asatiani), estońskiego (Jaan Kaplinski, Mats Traat, Arvo Mets…), kazachskiego (Abaj Kunanbajew, Rafael Nijazbekow), litewskiego (Justinas Marcinkevičius, Alfonsas Maldonis, Marcelijus Martinaitis…), łotewskiego (Imants Ziedonis, Uldis Bērziņš, Laima Līvena), mansyjskiego (Juwan Szestałow), mołdawskiego (Liviu Damian), moskiewskiego (Walerij Briusow, Jarosław Smielakow, Lew Smirnow, Jurij Kuzniecow), rumuńskiego (Tudor Arghezi, Virgil Teodorescu), serbsko-chorwackiego (Dušan Kostić, Jevrem Brković), tadżyckiego (Kamol), tamilskiego (S. D. Sundaram), tatarskiego (Gabduła Tukaj), turkmeńskiego (Magtymguly Pyragy (Machtumkuli Fragi), Anna Kowusow), węgierskiego (Ferenc Baranyi, Miklós Veress, Lajos Simon, Zoltán Sumonyi…), uzbeckiego (Sayyor, Mashrab Babayev, Ohudżan Chakimow…), czeskiego (Jan Pilař, Donát Šajner, Vagib Nasib) języków. Ale to jeszcze nie wszystko. Paweł Mowczan przetłumaczył powieść W. Rasputina „Żyj i pamiętaj” (Kijów; Mołod, 1977, 200 s.). Ten autor należał do grupy pisarzy, zwanych po moskiewsku „dieriewieńszczikami”, którzy pisali o wsi w Moskowszczyźnie, jej bycie, charakterach ludzi, wydarzeniach itp. W tamtych latach czytająca publiczność zachwycała się takimi utworami i pisarzami w rodzaju W. Rasputina, W. Astafjewa, W. Biełowa, Ju. Bondariewa. Po uzyskaniu przez Ukrainę Niepodległości ci autorzy — „putiny-rasputiny” rzucili się na Ukraińców i nasze ziemie jak imperialne psy. Inni zaczęli po prostu zabijać i grabić, a ci kłamać, obrażać jako prawdziwi wielkoimperialni szowiniści. Daj im tylko do ręki broń. Są czy byli w Moskowii uczony Ju. Afanasjew, który napisał „Niebezpieczna Rosja”. I znany na świecie Wiktor Jerofiejew oraz jego słynna już teraz „Encyklopedia Rosyjskiej duszy”, dokładniej należałoby nazwać „Konglomerat — moskiewska natura”. Było ostrzeżenie W. Nowodworskiej dla ukraińskiej władzy jeszcze w 1992 roku odnośnie ataku na Ukrainę i pozbawienia nas broni atomowej. Zabito obrońcę demokracji Niemcowa. Wsparli Ukraińców Achedżakowa, Basilaszwili, Panfiłow, jeszcze kilku pisarzy i trzech znanych obecnie publicystów. Wielu moskiewska władza po prostu zabiła, innym zatkała usta... Ten sam W. Rasputin intuicyjnie, czy jak to tam u niego wyszło, przelał rozważania głównej bohaterki powieści „Żyj i pamiętaj”, Nastuni, choć w tłumaczeniu Mowczana Nastioni: „Każdego człowieka trzeba teraz poznawać na nowo: wystarczy tylko ruszyć się z tego miejsca, w którym się stało i do którego przywykli, jak wszyscy zmieniają swój stosunek do ciebie, a ludzie są już gotowi nazywać cię innym imieniem…” (s. 178). Jeszcze jeden cytat z jego powieści, choć sztucznie doklejony w rozważaniach Nasti: „W każdym z nich z rękami-nogami na jednego siedzi mimo wszystko nie jeden człowiek — kilku: oto i ciągną go w różne strony, szarpią, póki nie zagonią do grobu. A on, biedaczysko, jeszcze rozprawia o tym, że cudza dusza to ciemny las, jak gdyby choć trochę znał swoją”. (s. 166). Wiadomo, że ciekawy i głęboki nasz prozaik z Kropywnyckiego Wasyl Bondar dał swoją odpowiedź jedynie Astafjewowi w sprawie wypowiedzi, jak wspomniani moskiewscy pisarze nienawidzą Ukrainy i Ukraińców, w artykule „W poszukiwaniu słowa znaczącego” (Kirowohrad: Step, 2008, s. 29—32) pod tytułem „Fe, Wiktorze Pietrowiczu!”. Warto stale oświecać naszych ludzi, zaślepionych moskiewską propagandą. Przecież przejrzał publicysta Niewzorow. Czyżby nie na długo? Noblista Sołżenicyn po „urządzeniu” napisał o swoich takie słowa: „Nie ma na tym świecie bardziej małostkowej i bardziej chamskiej osoby niż kacap. Zrodzony w nazistowskim kraju, wykarmiony propagandą nazizmu, — ten wybryk natury nigdy nie stanie się człowiekiem. Jego kraj nie ma przyjaciół — albo sługusy, albo wrogowie. Jego kraj zdolny jest jedynie grozić, poniżać, zabijać. I za zachowanie tego statusu Rassiei szeregowy kacap gotów jest poświęcić własne życie, życie swoich rodziców i dzieci, jakość życia własnego narodu. Prawdziwie: kacapy — to bestie. Wściekłe, krwiożercze, ale… śmiertelne”. Lecz my o swojej małej i dobrej Złotonoszy, jak rymował Dumytraszko, gdzie Pawło Mowczan otrzymał nagrodę literacką imienia Mykoły Tereszczenki. Hryhorij Skoworoda zaczął zajmować się poezją w Kawrajach na Złotonoszczyźnie i napisał większą część zbioru „Sad boskich pieśni”, już filozoficznie uogólniał na ten temat, rozważając: Każdemu miastu zwyczaj, prawa, Każda trzyma swój rozum głowa, Każdemu sercu miłość swa jest, Każdemu gardłu do smaku swe. Złotonoszczyzna jest jednak literacka, twórcza, oprócz prostych ludzi, zajętych pracą rolniczą, byli znani przywódcy wojny narodowowyzwoleńczej, współpracownicy Bohdana Chmielnickiego: pułkownik Chwylon Dzedżelij, sotnicy Nestor Morozenko, Kłym Semenowycz, Kuźma Werhun, Iwan Woropaj z pułku Kropywniańskiego; Ostap Zajec (Złotonosza), Stepan Cap (Domontiw), Kosta Fedorowycz (Piszczana), Ołeksandr Ostrowśkyj z pułku Czerkaskiego; ostatni koszowy ataman Siczy Zadunajskiej Josyp Hładkyj i wielu innych. I pracowały dziesiątki pisarzy, artystów, naukowców w przeszłości, w czasach zastoju. Na przykład Iwan Kotlarewśkyj napisał trzy części „Eneidy”, które ukazały się drukiem jeszcze za jego życia, w Złotonoszy. Kostiantyn Dumytraszko ze Złotonoszy — poeta, tłumacz, folklorysta, etnograf, literaturoznawca, autor znanej pieśni „Do czarnych oczu”, poematów „Żabomyszodrakiwki”, „Żmija” i innych. Ołeksandr Nawroćkyj z Antypiwki — poeta, tłumacz, członek Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego, jak i Mykoła Hułak spod Złotonoszy, o którym Roman Iwanyczuk napisał powieść „Czwarty wymiar”. Z powiatem Złotonoskim związani są, bo się tu urodzili, Kesar Biłyłowśkyj; sławny założyciel ukraińskiej mu

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

ków Ukrainy. Jako pierwszy wystąpił zespół pieśni i tańca „Łemkowyna”, który w tym roku obchodzi 50-lecie. Gratulujemy wspaniałego jubileuszu! Niezmiennym prowadzącym (prowadzącym z powołania – jak to mówią) był poeta, piosenkarz, aktor, laureat ogólnoukraińskich konkursów, Łemko Bohdan Pastuch. Każde ogłoszenie uzupełniał własną poezją, w której brzmiała tęsknota za rodzinnym krajem i jego sławienie. Występ zespołu folklorystycznego ze Słowacji „Stropkowczan” tak ucieszył widzów, że nie chcieli go „wypuszczać” ze sceny. Zespół jest po raz pierwszy na Ukrainie – myślę, że zechcą przyjechać jeszcze. Zaśpiewała nam również Hałyna Barankewycz z Iwano-Frankiwska, interesujący był występ ludowego amatorskiego żeńskiego zespołu wokalnego z miasta Stebnyk „Stebnyczanoczka” oraz jego solistki Ołeny

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

«Głos Łemkowszczyzny»

Myrosława OLIJNYK (BUCZKIWSKA) Deportacja, deportacja… Ile czarnego bólu niesie w sobie to słowo. Ten ból przeżyli także Łemkowie od 1944 do 1951 roku, gdyż „wyrwani” z rodzinnych ziem, znaleźli się w różnych zakątkach świata. Prawda, ich nadzieja na powrót do domu nie umierała… Lecz mijały lata, płynęła woda w rzekach, a przesiedleni Łemkowie i inne grupy etnograficzne Ukraińców starzeli się, siwieli, przyzwyczajali się. Swoją kulturę, tożsamość przekazali dzieciom i wnukom w opowieściach, pieśniach, tańcach. Po ogłoszeniu Niepodległości Ukrainy przesiedleńcy i ich potomkowie zaczęli się jednoczyć i tworzyć swoje organizacje, towarzystwa, festiwale itp. Tak powstał i festiwal w Zymnej Wodzie pięć lat temu, aby zachować, odrodzić i popularyzować kulturę łemkowską. Mówią, że na świecie żyje około 1,5 miliona Łemków. Przed rozpoczęciem uroczystości minutą ciszy uczczono wszystkich poległych w wojnie na wschodzie, a także przesiedleńców, którzy zmarli w różnych latach przesiedlenia. Z powitalnym słowem zwrócił się do obecnych deputowany ludowy Ukrainy, były szef obwodu lwowskiego Ołeh Syniutka, a także deputowani ludowi Bohdan Dubnewycz i Sofija Fedyna, którzy poruszyli nas emocjonalnymi wystąpieniami — ich krewni doświadczyli bólu przesiedleńczego. A pani Sofija oczarowała łemkowską pieśnią, która płynęła wysoko w niebo, dotykając każdego serca. Jarosława Hałyk, przewodnicząca Światowej Organizacji Ukraińskich Zjednoczeń Łemkowskich, uroczyście powitała wszystkich z rozpoczęciem festiwalu, wręczyła aktywistom pamiątkowe monety, wybite na 75-lecie deportacji. Emocjonalnie powitali gości i uczestników przewodniczący Zjednoczonej Hromady Zymnej Wody Serhij BIŁOKIŃ Zajmując oficjalną pozycję bolszewickiego bonzy w warunkach niszczenia ukraińskiej kultury, kiedy żadnej innej linii prowadzić nie mógł, Andrij Chwyla formalnie niby walczył przeciwko ukraińskiemu nacjonalizmowi. Krytykował tych, których potępiała wierchuszka partyjna, ale przed czekistami nie chodził. W latach prób, kiedy to od niego zależało i ryzykował nie tylko swoją karierą, ale i samym życiem, Chwyla ujawnił swoje ukraiństwo — systematycznie opiekował się bojczukistami, ludowymi twórcami i mistrzyniami, inicjował wydawanie pieśni ludowych w oprawie Wasyla Kryczewskiego, wprowadzał wytwarzanie gobelinów, których szkice tworzyli najlepsi ówcześni artyści. Razem z dawnym towarzyszem z partii borotbistów Panasem Lubczenką wziął udział w ratowaniu soboru Sofijskiego przed zniszczeniem. Nadszedł czas Hołodomoru. Pod koniec listopada i w pierwszych dniach grudnia 1933 roku w Charkowie odbyło się rozszerzone plenum Biura Organizacyjnego Związku Radzieckich Artystów i Rzeźbiarzy USRR. Na tym plenum z głównym referatem, który trwał, z przerwą, cały dzień, wystąpił Andrij Chwyla. Doskonale zdając sobie sprawę z sytuacji, w 1934 roku Chwyla próbował ratować fizyczne życie wspólnoty terytorialnej Wołodymyr Hutnyk oraz przewodnicząca Rady Rejonowej w Pustomytach Hałyna Hyczka. Wystąpili także Roman Fyłypiw, Andrij Antonyszak, Bohdan Dutkewycz. Do głosu zostali zaproszeni przewodniczący organizacji obwodowych Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Łemkowszczyzna” Stepan Majkowycz (Lwów), Ołeksandr Wenhrynowycz (Tarnopol), Oksana Danyliw (Iwano-Frankiwsk). Uroczyście, przy wykonaniu hymnu państwowego, podniesiono ukraińską flagę — Hałyna Hyczka i Wołodymyr Hutnyk wypełnili tę misję. Przy wykonaniu hymnu Łemkowszczyzny uroczyście podniesiono także flagę łemkowską Ołeksandr Wenhrynowycz, Oksana Danyliw oraz Mykoła Krupej (przewodniczący Lwowskiej Obwodowej Organizacji Społecznej „Młoda Łemkowszczyzna”). Do symbolicznej mogiły „Bojownikom o wolność Ukrainy” w Zymnej Wodzie, do pomnika deportowanych Ukraińców „Bez winy ukarani…” w sąsiednich Sokilnikach oraz do pomnika poety Bohdana-Ihora Antonycza dzieci złożyły żywe kwiaty. A pobłogosławił festiwal duszpasterz wszystkich Ukraińców pochodzenia łemkowskiego na Ukrainie, wraz z innymi księżmi, ojciec-mitrat Anatolij Duda-Kwasniak. Wnieśli oni swoją nutę do wielkości duchowości chrześcijan. Najważniejszym elementem festiwalu stało się zapalenie Watry — symbolu jednoczenia, wsparcia, pamięci. Grzało słońce, a watra szybko rozgorzała, trzaskając drewnem, rozweselając zgromadzonych obecnych. A obok, na szykownej scenie pod otwartym niebem, rozpoczął się wielki koncert, na który zjechali się artyści z Polski, Serbii, Słowacji, różnych zakątków Kolektyw „Łemkowyna” Czastnikowej. Pocieszyli chór „Jaworyna” z Drohobycza, zespół „Zorekwit” z Obroszyna, ludowy amatorski łemkowski zespół wokalny „Widhomin Beskydiw” z Doliny, zespół „Peredzwin” z rejonowego Gródka… Usłyszano poetycki występ Romana Warchoła, który rozdawał chętnym swój nowy tomik „Legenda starotestamentowa”. I wielu, wielu innych solistów oraz kolektywów. Szkoda, że nie sposób wszystkich występów opisać — wielkie im dzięki za trud wniesiony w repertuar dwudniowego festiwalu. Wspaniałymi prowadzącymi wydarzenie byli Marta Iljenko, Hryć Suchanycz, Mykoła Krupej, Natalija Kuchari, Olha Pyż oraz współorganizatorka festiwalu Natalija Hudyma. Oprócz programu koncertowego odbywały się warsztaty z przygotowania potraw łemkowskich. „Młoda Łemkowszczyzna” zorganizowała w oryginalnym stylu strefę fotograficzną oraz spotkanie „mieszkańców jednej wsi”. Dla dzieci stworzono strefę gier i malowania łemkowskich ornamentów. A jakie różnorodności wyrobów pokazali nam ludowi mistrzowie! Festiwal nie odbyłby się, gdyby nie jego organizatorzy. A są to Lwowska Obwodowa Organizacja WUT „Łemkowszczyzna” wspólnie z Zymnowodowską wiejską Zjednoczoną Hromadą, Lwowska Obwodowa Administracja Państwowa, Lwowska Rada Obwodowa, Pustomytowska Rada Rejonowa, Pustomytowska Rejonowa Organizacja „Łemkowszczyzna”, Lwowska Obwodowa Organizacja LOS „Młoda Łemkowszczyzna”, Lwowski Państwowy Obwodowy Ośrodek Twórczości Ludowej i Pracy Kulturalno-Oświatowej oraz Stowarzyszenie Organów Samorządu Lokalnego EUROREGION „KARPATY— Ukraina”. W przyszłym roku festiwal „Głos Łemkowszczyzny” ma przyjąć status Ogólnoukraińskiego. Przygotowujmy się do wyjazdu! Bażan, patriotyzm jest najwyższym uczuciem u człowieka, i Chwyla dał pierwszeństwo ukraińskiemu kułakowi przed rosyjskim proletariuszem, bo głosu krwi zagłuszyć nie można. „I my wszyscy, niby kułacy ukraińskiej sztuki, byliśmy pod egidą tego rycerza, który dał nam usłyszeć, że żyjemy na rodzinnej ziemi, która nigdy nie zapomni swojego syna”. Dalej Bażan powtórzył mi, że narodowy moment był głównym dla Chwyli. (Ciekawie porównać z tą wypowiedzią Bażana wystąpienie Chwyli na Aktywie Kwietniowym, kiedy Chwyla kajał się za „brak czujności”, jednocześnie oświadczając, między innymi, że ujawnieni petlurowcy byli kulturalnymi ludźmi i wybitnymi pracownikami). Chwyla, według słów Bażana, z dobrej woli postanowił stać się męczennikiem i zapewnił na kilka lat rozwój prawdziwej ukraińskiej sztuki narodowej, która teraz, oczywiście, upadnie, a przedstawiciele jej doświadczą różnorodnych represji, na które gotowy jest i sam Bażan, który nie szczędzi pochwał dla Chwyli. Bażan szczególnie zaznacza samoofiarność Chwyli, który nie przestraszył się stanąć w obronie nawet najbardziej skompromitowanych nacjonalistów, którzy widzieli w nim swojego dobrego geniusza i błogosławili go jako takiego nawet „po tamtej stronie Karpat”. „Pamiętać! Żyć! Tworzyć!” Pod takim hasłem w osadzie Zimna Woda na Lwowszczyźnie odbył się V Lwowski Obwodowy Festiwal „Gomin Łemkowszczyzny”. Ponieważ w tym roku mija 75 lat od rozpoczęcia deportacji Ukraińców z Łemkowszczyzny, Nadsania, Chełmszczyzny, Południowego Podlasia, Lubaczowszczyzny, Zachodniej Bojkowszczyzny, temat festiwalu w unisonie wpisał się w ogólnoukraińskie obchody wydarzeń na szczeblu państwowym.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

Dobry człowiek w imperium zła O życiu i śmierci Andrija Chwyli

Rok temu minęła okrągła rocznica w życiu działacza partyjnego i ukraińskich artystów. W publicznym wystąpieniu oświadczył: „Trzeba zdecydowanie skończyć także z błędnym stosunkiem do poszczególnych pracowników frontu sztuk pięknych: ty jesteś bojczukistą, pracowałeś z Bojczukiem, znaczy, że ciebie trzeba „poddać anatemie”, i nie tylko ciebie, ale i wszystkich twoich wnuków, prawnuków itd. Nie można tak stawiać sprawy. Trzeba z tym skończyć”. I w tym samym referacie — o samym Bojczuku, którego desperacko rzucił się bronić: „Takich mistrzów jak Bojczuk, u nas niewielu jest w Radzieckiej Ukrainie i w Związku Radzieckim. Trzeba im dać możliwość pracować, żeby ich można było wykorzystać, jak należy, w interesach państwa proletariackiego”. Gogolowskiego Wija taka postać rzeczy wyraźnie nie zadowalała. Rok 1935 jest oznaczony pierwszym tomem drugiego akademickiego (po jefremowskim) „Pełnego zbioru dzieł” Tarasa Szewczenki, wydanego pod redakcją Zatońskiego i Chwyli. Ogromną przedmowę do tego tomu, datowaną na luty 1934 roku, napisał tenże Andrij Ananijowycz. Jako zastępca ludowego komisarza oświaty inicjował zaprowadzenie porządku w muzeach — przeprowadzenie pełnej inwentaryzacji dóbr muzealnych Ukrainy. Wtedy wydrukowano blankiety kart inwentarzowych, które przekazano muzeom. Na nich w prawym górnym rogu umieszczono napis: „Zatwierdzono 26 lutego 1935 r. Zast. LKO — USRR Chwyla”. Wkrótce stał się „wrogiem ludu”, a szczególnie czujni muzealnicy jego nazwisko wykreślali. W 1936 roku Chwyla został fundatorem i pierwszym dyrektorem Instytutu Ukraińskiego Folkloru, a następnie Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. T. Rylskiego. Skończyło się na tym, że 13 sierpnia 1937 roku został aresztowany. Podczas Ósmego Nadzwyczajnego Zjazdu Rad ZSRR przesłuchali go Jeżow i Kaganowicz. Chwylę i jego żonę rozstrzelano... W jednym z doniesień tajnego agenta Czarnego, datowanym na 15 sierpnia 1937 roku, czytamy: „...14 sierpnia, w drugiej połowie dnia widziałem się w studiu filmowym z M. P. Bażanem, który od razu tragicznym głosem zapytał mnie: „Słyszałeś, co się stało z Andrijem Ananijowyczem?” Potem Bażan szczegółowo (był niezwykle wzburzony i zasmucony) zatrzymał się na osobie Chwyli, oświadczył, że jest on heroiczną, legendarną postacią i że poświęcił swoje dobro, a może i życie, dla dobra ojczyzny. Według słów Bażana, Chwyla, dzięki swojemu nadludzkiemu rozumowi, zdołał przeciwstawić siebie jednego całemu KC partii, dopiąć nawet tego, że tow. S. W. Kosior na ostatnim zjeździe partii odnotował zasługi Chwyli dla ukraińskiej sztuki, dzięki czemu Chwyla został wybrany członkiem KC partii. Stalinowskiej polityce Chwyla przeciwstawił jedno — swoją miłość do ojczyzny. Według słów Ba-działacza państwowego Andrija Ananijowycza Chwyli (prawdziwe nazwisko Olinter). Urodził się w 1898 roku we wsi Ryngacz w Besarabii. Od 1927 roku był członkiem KC i Biura Organizacyjnego KC KP(b)U. Od 1936 roku pracował jako naczelnik Zarządu do spraw sztuki przy Radzie Komisarzy Ludowych USRR.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 6strona oryginału ↗

«Nacjonalistyczna» misja teatru proświtańskiego na wsi. W 100. rocznicę odrodzenia wiejskich teatrów proświtańskich w środkowej i lewobrzeżnej Ukrainie

Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych, dziennikarz. Analizując repertuar takich grup, który zazwyczaj gromadził przepełnione sale widzów, gazeta zasadniczo go nie pochwala: „W większości wystawiane są sztuki o kozaczyźnie, hetmańszczyźnie lub, co gorsza, o miłości dla samej miłości” — akcentuje autor. Zakończenie. Początek w nr 37 z 2019 r. Obstrukcja „starego rupiecia” ze stron lokalnej prasy. Czarne czasy dla narodowego teatru ukraińskiego na wsi rozpoczęły się od początku lat 30. ubiegłego wieku. Po całkowitym wygaszeniu przez władze tak zwanej ukrainizacji wszystko, co dotyczyło ludowych zwyczajów i obrzędów, zaczęto szkalować i ograniczać. Przy czym robiono to głośno, ofensywnie, z szerokim zaangażowaniem lokalnej dziennikarstwa. Zatem wkrótce zakazano nie tylko najlepszych pereł ukraińskiego teatru klasycznego z dawnej i nowożytnej historii Ukrainy, które zazwyczaj łatwo kształtowały narodową świadomość widzów, ale także sztuk o tematyce miłosnej. Ten wieczny temat, który jednakowo poruszał pokolenia wszystkich czasów i narodów, w dobie budownictwa socjalistycznego poddawany był obstrukcji. Okazuje się, że młodzi budowniczowie „nowego świata” nie mieli prawa do „miłości dla samej miłości”, a jedynie do „miłości dla utwierdzenia dyktatury proletariatu”. Przede mną jedno z lutowych wydań gazety rejonowej „Czerwona Nosiwszczyna” z 1932 roku. W obszernym artykule Jurka Kwitki (całkowicie oczywiste, że był to pseudonim etatowego recenzenta rejonowego) prawdziwej obstrukcji poddano spektakl zespołu teatralnego, który działał w Czerwonych Partyzantach (obecnie znów Wołodkowa Diwycia). „Teściowa w domu — nie ma ładu” — rzecz stara i szkodliwa w swojej treści, która wcale nie daje nic pożytecznego młodzieży i chłopom — tak podsumowuje autor nowy spektakl pokazany w tej wsi. — Zamiast dać sztukę, która odzwierciedla nasz byt, nasze osiągnięcia, aby zorganizować młodzież wokół wiejskiego domu kultury, daje się sztuki takie jak „Teściowa w domu”, którymi można prowadzić działalność rozkładową”. Wniosek do tej swoistej recenzji utrzymany jest w duchu ówczesnego demaskatorsko-pouczającego dziennikarstwa radzieckiego. Gazeta twierdzi, że wiejski dom kultury powinien poprzez pokazywanie sztuk współczesnych autorów sprzyjać realizacji kampanii gospodarczo-politycznych, zwłaszcza skupu zboża i przygotowań do trzeciego bolszewickiego siewu, i pokazywać należy więcej sztuk w duchu proletariackim. Podobne inscenizacje, jak w Czerwonych Partyzantach, gazeta nazywa „starym rupieciem” i wzywa lokalnych artystów amatorów, aby ich więcej nie wystawiali. Wielokrotne ataki przeciwko inscenizacjom teatralnym klasyki ukraińskiej, które powszechnie realizowano w tamtym czasie siłami lokalnych kółek dramatycznych, czyniła również redakcja niżyńskiej gazety okręgowej „Nowe Seło”. Tak, w korespondencji „Dajcie wsi książkę” gazeta podkreśla, że komórki partyjne i komsomolskie w terenie powinny zwrócić większą uwagę na pracę kółek dramatycznych po wsiach. „Posłaniec Boga” od władzy. Gorliwość z komunistycznym celownikiem wobec spektakli wiejskich zespołów dramatycznych przejawiała również redakcja łosiniwskiej gazety rejonowej „Udarnyj Trud” (do tego rejonu wieś Danyna, wraz z Szaturą, została „przerzucona” od połowy lat 30.). Potwierdzeniem tego służy obszerna publikacja W. Warawy pod tytułem „Danyński kółko dramatyczne w Łosiniwce” (numer z 12 grudnia 1938 roku). Trochę historii poprzedzającej pojawienie się tej publikacji. Pod koniec lat 30. w celu utwierdzenia w świadomości obywateli radzieckich ważności „skrzydlatej” tezy ideologicznej Stalina o tym, że „żyć stało się lepiej, żyć stało się weselej”, władza powszechnie zapoczątkowuje tradycję twórczych sprawozdań wiejskich zespołów amatorskich na głównej scenie każdej jednostki administracyjnej niższego szczebla — rejonowego Domu Kultury. W tym celu, tak jak w przypadku kołchozowych festiwali filmowych, wydawano specjalne wspólne postanowienie komitetu obwodowego partii i komitetu wykonawczego obwodu, zatwierdzano harmonogram takich sprawozdań. Zarządy kołchozów zobowiązane były odnowić na własny koszt kostiumy lokalnych artystów, zapewnić ich dowóz do centrum rejonowego. Na datę swojego sprawozdania przed mieszkańcami centrum rejonowego Łosiniwka 10 grudnia 1938 roku danyńcy wymyślili, że przyjadą nie z tradycyjnym, jak z innych wsi, programem koncertowym, a jakąś sztuką swojego sławnego teatru dramatycznego. Było z czego wybierać. Z inscenizacjami „Beztalencia”, „Łymeriwny”, „Platona Kreczeta”, „Swojego człowieka” utalentowani artyści amatorzy z Danyny zdążyli już objechać sąsiednie wsie i wywołać swoją grą prawdziwy zachwyt tamtejszych widzów. To samo chcieli zrobić w Łosiniwce. Jednak surowe jury rejonowe, zapoznawszy się na długo przed wyznaczoną datą twórczego sprawozdania z propozycjami danyńców, wszystkie te sztuki „odrzuciło”. Argumenty były takie same, jak w recenzji spektaklu artystów z Czerwonych Partyzantów: patriarchalne zacofanie, szarawarowszczyzna, która „nie daje nic pożytecznego młodzieży i chłopom”. Wymagano inscenizacji na czasie. Ponieważ wśród aktualnych tematów była wówczas tematyka antyreligijna, ideolodzy rejonowi dostarczyli do Danyny tekst „Posłańca Boga” — ideologiczną agitkę, napisaną na zamówienie władzy. W niej autor w duchu jedynej przyjętej w literaturze zasady socrealizmu wyśmiewa patriarchalne pozostałości na wsi oraz uczucia religijne Ukraińców. W ten sposób danyńcy, wbrew tradycji samodzielnego wybierania nowych inscenizacji, zmuszeni byli w pośpiechu uczyć się ról „zrzuconej z góry” sztuki, która im wcale się nie podobała. Słysząc o talentach danyńskich teatralów, chętnych do obejrzenia ich nowego spektaklu o intrygującym tytule „Posłaniec Boga” zeszło się do rejonowego domu kultury tak wielu, że trzeba było dostawiać w sali ławki. W pierwszym rzędzie wśród szanownych gości wyróżniał się surowy recenzent z gazety rejonowej P. Warawa. Dwa dni później na drugiej stronie gazety rejonowej zamieszczono jego obszerny materiał. Jest to klasyczny przykład recenzji jako gatunku dziennikarstwa epoki radzieckiej, gdzie tradycyjnie wykonawcy wszystkich pozytywnych ról otrzymują wysoką ocenę, wykonawcy negatywnych — poddawani są krytyce. Oto fragment z pełnej zachwytu części tekstu, w którym rozstawiono obowiązkowe w tamtym czasie poprawne akcenty ideologiczne z poprawną, w większości obelżywą wobec pozostałości przeszłości i ich nosicieli, leksyką: „Ruda Paraska w roli matki trafnie odtworzyła obraz ciemnej, religijnej kobiety, która łatwo wpadła w sidła popa i, nie rozumiejąc szkodliwości jego idei, wykonuje jego rozkazy. Dopiero później przed nią otwiera się podły obraz popa i wtedy przestaje wierzyć popowskim zabobonom… Nieźle wykonał rolę stachanowca-traktorzysty Maksyma wykonawca Choliawko, rolę dziadka — wykonawca Żyliuk”. A co z krytyczną częścią recenzji? Tutaj trafili właśnie negatywni bohaterowie. Oto jeden z zarzutów autora: „Rola Chomy (wykonawca Iwan Mozhowyj) i rola Chymy (Romanko Tetiana) pokazane formalnie, bez żadnych cech przeżywania. Wcale nie udało im się odtworzyć tych obrazów, które przedstawiono w sztuce”. Sztuki jednodniówki okresu powojennego. Praktyka swoistych występów gościnnych wiejskich zespołów dramatycznych po wsiach swojego rejonu była rozpowszechniona również w pierwszych dziesięcioleciach okresu powojennego. Tyle tylko, że repertuar, z którym wyjeżdżali na lokalne „występy”, z latami stawał się coraz bardziej odległy od klasyki ukraińskiej. Sztuki jednodniówki, które gorliwi wobec władzy grafomani pisarze tworzyli wtedy bardzo licznie, zalały repertuary teatrów amatorskich. Właśnie takie wystawienia władza na wszelkie sposoby wspierała, a gazety rejonowe często zamieszczały na ich temat pochlebne recenzje-opinie, jednoznacznie wskazując takimi publikacjami kierownikom miejscowych domów kultury, co dokładnie należy wybierać do nowych wystawień. Ostatni skład legendarnego teatru proświtańskiego w Danynie.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

Świadectwem tego jest notatka z przemianowanej łosyniowskiej gazety rejonowej „Żowtnewa Zoria” z 30 stycznia 1959 roku pt. „W gościach u danyńców”. Mowa w niej o przyjeździe do Danyny kółka dramatycznego Łosyniowskiej stacji remontowo-technicznej, które pokazało tamtejszym kołchoźnikom „ciekawy” spektakl. Okazała się nim sztuka nieznanego autora „Baranczuk się obudził”. Opowiada ona o tym, jakie szkody wyrządza człowiekowi alkohol i jak pod wpływem uczciwych ludzi, rodzinnego kolektywu, człowiek-alkoholik wchodzi na właściwą drogę. Tutaj, podobnie jak w poprzednich recenzjach, największe uznanie redakcji zdobył wykonawca głównej roli — Baranczuka — elektryk RTS Mykoła Ponka. Kółka dramatyczne z rozdzielnika. Od początku wygaszania chruszczowskiej odwilży nową tendencją kulturalną ukraińskiej wsi stało się inicjowane przez władze powszechne tworzenie kółek dramatycznych w kołchozach i szkołach. Tutaj, jak lubili pisać rejonowi gazeciarze, „przodowali” wiejscy nauczyciele. Wszelako zachęcali oni uczniów klas starszych do „uczenia się ról”. Sztuki do wystawień jednak przezornie wybierano również na czasie, aby nikt z rejonowego wydziału oświaty nie mógł się przyczepić. Pamiętam, jak w połowie lat 60. w „przebranżowionej” na klub Danyńskiej cerkwi Świętej Trójcy klasa maturalna grała spektakl „Nieczysta siła”. Jedna z bohaterek starszego wieku, która według sztuki „podstępem” również wpadła w sidła wiejskiego księdza (a tę rolę przekonująco grała ładnie ucharakteryzowana, pulchna dziesięcioklasistka Szura z Rohów), miała się przeżegnać. Próbowała to robić trzykrotnie, a sala aż ryczała od tego niezdarnego i niepewnego gestu. „Patrz, patrz! — wykrzykiwali najaktywniejsi z komsomolsko-pionierskich szeregów i pokazywali palcami na środek sceny. — A ona się żegna! Naprawdę! U-u-u!”. Dlaczegoś właśnie ten epizod, który z perspektywy dzisiejszego dnia wydaje się doprawdy dzikim, wrył się w dziecięcą pamięć. Chłopi prosili o spektakle o życiu ludowym. Nie będzie przesadą stwierdzenie, że zasiane przez stare „proświtańskie” kółka dramatyczne w chłopską świadomość ziarna miłości do ukraińskiego teatru klasycznego władzy tak i nie udało się zdusić. Sztuki jednodniówki nie budziły zainteresowania widzów. Chłopi prosili o spektakle o życiu ludowym. I one rzeczywiście pojawiały się na deskach wiejskich scen. O tym, że pedagodzy przygotowują dla kołchoźników „Swatanie na Honczariwce”, huczała cała wieś jeszcze na kilka miesięcy przed spektaklem. Lecz kiedy kołchoźniczy budowlańcy zaczęli wytwarzać na tartaku dekoracje — fragmenty ukraińskiej chaty, a kinomechanik klubu — malować na wielkim płótnie „sad wiśniowy koło chaty”, dotarło i do nas, uczniów, że w klubie będzie coś monumentalnego. Wprawdzie z podobnymi „monumentami” dla wiejskich uczniów tamtej epoki jakoś nie wychodziło. Dyrekcja ściśle wykonywała nakaz rejonowego kierownictwa, by nie wpuszczać do klubu uczniów, nawet starszoklasistów, wieczorem, kiedy pokazywano tam coś dla dorosłych. Wszystko jedno, czy był to rzadki przyjazd cudownego zespołu sopilkarzy z Hałyci, czy amatorskich artystów z centrum rejonowego, czy po prostu wyświetlano kolejny indyjski film o miłości. Następnego dnia po takim wydarzeniu w klubie dyrektor zbierał na apel całą drugą zmianę przed rozpoczęciem pierwszej lekcji (a to klasy szóste-dziesiąte) i publicznie zmuszał wychowawców klas do imiennego piętnowania tych, którzy „świecili się” późnym wieczorem nie tylko w sali klubu, ale i obok niego. Najbardziej zapamiętała się jedna z takich „rozpraw”, sprowokowana właśnie koncertem amatorskich artystów z Hałyci. Dotąd we wsi słyszano ten niepowtarzalny zespół kilkudziesięciu sopilkarzy, którym przez wiele lat kierował nauczyciel-frontowiec Siczkar, z transmisji czernihowskiego radia obwodowego. I nagle z afisza dowiadujemy się, że ci sopilkarze przyjeżdżają do zapomnianej przez Boga, bezdrożnej Danyny. Zazwyczaj takie koncerty nie zaczynały się, dopóki kołchoźnicy nie wrócą z pól i ferm oraz nie uporają się w domu. Zatem późnym wieczorem. Gorzko było słyszeć na tym „apelu” jakieś oskarżenia i zawstydzanie z powodu wczesnego parobkowania, powiedzmy, od zasłużonej nauczycielki USRR Kateryny Kyryliwny Kobyzskiej. Jeszcze kilka dni temu tak emocjonalnie opowiadała na lekcji, jak w połowie XIX wieku zakochany w teatrze przyszły ukraiński dramaturg-klasyk Iwan Karpenko-Karyj pieszo szedł kilkadziesiąt wiorst do Jelizawetgradu, żeby obejrzeć kolejny spektakl pierwszego ukraińskiego teatru. A tutaj na serio wyrzucała, że my, bezsumienni, przyszliśmy na koncert jakichś sopilkarzy do wiejskiego klubu. Ale szanowna Kateryna Kyryliwna, jak i dziesiątki ówczesnych nauczycieli, była nosicielką radzieckiej ideologii i wyznawczynią makarenkowskiej pedagogiki, którą teraz nie bez podstaw nazywa się koszarową. Przecież dla takiej pedagogiki główna była dyscyplina, posłuszeństwo, zrównywarka, umiejętność chodzenia szeregami pod bicie bębnów i całkowite wyobcowanie od tego, co narodowe, ludowe, własne. Wtedy my po prostu baliśmy się nauczycieli, nie śmieliśmy im powiedzieć choćby czegoś na swoje usprawiedliwienie. Lecz wróćmy do nauczycielskiego spektaklu „Swatanie na Honczariwce” z 1969 roku. Mimo perspektywy trafienia jutro „na apel”, my, z dziesięciu śmiałków, mimo wszystko przeniknęliśmy na galerię sali klubowej, kiedy było w niej już ciemno. Osłupiali patrzyliśmy, jak na scenie nasz podstarzały szkolny gospodarz Ołeksij Trochymowycz, mąż „rosłej” Natalii Fedoriwny, zaleca się do niedawno przysłanej z Jachiwki pionierki Lubow Stepaniwny, a nawet próbuje ją objąć, a nauczyciele — botaniki Mykoła Ołeksijowycz Bilaczenko oraz historii Mychajło Mychajłowycz Charchun, przepasani ukraińskimi ręcznikami (bo przecież — weselni starości), niezwykle wprawiali się w dowcipnych frazach, ciągle podkreślając: „Tak-taki-tak!”. Najbardziej poraziła wtedy doprawdy martwa cisza w przestronnej sali klubowej. Z zapartym tchem zmęczeni po dniu kołchoźnicy wsłuchiwali się w każdą kwestię, która brzmiała ze sceny. A scena ta była jakaś niezwykle dziwna. Takie wrażenie, że jej samej nie było, a była ładnie oświetlona ze wszystkich stron, pomalowana w kwiaty ukraińska chata, cała w ręcznikach, podwórko z malwami i kaliną oraz plecionym płotem. Takimi były ogrodzone wtedy niemal wszystkie danyńskie obejścia. Pieczątka i stempel „Danyńskie Ukraińskie Towarzystwo „Proświta”. 1919 r. I do „zarżniętej” na scenie kołchoźniczej aktorki chłopi z gorączki wołali lekarza. Ze spektakli teatralnych od „sąsiadów” najsilniej poraziła danyńców „Wilczyca” (według Olhy Kobylańskiej) w wystawieniu ludowego teatru amatorskiego z byłej stolicy włości Wołodkowej Diwyci. Bodźcem do przekonującej pogłoski we wsi, że spektakl diwyczan będzie „bardzo silny”, służyło ogromne, malowane kolorowymi farbami na płótnie, panneau z tytułem sztuki i portretem głównej bohaterki Zoi Żmut. To panneau było wykonane na tle tajemniczych i dalekich czernihowskim chłopom bukowińskich Karpat. Wielkie płótno reklamowe umieszczono na kilka dni przed rozpoczęciem spektaklu w centrum wsi na całej ścianie starego, „żelaznego” sklepu, gdzie sprzedawano naftę. Zresztą i bez takiej reklamy w klubie i tak nie było gdzie szpilki wcisnąć. Utwory Olhy Kobylańskiej we wsi lubiano czytać nie tylko uczniowie „według programu”, ale i dorośli. O tym spektaklu we wsi wspominano nie jeden rok. A największym wydarzeniem w życiu teatralnym Danyny doby „zastoju” stał się przyjazd do wsi prawdziwego profesjonalnego teatru — Niżyńskiego Państwowego Ukraińskiego Teatru Muzyczno-Dramatycznego im. M. Kociubynskiego. Stworzony decyzją rządu USRR w strasznym 1933 roku jako robotniczo-chłopski objazdowy, teatr ten miał status wędrownego, a więc do początku lat 90. nie posiadał własnej sceny. I dopiero dzięki staraniom znanego rodaka, byłego przewodniczącego Rady Najwyższej Ukrainy Iwana Pluszcza, oryginalny Niżyński teatr dramatyczny otrzymał własny budynek. Tak porywającej gry artystów-profesjonalistów, jak na scenie w Danynie tamtego październikowego wieczoru 1972 roku, nie zdarzyło mi się widzieć nigdy i nigdzie. Pokazywali „Łymeriwnę” Panasa Myrnego. Danynianie kochali ją w szczególny sposób, wszak w różnych okresach istnienia miejscowej trupy teatralnej ten spektakl, podobnie jak „Beztalanna” Karpenki-Karego, zawsze był w ich repertuarze. Główną bohaterkę grała jedyna w tamtym czasie ludowa artystka Ukrainy w tej trupie. Przez dwa akty sala była oczarowana zarówno prawdziwą fabułą ze zwykłego wiejskiego życia, jak i grą artystów. A najbardziej oszołomiła scena, gdy zdradzona przez ukochanego młoda Łymeriwna, nie znajdując wyjścia z życiowego ślepego zaułka, wbija w swoje serce ostry nóż. Oto obrazek, który i teraz mam przed oczami. Stojąc na deskach sceny, artystka z zakrwawionym nożem w rękach pada na brzuch i wokół niej zaczęła rozlewać się… krew. Sala początkowo zastygła, po chwili westchnęła. A kilka kobiet, zapominając, że to spektakl, a nie prawdziwe życie, nagle zerwało się z miejsc i… zawyło. Mężczyźni zaczęli krzyczeć o lekarza… Nie wiem, czy taki wir emocji i namiętności po końcowym akordzie sztuki przyszło jeszcze gdziekolwiek przeżywać jednocześnie i artystom na scenie, i widzom na sali, jak wtedy, w wiejskim klubie ponad czterdzieści lat temu. Jeśli chodzi o przedstawienia teatralne miejscowych amatorów, to warto odnotować dla historii jeden stały fakt: ukraińskiego teatru klasycznego, przedstawień o tematyce narodowej danynianie pozostawali wierni nawet w czasach najcięższego radzieckiego zastoju. Kolejne pokolenie założycieli tamtej danyńskiej trupy teatralnej, którą opiekowała się jeszcze stara, przedrewolucyjna „Proświta”, już w nowym domu kultury na początku lat 90. ubiegłego wieku z sukcesem grało kilka razy klasykę ukraińskiej dramaturgii radzieckiej, która przez dziesięciolecia była w repertuarze niemal każdego teatru państwowego — „Faraonów” Ołeksandra Kołomijcia. *** Nierzadko łapię się na myśli, że szczególna miłość do teatru w ogóle, a ukraińskiego w szczególności, zaczęła się u mnie jednak od Danyny. Coś słyszałem od rodziców, coś zapisywałem od najstarszych mieszkańców. A coś zdążyłem jeszcze w dziecięcych latach obejrzeć z tego, co nosiło nazwę narodowy teatr realistyczny. Spektakle z ukraińskiej klasyki dramatycznej, które zarówno przed bolszewickimi czasami, jak i pod komunistami wciąż były „zameldowane” we wsi dzięki entuzjazmowi miejscowych samorodków, kształtowały w nowych pokoleniach danynian to, co najważniejsze: miłość, szacunek, zachwyt swoim, własnym, ludowym, narodowym. Każdy taki spektakl skłaniał do myślenia: o swoich korzeniach, o losie rodziny, całej Ukrainy. Nie tak jest teraz z repertuarem szeregu współczesnych ukraińskich teatrów, które są finansowane z budżetu państwa. Wiele obecnie na ich scenach prymitywnego, wulgarnego, grubiańskiego, obcego, dalekiego od głębi kultury narodowej. I życiowej prawdy. W mojej wsi nie bez żalu mówią na to tak: „Jaka obecnie państwo, taki i teatr…” Petycja danyńskiej „Proświty” do powiatowego rewkomu w obronie swoich członków. 1921 r.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

Tajemnica życia i światopoglądu Mychajła Maksymowycza

Ta postać zawsze przyciągała moją uwagę — i jako naukowca-badacza, i jako człowieka głęboko ukraińskiego w sensie światopoglądowym. Mykoła TOMENKO, profesor KNU im. Tarasa Szewczenki. Dla wielu M. Maksymowycz to przede wszystkim pierwszy rektor Uniwersytetu Kijowskiego. Mianował Mychajła Ołeksandrowycza na to stanowisko ówczesny minister oświaty ludowej hrabia Serhij Uwarow, bardzo negatywnie nastawiony do wszystkiego, co ukraińskie. Dlaczego w życiu Maksymowycza, ulubieńca moskiewskiej elity salonowej, przyjaciela Ołeksandra Puszkina i Kondratija Rylejewa, nastąpił tak gwałtowny zwrot? Może w tamtych czasach nawet sam ukrainofob Uwarow nie mógł podejrzewać go o ukraińskie sympatie? A może właśnie dlatego, że podejrzewał, a rektorat był swego rodzaju honorowym zesłaniem? Dlaczego pobyt Maksymowycza na stanowisku rektora był niedługi i zakończył się powrotem (wypędzeniem) na tereny jego własnego chutoru Mychajłowa Hora? Czy tylko z powodu choroby — rzeczywiście ciężkiej i wyczerpującej? Czy może, ostatecznie uformowawszy się jako konsekwentny Ukrainiec, stał się dla imperium bardzo niebezpieczny? Do pewnego czasu obserwujemy, można by rzec, światopoglądowe rozdwojenie Mychajła Maksymowycza. Rozdarcie, właściwe Mykole Hoholowi, a także niejednemu ukraińskiemu inteligentowi, w którym walczyło to, co przyrodzone, rodzime, żywe — z tym, co nabyte, obce, co agresywnie pragnie opanować, zawładnąć. Światopoglądowe transformacje trwały przez znaczną część świadomego życia Mychajła Maksymowycza i w końcu wyniosły go do odkrycia, które stało się kamieniem węgielnym historyczno-filologicznej teorii o odrębności, samowystarczalności narodu ukraińskiego. W tym, w moim przekonaniu, wykrystalizowała się misja Maksymowycza jako naukowca i patrioty-Ukraińca. Mychajło Ołeksandrowycz Maksymowycz — uczony-encyklopedysta, niezaprzeczalny specjalista w dziedzinach historii, filologii, etnografii, botaniki oraz wielu innych gałęziach nauki — urodził się 15 września 1804 r. na chutorze Tymkiwszczyna w powiecie złotonoskim guberni połtawskiej (obecnie obwód czerkaski) w szlacheckiej rodzinie kozackiego rodu starszyzny. Pięciu wujów Mychajła (braci matki, Hlykeryi Tymkiwskiej) było profesorami uniwersyteckimi. Najstarszy — Ilja Fedorowycz, doktor prawa i filozofii — właściwie zaproponował skierowanie sześcioletniego Mychajła na naukę do Złotonoszy, a potem do gimnazjum w Nowogrodzie Siewierskim, znanego z poważnego stosunku do nauki, kultury i przychylności dla ukraińskich idei. W 1819 r. Mychajło wstępuje na wydziały słowny i przyrodniczy wydziału filozoficznego Uniwersytetu Moskiewskiego. A po dwóch latach przechodzi na wydział fizyczno-matematyczny, ostatecznie określając się co do przyszłego zawodu — botaniki. Po ukończeniu nauki (1823 r.) pozostaje na uniwersytecie do pracy naukowo-akademickiej. Przez pewien czas wykłada botanikę w Moskiewskiej Szkole Rolniczej, od 1826 r. kieruje ogrodem botanicznym i zielnikiem Uniwersytetu Moskiewskiego. W 1827 r. błyskotliwie broni pracę magisterską „O systemach roślinnego królestwa”. Nam jeszcze nie raz przyjdzie stosować wobec Mychajła Ołeksandrowycza określenie „pierwszy”. Tak, w książce „Podstawy botaniki” (1828—1831) M. Maksymowycz po raz pierwszy — i znacznie wcześniej niż Ch. Darwin, który ogłosił swoją teorię w 1859 r. — wyłożył szereg założeń dotyczących komórkowej budowy organizmów, pochodzenia żywych komórek z materii nieorganicznej, ewolucji świata zwierzęcego. Znowuż, jako pierwszy w historii ówczesnego imperium, Maksymowycz wydał książkę przyrodniczą dla ludu — „Księgę Nauma o wielkim Bożym świecie” (Moskwa, 1833 r.), gdzie przystępnie wyłożył podstawową wiedzę o budowie Ziemi, Układu Słonecznego, Wszechświata. W 1827 r. w Moskwie wychodzi zbiór „Pieśni małorosyjskie, wydane przez M. Maksymowycza”, który zawiera 127 pieśni o charakterze historycznym, obyczajowym, obrazowym z komentarzami kompilatora. Drugie wydanie ukazuje się w 1834 r. W tamtym czasie Maksymowycz zebrał już ponad dwa i pół tysiąca pieśni; planował wydać je w czterech częściach, ale światło dzienne ujrzała tylko pierwsza — pieśni kozackie. Zbiór dla pokolenia, które formowało się w latach 30., miał nie mniejsze znaczenie niż „Kobziarz” T. Szewczenki. Radośnie witała jego pojawienie się „Ruska Trójca” — M. Szaszkewycz, I. Wahilewycz i J. Hołowacki (ten ostatni nawet własnoręcznie przepisał zbiór). Zamiary Mychajła Maksymowycza zajmowania się gruntownymi badaniami historii ukraińskiej, folkloru miały nadzwyczaj ważne zadanie: poznać i określić osobliwości charakteru narodu ukraińskiego i jego losu w świecie. To musiało nieuchronnie doprowadzić go do konieczności naukowego udowodnienia wyjątkowości ukraińskości. W tym sensie M. O. Maksymowycz nie tylko różnił się od ówczesnych ukraińskich narodników, którzy pozapolitycznie zachwycali się zwyczajami, językiem i pieśniami „prostych ludzi”, ale także myślał i kroczył daleko naprzód. Swoje poglądy filozoficzne M. Maksymowycz wykłada w „Liście o filozofii” (Teleskop, 1833, nr 12). Tłumaczy filozofię nie tylko jako miłość do mądrości, zbudowaną na rachunkach rozumu. Śladem wielkiego myśliciela H. Skoworody uwypukla ukraińską „filozofię serca”. „Rzeczywista żywa mądrość rozumu bazuje na miłości”. Miłość jest obecna wszędzie i we wszystkim. Zatem filozofia może być w każdym dziele, w poezji, w życiu. Elementy filozoficzne są w każdej nauce i każda nauka powinna być nauką filozoficzną. Poglądy uczonego na pewne wydarzenia i postacie w historii ukraińskiej w tamtym czasie pozostają dość dwoiste. Znamienny w tym sensie wydaje się jego oddźwięk na dyskusję w czasopiśmie „Ateneum” (1829 r.) wokół postaci Iwana Mazepy: „Zdaniem krytyka, Mazepa był patriotą. Ale czy takim wyobrażała go sobie historia? Wcale nie! Wszystkie jego działania w niczym nie pokazują w nim bezinteresownej miłości do Małorosji, historia przedstawia w nim chytrego, zawziętego ambitnego człowieka i interesownika, który gotów był niczym nie gardzić dla siebie, odkrywa w nim charakter niekompatybilny z wielką miłością do Ojczyzny!”…1 W maju 1834 r. M. O. Maksymowycz został mianowany profesorem literatury rosyjskiej i dziekanem pierwszego wydziału filozoficznego Uniwersytetu Kijowskiego, a w październiku tego samego roku — zatwierdzony na stanowisku rektora. W tamtym czasie jego dorobek liczył ponad 100 prac naukowych — z botaniki, zoologii, teorii i metodologii przyrodoznawstwa. Z entuzjazmem przystąpił do nowych obowiązków. Marzył o przekształceniu nowej uczelni w oazę ukraińskiej nauki i kultury, gdzie wykładałyby utalentowane, wysoko wykształcone osobistości. Wiadomo, że zwracał się do rządowego kuratora Uniwersytetu Kijowskiego z wnioskiem o mianowanie Mykoły Hohola profesorem historii. Zauważę, że proponując kandydaturę M. Hohola, rektor M. Maksymowycz miał solidne podstawy. Hohol w tamtym czasie bardzo poważnie przejął się historią ukraińską. Świadczy o tym jego list do Maksymowycza (listopad 1833 r.), w którym m.in. pisarz wyznaje: „Teraz wziąłem się za historię naszej Ukrainy. Nic tak nie uspokaja, jak historia. Moje myśli zaczynają płynąć ciszej i składniej. Wydaje mi się, że napiszę ją, że powiem wiele tego, czego przede mną nie mówiono”.2 Sądzę, że nie w ostatniej kolejności M. Maksymowicza poruszała wizja perspektyw wspólnej z Gogolem pracy nad historią Ukrainy. Pracy, która miała opierać się na wspólnych wartościach światopoglądowych, a zatem obiecywała być płodną. Obecnie można jedynie wyobrazić sobie, jakich horyzontów badawczych mógł dosięgnąć ten unikalny tandem… Tymczasem praca administracyjna rektora zabierała lwią część sił i czasu. „Widziałem jasno — napisze Maksymowicz później — że musiałem albo porzucić wykładanie, albo złożyć z siebie rektorstwo”.3 Postanowił uwolnić się od tego drugiego. W połowie grudnia 1835 r. jego prośbę zaspokojono. Jednak i praca wykładowa staje się dla profesora coraz trudniejszą. Odmawiają posłuszeństwa nogi, ręka, słabnie wzrok – trzeba pracować ze studentami u siebie w mieszkaniu. W 1841 r. Mychajło Maksymowicz przechodzi na odpoczynek. Przez dwa lata leczy się, następnie powraca na katedrę literatury rosyjskiej, ale w 1845 r. ostatecznie przechodzi na emeryturę. Ostatni okres życia uczonego naznaczony był głęboką depresją. Jednak silny charakter, dążenie do życia aktywnego i twórczego — zwyciężają. Ostatecznie górę bierze ukraiński pierwiastek: „To, że jestem „szczerym Małorusinem”, i teraz, jak wcześniej, i będę nawet do śmierci, jest bardzo naturalne; nie jestem rodem wareskim, a małoruskim, — i kocham Małorosję, kocham język jej ludu, i pieśni jej, i jej historię…”4 W 1846 r. M. O. Maksymowicz ściśle wiąże swoją działalność z Bractwem Cyrylo-Metodiańskim. Szczególnie przyjazne stosunki jeszcze wcześniej ułożyły się z Tarasem Szewczenką. Postanowiono wydawać czasopismo. Mychajło Ołeksandrowycz przygotowuje wydanie zabytków literackich epoki Rusi Kijowskiej. Jednak wspólną pracę przerwało aresztowanie cyrylo-metodiańczyków. Hułak, Kostomarow otrzymali zesłanie; Szewczenkę wysłano do Orenburga, następnie — do Twierdzy Nowopietrowskiej. Co do samego Maksymowicza śledztwo doszło do wniosku: „Z papierów Kulisza i Biłozerśkiego stało się znanych kilka nowych imion w Towarzystwie Słowiańskim: urzędnik kancelarii kijowskiego gubernatora wojskowego Rigelman, Maksymowicz, Bodianski i inni. Chociaż w listach ich przebija główna idea — miłość do słowiańszczyzny i szczególnie do Małorosji, jednak trudno rozstrzygnąć, czy wszyscy z oznaczonych osób brali udział w politycznych zbrodniczych zamiarach, czy niektórzy z nich jedynie podzielają prace naukowe słowianofilów”5. M. Maksymowicz kontynuuje badania w dziedzinach historycznej, archeologicznej i krajoznawczej. Przygotowuje do zbioru „Małorosyjskich pieśni” dodatek — „Głosy ukraińskich pieśni” z melodiami 25 ukraińskich pieśni, który porządkuje z pomocą znanego kompozytora O. Alabjewa. Następnie zabiera się do gruntownego badania „Dni i miesiące ukraińskiego wieśniaka”, w którym planuje dać szeroki obraz życia i obyczajów chłopstwa. Pierwsza część — „Wiosna” — przygotowana w 1856 r. Druga — „Lato” — była gotowa jedynie w rękopisie, reszta — „Jesień” oraz „Zima” — pozostały niedopracowane. W tej pracy opisuje wierzenia, zwyczaje i obrzędy w wielkie święta chrześcijańskie – Wigilię („Kutia”), Boże Narodzenie („Rozdwo”), Objawienie Pańskie („Chrzest”), Trójcę („Trójca”) i inne; obrzędy agrarne, ważne w życiu rolników. Uczony podejmuje unikalną próbę wykrycia i scharakteryzowania różnicy między psychologią Ukraińców i Rosjan. Badacz folkloru przede wszystkim wskazuje na osobliwości charakteru pieśni. W pieśniach rosyjskich uczony wykrywa „ducha, poddanego swojemu losowi i uległego jego woli. Rosjanin nie przywykł brać udziału w przewrotach życia… On pragnie jakby oddzielić się od wszystkiego, …zakrywając ręką ucho, chce jakby zagubić się w dźwięku. Przez to rosyjskie pieśni odznaczają się głęboką tęsknotą, beznadziejnym zapomnieniem”. 6 Ukraińskie pieśni, „wykazując walkę ducha z losem, odróżniają się porywami namiętności, krótką twardością i siłą uczucia, ale i naturalnością wyrazu. W nich widzimy nie zapomnienie i nie beznadziejny smutek, ale bardziej gniew i tęsknotę; w nich więcej działania”. Ukraiński „duch, nie znajdując jeszcze w sobie samym osobliwych form dla pełnego wyrazu uczucia, które rodzi się w jego głębi, mimo woli zwraca się do przyrody, z którą on przez swoje dzieciństwo jeszcze przyjaźni się, i w jej przedmiotach widzi, odczuwa coś podobnego do siebie”.7 Zatem można z pełnym prawem stwierdzić, że Mychajło Maksymowicz był jednym z pierwszych uczonych, którzy zaczęli badać osobliwości ukraińskiej charakterologii, czyli mentalności. To badanie, właściwie, zaświadczyło o osobliwości i niepowtarzalności cech ukraińskiej wspólnoty, odrębności miejsca Ukraińców wśród innych narodów. Historyczno-filologiczna koncepcja M. Maksymowicza zyskała dalszy rozwój w dyskusji uczonego z rosyjskim historykiem M. Pogodinem, według teorii którego na terenach Rusi Kijowskiej do XIII w. mieszkali „wielkorusi”, a Ukraińcy pojawili się tutaj dopiero wtedy, gdy „wielkorusi” zabrali się do kolonizowania Moskowii. W liście do rosyjskiego kolegi uczony pisze: „Właśnie to wyobcowanie nas, Małorusinów, od naszej Naddnieprzańskiej ojczyzny, od naszego Kijowa i całego naszego dawnego historycznego życia, tak wiele znaczącego we wspólnym życiu świata ruskiego, — to wyobcowanie od nas naszych dawno-kijowskich pisarzy i działaczy… i zmusza mnie do wstąpienia w polemikę z tobą, na tyleż historyczną, na ile i filologiczną”.8 Analizując oryginały „Powieści minionych lat”, „Słowa o wyprawie Igora”, inne staroruskie zabytki, M. Maksymowicz zaznacza ich jaskrawo dawnoukraiński charakter. Swoją pozycję upublicznia w „Historii dawnej ruskiej literatury” (1839 r.). Właśnie w tej pracy uczony dowodzi, że język ukraiński (nazywa go południoworuskim) jest bardziej dawny niż rosyjski, a jego stosunek do tego ostatniego — taki, powiedzmy, jak czeskiego do polskiego. Następstwem dyskusji — znowuż po raz pierwszy! — stała się wielkoskalowa popularyzacja ukraińskiej idei na terenach całej Imperium Rosyjskiego. Jak widzimy, na zmianę światopoglądowej „dwoistości” uczonego przyszła wyraźna określoność w wyznawaniu i bronieniu ukraińskiej idei. Udział Maksymowicza w działalności Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego; przyjaźń z Tarasem Szewczenką; śmiałe oświadczenia w obronie ukraińskiego języka, historii, prawa Ukraińców do tożsamości narodowej ostatecznie utwierdziły w oczach ówczesnych władców niebezpieczność uczonego. Próby powrotu do działalności wykładowej w Uniwersytecie Kijowskim czy gdziekolwiek indziej napotykają na odmowy. Nie pomagają listy do kolegów-profesorów i ministra Uwarowa. Ostatnie lata życia Mychajło Maksymowicz spędził w rodzinnej Mychajłowej Horze — w twórczych poszukiwaniach i rozmyślaniach, powołanych do przemyślenia historycznej roli Ukrainy i jej znakomitych postaci. Bez wątpienia potrzebował przyjacielskiego wsparcia i duchowego oparcia. Wśród tych, którzy wspierali zniesławionego uczonego, najpierw wspomnijmy Tarasa Szewczenkę. Podczas pracy nad psalmami dla ludu M. Maksymowicz zwraca się do T. Szewczenki: „Pozdrowienie i pokłon! Jak ty się masz, ziomku… I jak zdrowieje twoje rozumne czoło … bądź łaskawy, popatrz na te psalmy uważnie, i co nie do ładu, odmień mi wszystko do ostatniego słowa…”9 Latem 1859 roku, podczas swojego ostatniego przyjazdu na Ukrainę, Szewczenko odwiedził Mychajłową Horę. Znajomość, przerwana zesłaniem poety, odnowiła się. Co więcej, w osobie żony Maksymowicza — Marii Wasyliwny (z domu Towbycz) — Kobziarz znalazł jeszcze jednego wiernego przyjaciela. Szewczenko stworzył piękny portret Marii Maksymowicz, podarował jej autograf swojego wiersza „Sad wiśniowy koło chaty…”. A ponadto, marząc o szczęśliwym rodzinnym zaciszu, prosił o znalezienie mu żony, która swoimi cechami byłaby do niej podobna. Małżeństwo Maksymowiczów proponowało Szewczence osiedlenie się w ich posiadłości w Prochirowce, jednak poeta rozrywał się między pragnieniem urzeczywistnienia swoich wielkich planów twórczych a chęcią spokojnego życia na brzegu rodzinnego Dniepru. Przy okazji zauważę, że z Mychajłowej Hory Szewczenko nie raz zachwycał się krajobrazami przeciwległego brzegu Dniepru, a Kaniowskie Góry oczarowały serce poety. Nie tylko pragnął osiedlić się w tej drogiej sercu okolicy, ale także w swoim „Testamencie” wyraził życzenie, aby właśnie tutaj zostać pochowanym: „…Żebym łany szerokopolne, I Dniepr, i urwiska Mógł widzieć, mógł słyszeć, Jak ryczy ryczący…”

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Białoruski pisarz Michas Skobła: „Ukraińcy i Białorusini to prawdziwi bracia”

Wiadomość o śmierci przyjaciela ciężko dotknęła Maksymowicza. Kiedy trumnę z ciałem T. H. Szewczenki przywieziono na Górę Czerneczą, Mychajło Ołeksandrowycz dotarł łodzią na miejsce pochówku i nad grobem przeczytał rodakom swój wiersz na śmierć Kobziarza: Spodziewali się Szewczenki W tym roku na Ukrainę; A doczekali się zobaczyć Jego trumnę. Stoi w Kaniowie, w soborze, Cała kwiatami owita; Po kozacku — czerwoną Kitajką okryta. Jadą ludzie, — przed nią Pokłon składają I o duszę Kobziarza Pana błagają… 10 M. O. Maksymowycz wyraził niezwykle śmiałą na tamten (i nie tylko na tamten!) czas myśl o zniesieniu anatem nałożonej na Iwana Mazepę — bezsporne świadectwo kardynalnych zmian w jego ocenie postaci wielkiego hetmana. Tak, w liście do wieloletniego redaktora gazety „Kijowskie eparchialne wiadomości” P. Łebedyncewa uczony otwarcie proponuje, „że może … już zdjąć anatemę w Kijowie z tego, którego pomników tyle jest w Kijowie — i ławrska kamienna ogrodzenie, i Sobór Nikolski, i Bracka Cerkiew Objawienia Pańskiego, kto złocił własnym kosztem i wierzchołki dawnej wielkiej cerkwi ławrskiej, które od uderzenia pioruna spłonęły; staraniem którego odnowiona została starodawna eparchia perejasławska i zbudowany tam Sobór Wniebowstąpienia i in. 157 lat już przeklinali go corocznie. I jeśli przekleństwo zostało nałożone na niego i jego współmyślicieli, i zdjęte z tych ostatnich — na rozkaz carski, to z niego można też, wreszcie, zdjąć z miłościwej woli carskiej, za kościelną prośbą Kijowa…”11 Na zakończenie — kilka wniosków, które być może rzucają światło na to, co na początku tego artykułu nazwano życiową i światopoglądową tajemnicą Maksymowicza. Wybitny uczony mógł stać się prawdziwą ozdobą nauki w imperialnej Rosji. Miał błyskotliwe zdolności w wielu dziedzinach nauki i bezcenny dar badacza-odkrywcy. Jednak M. Maksymowycz wybrał drogę napiętnowanego „inaczej myślącego”. I miejsce wygnania uczonego stało się miejscem jego triumfu jako myśliciela i twórcy państwowej świadomości, którego badania naukowe i działalność społeczna dają prawo zaliczać go do najwybitniejszych postaci ukraińskiej historii XIX wieku. Naukowe wnioski M. O. Maksymowicza o konieczności osobnego, całościowego rozpatrywania ukraińskiej historii, historyczna droga i znaczenie języka ukraińskiego, osobliwości charakterologii Ukraińców stworzyły przesłanki dla kształtowania się ukraińskiej szkoły historiozoficznej. Bez przesady, Mychajło Maksymowycz swoją pracą wznosił fundamenty ukraińskiej świadomości narodowej. W tym — wysoki sens, wzniosła misja i wielka tajemnica światopoglądowych metamorfoz wybitnego Ukraińca, pomnożonych przez potężny intelekt i natchnionych siłą miłości do swojego, jedynego, ojczystego. ––––––––––– 1 Ostrianin D. Światopogląd M. O. Maksymowicza. – Kijów, 1960. – S. 127. 2 List N. Gogola do M. Maksymowicza 9 listopada 1833 r. // Kulisz P. Próba biografii N. W. Gogola z włączeniem do czterdziestu listów. — Petersburg, 1854. – S. 59. 3 List M. A. Maksymowicza do NN. – Kijowska starożytność. – 1898. 4 Maksymowycz M. A. List do M. Pogodina. – Kijowska starożytność. – 1898. 5 Dziennik śledztwa III oddziału w sprawie Bractwa Cyryla i Metodego // Bractwo Cyryla i Metodego w 3 tomach. — Kijów, 1990. 6 Czyżewski D. Zarysy z historii filozofii na Ukrainie. — S. 98. 7 Tamże. 8 Maksymowycz M. Nowe listy do M. Pogodina. O starożytności małoruskiego narzecza. – Moskwa, 1863. — S. 9-10. 9 List M. Maksymowicza do T. Szewczenki. 15 marca 1858 r. // Dział rękopisów Centralnej Biblioteki Naukowej im. W. Wernadskiego. 10 Maksymowycz M. Na pogrzeb T. Szewczenki. // Podstawa. — 1861. — nr 6. 11 Korespondencja M. A. Maksymowicza i P. G. Łebedyncewa // Kijowska starożytność. – 1904. – Wrzesień. „Języka zniszczyć nie można…” — W 2011 roku miałem okazję przeprowadzić wywiad z byłym przewodniczącym Rady Najwyższej Białorusi Stanisławem Szuszkiewiczem. Kiedy zapytałem go o stosunki z prezydentem Białorusi Aleksandrem Łukaszenką, pan Stanisław przyznał: „Nie mogę rozmawiać z człowiekiem, który wygania dziennikarzy…” Jakie ma Pan, panie Mychajle, podejście do Łukaszenki? — Byliśmy kiedyś w waszym, we Lwowie, muzeum. I zobaczyłem, co tu wyczyniała sowiecka władza po wojnie. Słyszałem, jak chwalili wasi ludzie naszego Łukaszenkę. Musiałem im powiedzieć: „To zabierzcie go do siebie. I on wam szybko zaprowadzi »porządek«”. Niszczony jest na Białorusi język narodowy. W Mińsku — cztery białoruskie szkoły, mam na myśli — te, które pracują w języku białoruskim. Dwie godziny syn jedzie do szkoły. W Mohylewie, w Grodnie — nie ma ani jednej. Łukaszenka faktycznie zniszczył Narodowy Związek Pisarzy. Posadził na kierownictwie jednego generała w stanie spoczynku i ten kontynuuje „kierowanie”. Wszedłem do waszej księgarni — widzę masę światowej literatury przetłumaczonej na ukraiński. U nas po białorusku — tylko kąciki. Furgonami przywożą rosyjską literaturę z Moskwy. I te książki są tanie. — Żeby nie przerywał się proces rusyfikacji? — Właściwie tak. Żeby rusyfikacja trwała. Ale, wiecie, my nawet w takich warunkach już nauczyliśmy się przeżywać. — Pan we Lwowie po raz pierwszy? — Nie, służyłem w wojsku na Lwowszczyźnie w latach 1985–1987, w Chyrowie nasza brygada wojskowa się mieściła. A 9 maja i 7 listopada chodziliśmy w paradach we Lwowie. To była dla mnie szkoła narodowa. Chłopcy — ze Stryja, Drohobycza, Użhorodu, Lwowa. Więc dowódcami plutonu, kompanii, batalionu i brygady byli Ukraińcy. Bogata była biblioteka w jednostce. Przeczytałem klasykę. Tłumaczyłem od tamtego czasu Linę Kostenko, Wasyla Stusa, Dmytra Pawłyczkę, Wasyla Symonenkę, Mykołę Winhranowskiego, Iwana Dracza — z nim byłem znajomy. — Jeszcze Stanisław Szuszkiewicz powiedział mi: „Byłem, jestem i chyba umrę zwolennikiem Juszczenki”. Jak by Pan to skomentował? — Trudno coś powiedzieć. Byłem redaktorem kilku książek-wspomnień Szuszkiewicza. I tam było o Juszczence również. Zresztą, przyjeżdżał Juszczenko na Białoruś i oni razem z Szuszkiewiczem jeździli pod Wilejkę, gdzie urodził się wasz Filip Orlik. — Ukraiński klasyk Dostojewski uważał, że „piękno ocali świat”. Biorąc pod uwagę to, co obecnie dzieje się na świecie (mówią: nadchodzi trzecia fala światowego chaosu), jest Pan przekonany o wadze dla świata, jego istnienia — piękna? — Zgadzam się z białoruskim klasykiem Dostojewskim. Pomnik mu stoi w białoruskiej wsi Dostojewo. Ale to bardzo skomplikowane pytanie. Świat może zginąć od brzydoty, wstrętności. Zresztą, żaden dyktator świata absolutnie nie utożsamia się z pięknem. Dyktatorzy wszyscy niszczyli piękno. Białoruś niszczyli niemieccy okupanci. A władza radziecka — co, była lepsza? Do 1962 roku w Grodnie stał kościół Witolda. A potem w nocy go wysadzili. Oto paradoks i prawda życia: wojny walczą z pięknem. A piękno przecież zachowuje ludzkość! Jest wiersz, jak w obozie koncentracyjnym białoruski więzień z racji chleba tworzył gliniane słowiki. To przecież — dążenie do piękna! W strasznych warunkach piękno ratuje od śmierci. — A jak na Białorusi sprawy z ojczystym, białoruskim językiem? — Języka zniszczyć nie można. On będzie… Łukaszenka w ostatnim czasie trochę zmądrzał. Zrozumiał, że Ukrainę broni nie tylko armia, ale i język. W Dni Niepodległości Łukaszenka próbuje występować po białorusku. Ale w Grodnie, Mohylewie — miastach, gdzie jest po 300-400 tysięcy mieszkańców, żadnej białoruskiej szkoły. — Ale przecież Łukaszenkę jednak kochają na Białorusi? — Tak, na poziomie materialnego bytu. Produkują u nas autobusy albo traktory. I naród znosi go już 25 lat. Moja mama mawiała: emeryturę przynoszą, więc naród jest zadowolony z Łukaszenki. — A jeśli chodzi o politykę?.. – Ukraina już się wyróżniła czy określiła, tak bym powiedział. U nas tego kursu nie ma. Łukaszenka — to z Brukselą, to z Moskwą… Płaci Moskwie rusyfikacją. Robiło się tak: Łukaszenka myślał, że sprzeda język za gaz, a język i tak sam przetrwa. Teraz trochę „przejrzał”. Pytał mnie pan o Lwów. Zapomniałem jeszcze dodać, że moim zdaniem niemal cała historia Ukrainy jest w waszej toponimice. A na Białorusi sowiecko-komunistyczny rezerwat: żadnej ulicy nie przemianowano. — Współczesny ukraiński pisarz Wałerij Szewczuk wymienił 4 wielkich nauczycieli i światłych ludzi, przed którymi chyli czoła: Samijło Wełyczko, kancelista za czasów Iwana Mazepy, Hryhorij Skoworoda, Taras Szewczenko („nauczył kochać Ukrainę” — skonstatował), Iwan Franko („to jakieś dziwne duchowe drzewo” — zauważył). A kto dla Pana jest nauczycielem w najwyższym rozumieniu tego słowa? — Mogę wymienić także T. Szewczenkę i I. Frankę. Białoruś wspomina Romana Łubkiwskiego, który bardzo aktywnie propagował Maksyma Bohdanowicza. Wydał on we Lwowie tom Bohdanowicza w przekładzie na ukraiński. Wymienię Wasyla Bykowa — jako przykład, jako wzór obywatelskiej odwagi. Pisarz powinien dbać także o pracę społeczną i o swoją działalność. Takim jest Bykow, który pisał o wojnie prawdę. Zginął on za Ukrainę, został pochowany pod Kirowohradem. Stamtąd przyszło zawiadomienie o śmierci, tam stoi pomnik. „Historia — nauczycielką życia” — Ilu jest na Białorusi członków Związku Pisarzy? — Mamy dwa Związki: państwowy — Łukaszenki; a jeszcze niezależny. To od 2006 roku, władza podzieliła. Zatem w niezależnym Związku jest nas 450 pisarzy, i mniej więcej tyle samo w Związku Łukaszenki, na czele którego stoi emerytowany generał milicji. — Czego jest więcej w działaniach każdego z nas — Zła czy Dobra, jak Pan uważa? — Więcej jest Dobra. Świat jest otoczony Dobrem. To właściwie Zło zmaga się z Dobrem. I człowiek wygrywa. — Ależ ile ludzi ginie w wojnach! — Tak. Ale mimo wszystko: jeśli świat do tej pory się trzyma, to znaczy, że Dobro zwycięża. Łatwo zresztą mówić o konkretnym człowieku. Trudniej powiedzieć o narodzie. — Skąd Pan pochodzi — ze wsi czy z miasta? — Jestem ze wsi, obwód grodzieński. To Zachodnia Białoruś, wieś Wioska — starodawna wieś. — Kto Pana zachęcił do Słowa? — Szkoła. Miałem mentora — Łarysę Henijusz, poetkę, która w 1949 roku trafiła do obozu koncentracyjnego. Przyjaźniła się z Hryhorijem Koczurem. Dobrze wspominał o niej w swoich pamiętnikach. Ona, wróciwszy z obozów, nie przyjęła radzieckiego obywatelstwa, kategorycznie z niego zrezygnowała. Poprzez jej, Łarysy Henijusz, Słowo przyszedłem do swojego Słowa. Zostawiła dla mnie drogowskazy. Wydałem osiem jej książek. Bo mamy obowiązek wobec tych ludzi, którzy oddali życie za niepodległość swojego kraju. — Czego Pana nauczyła historia? — Historia jest nauczycielką życia. Uczciwej historii Białorusi, powiem panu prawdę, nie ma! Ja, jako dziennikarz, piszę o wsiach, które spalili sowieccy partyzanci, żeby podnieść naród do walki z agresorem. Ot tak! Nie mamy historii II wojny światowej, napisanej z białoruskich pozycji. Dopiero teraz wychodzi „Historia białoruskiej państwowości” (pięciotomowa). Światło dzienne ujrzały dwa tomy. — To co, Białoruś nie ma prawdziwej historii? — Niestety. Białoruś faktycznie istnieje bez historii. — Wielu młodych, przede wszystkim Ukraińców, wyjechało za granicę w poszukiwaniu innego życia. A co na Białorusi? — Wyjeżdżają, ale niewielu. Bo są miejsca pracy. Według oficjalnych danych mamy 0,3% bezrobocia. Kołchozy istnieją — wprawdzie pod inną nazwą. Zakłady pracują. — Kim są Pana rodzice? — Rolnikami. Pracowali w kołchozie. Ojciec był traktorzystą. — Czy można twierdzić, że białoruska wieś to podstawa kształtowania się państwowości, narodowego samookreślenia? — Stan wsi jest straszny. To najbardziej bolesne miejsce. Przyjeżdżałem na wieś do mamy. Połowy domów już nie ma. — Czy są białoruscy pisarze w diasporze? — Są. I byli. Zawsze byli. Korespondowałem z Ihorem Kaczuriwskim. Opowiadał mi o białoruskich pisarzach, którzy byli w obozach. Słowem, zajmowałem się tym tematem. Omelan Sołowiej (z Austrii), Ryhor Kruszyna (żył w USA), Masiej Siadniou. Jarosław Sławutycz przetłumaczył ich poezję na ukraiński. — Świat dla Pana jest jaki: czarno-biały czy kolorowy? — Kolorowy. Znacznie więcej kolorów niż w tęczy. — Życie: krótkie czy długie? Jak Panu się wydaje? — Człowiek sam może przeżyć swoje życie… Może je nawet wydłużyć. Pamiętacie u Leonida Kisielowa? „Ja postoję u brzegu otchłani I nagle zrozumiem, Złamany w tęsknocie, Że wszystko na świecie — to tylko pieśń W języku ukraińskim”. — Czy na Białorusi jest wielu oligarchów? — Jest całkiem sporo. Największy oligarcha — Łukaszenka. Białoruś to własność Łukaszenki. Mieszkam w Mińsku. Obok jest łaźnia. Przyjechał Łukaszenka otworzyć łaźnię… 16 rezydencji ma nasz Prezydent. Stworzył jeszcze drużynę hokeistów. — Jak współpracuje Pan z Czasem? Czy on bardzo biegnie — ten Czas? — Czas rzuca wyzwania — sprawdza nas. I staram się godnie odpowiadać na wyzwania. A w ogóle Czas każdego z nas jest najlepszy. — Kto na Białorusi szybciej przetrwa — poeta czy polityk? — Na chleb lepiej zarabiać polityką, a w historii zostają ludzie twórczy — poeci, artyści. Bo polityk to piasek. Dlatego poeci politykom nie zazdroszczą. — Jak u was z wydawaniem książek po białorusku? — Dotarliśmy do dna. I teraz wychodzimy. — O co Pana nie zapytałem, a chciałby Pan jeszcze opowiedzieć? — W zeszłym roku przyznano mi nagrodę „Wojownik światła”. Występował Dmytro Pawłyczko. Wiecie: Ukraińcy i Białorusini to prawdziwi bracia, jeśli spojrzeć w historię. A w ogóle, wielu narzucało się nam na braci, a okazało się, że pod maską „braci” kryją się wrogowie. Białorusini powinni spać głową w stronę Kijowa. Rozmawiał Bohdan ZAŁIZNIAK, członek NSPU i NSŻU, m. Lwów „Do Lwowa przyjeżdża białoruski pisarz Michas Skobla”, — powiadomiła Marija Jakubowśka, która od 2006 do 2011 roku kierowała Lwowską organizacją Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. Rzecz jasna, należało się z nim spotkać i poznać: ukraińscy czytelnicy powinni wiedzieć, co dzieje się w białoruskim piśmiennictwie. Zatem Michas Skobla — autor 12 książek poezji, prozy i przekładów (białoruscy czytelnicy mieli okazję zapoznać się z twórczością Liny Kostenko, Dmytra Pawłyczki, Wasyla Herasymjuka, Wasyla Stusa, Iwana Małkowycza oraz Iwana Andrusiaka). Pracował w Ministerstwie Kultury Białorusi, w radiu „Swoboda”. W 2016 roku otrzymał ukraińską nagrodę „Wojownik światła”. Rozmawiamy zatem z Michasem Skoblą, pracownikiem gazety „Narodnaja wola”.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 10strona oryginału ↗

Co pozostaje dla historii Spojrzenie na „Wspomnienia” Dmytra Pawłyczki w 5 tomach (Wydawnictwo „Jarosławiw Wał”)

Mychajło SŁABOSZPYCKYJ Zacznę z daleka. Obecnie, gdy tak oddaliliśmy się w czasie od tych dni, kiedy rozstrzygały się losy broni atomowej na Ukrainie, słychać różne wersje ówczesnych wydarzeń i brzmią nazwiska wielu figurantów polityki, których oskarża się o to, że ta broń albo w ogóle została oddana, albo też została oddana właśnie tak, a nie inaczej. Wszyscy mówcy nalegają na jedyną słuszność swojej historii rozbrojenia Ukrainy i główne oskarżenia o to wysuwają pod adresem tych „poetów-romantyków”, którzy z naiwną gotowością uwierzyli w zapewnienia Zachodu i Rosji, że te na zawsze biorą bezjądrową Ukrainę pod swoją ochronę. Tak, byli poeci-romantycy, którzy lekkomyślnie pospieszyli wzywać ukraiński parlament do tak szlachetnego gestu, jak natychmiastowe rozbrojenie — mówiąc, że w ten sposób zasłużymy na łaskę i przychylność całego cywilizowanego świata. Szczegółowo wszystko to, z wykorzystaniem wielu źródeł, opowiada Jurij Kostenko w swojej monografii „Historie rozbrojenia jądrowego Ukrainy” („Jarosławiw Wał”, 2013). Przypomina się tam, jaki nacisk wtedy wywierały na Ukrainę najpierw administracja Busha, a jeszcze bardziej — Clintona, żądając natychmiastowego zniszczenia całej broni atomowej. I „Washington Post”, i „Wall Street Journal”, i londyński „Times” oskarżały Ukrainę o agresywne zamiary nierozstawania się z bronią atomową, aby szantażować tych, którzy chcą być jej adwokatami czy nawet partnerami politycznymi. Co do stanowiska poetów-deputowanych w tamtej sytuacji. Było płomienne antyjądrowe słowo Iwana Dracza, o którym przypomina dyplomata i prawnik Wołodymyr Wasyłenko. Nawiasem mówiąc, tę orację parlament przyjął burzliwą owacją. Jedni deputowani byli prorosyjską kliką i bronili jej interesów, inni, nie będąc prawdziwie profesjonalnymi politykami-pragmatykami, którzy widzą sto wariantów każdej sytuacji naprzód, poddali się naiwnemu romantycznemu porywowi: mówiąc, oto jacy jesteśmy szczerzy i czyści w myślach — pokochajcie nas za to! A drugi poeta — Dmytro Pawłyczko — trafił do „ukraińskich jastrzębi” (tak nazwały go wtedy amerykańskie gazety). Jak pisze we wspomnieniach, jeszcze przed ogłoszeniem niepodległości Ukrainy zrozumiał: „„Przysięga jądrowa” — to błąd, wszak broń atomowa, jak terytorium, zakłady, bogactwa naturalne Ukrainy i całe inne nasze materialne bogactwo, nie powinno było podlegać żadnym innym prawom, oprócz jednego — to wszystko jest własnością Ukrainy”. Nawiasem mówiąc, taką samą pozycję później — w przeciwieństwie do bezkręgowego ministra spraw zagranicznych Anatolija Złenki — zajął pierwszy minister obrony Kostiantyn Morozow. Pawłyczko przytacza wyciągi ze swojego — przewodniczącego Komisji Spraw Zagranicznych Rady Najwyższej — wystąpienia na naradzie ukraińskich ambasadorów, która odbywała się w MSZ wiosną 1993 roku: „Przestrzeganie przez Ukrainę trzech zasad niejądrowych jest niemożliwe. Ukraina jest właścicielem broni jądrowej. Zgodnie z prawami sukcesji wobec ZSRR, podobnie jak Rosja, Ukraina już została przyłączona do Układu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej. Nie może nas niepokoić to, że Ukraina nie odpowiada definicji „państwa jądrowego”. Wszelkie definicje — to martwe dogmaty. Praktyka je zmienia, ożywia nieustannie. Nie zmieniając swojego zamiaru stania się w przyszłości państwem bezjądrowym, musimy ratyfikować Start-1, co będzie oznaczało tylko pierwszy krok do statusu bezjądrowego. Drugi i ostateczny krok może zostać zrobiony po siedmiu latach”. To była pozycja dyplomaty-taktyka, która przewidywała cenną możliwość zamortyzowania agresywnych żądań natychmiastowego rozbrojenia i wygrania czasu, co mogło dać ukraińskiemu politycznemu środowisku możliwość skonsolidowania się w niezwykle ważnej dla jej teraźniejszości i przyszłości kwestii jądrowej. O przebiegu ówczesnych kolizji wokół niej i o wszystkich stosowanych wtedy politycznych grach figurantów „jądrowej fabuły” pisze we wspomnieniach Dmytro Pawłyczko. Jeszcze jeden cytat z jego rozbudowanego pamiętnika „Broń jądrowa Ukrainy”: „Mówiłem o siedmiu latach, rozumiejąc, że w tym czasie Ukraina wzmocni się i dopnie swego, że klub państw jądrowych wyjdzie naprzeciw niej, pierwszemu państwu jądrowemu, które zniszczyło swoją broń atomową. Klub państw jądrowych odpowiednim zobowiązującym je dokumentem weźmie na siebie odpowiedzialność za obronę Ukrainy, za nienaruszalność jej integralności terytorialnej jako państwa, które pierwsze zdecydowało się pozbyć wszechzniszczalnej, śmiercionośnej broni. Tymczasem A. Złenko działał przeciwko moim wystąpieniom, przekonywał naszego prezydenta w tym, że broń jądrową Ukraina powinna natychmiast oddać Rosji. Wiem, że Łeonid Krawczuk nie poddawał się namowom A. Złenki, ale też nie słuchał mnie”. Mamy tam jeszcze taką dość istotną zakulisową szczegółowość, nieznaną, może, nawet historykom i politologom. Pawłyczko szczegółowo opowiada o swoim spotkaniu wiosną 1993-go ze Strobe’em Talbottem, ówczesnym zastępcą sekretarza stanu USA. W tym wątku Pawłyczce po prostu trudno powściągnąć emocje. Mamy we wspomnieniach niemal powieść psychologiczną. Wysokiej rangi amerykański funkcjonariusz zwraca się do przewodniczącego Komisji Spraw Zagranicznych wykwintnym językiem rosyjskim. Okazuje się, że jest z wykształcenia rusycystą, bezgranicznie zakochanym w literaturze rosyjskiej, i na wszystkie racje Pawłyczki w sprawie działań strony rosyjskiej wystawia jako uniwersalne wyjaśnienie — tiutczewowskie „Umom Rossiju nie poniat’…” Czyli skłania do uwierzenia w mistyczność tego fenomenu i b e z z a s t r z e ż e ń przyjęcia go. A jeszcze Talbott ultymatywnie żąda od Ukrainy bez żadnych warunków przekazania swojej broni atomowej Rosji. A kiedy Pawłyczko zauważa mu, że broń — to własność Ukrainy, a dlatego na Ukrainie będą podejmować skonsolidowaną decyzję o losie tej własności, Talbott oświadczył (te słowa Pawłyczko przytacza we wspomnieniach): „Jeżeli Ukraina nie odda Rosji broni atomowej, Stany Zjednoczone pozwolą jej, Rosji, odebrać wam tę broń siłą. Rosyjska armia okupuje Ukrainę, cały świat będzie oklaskiwał Moskwę”. I dalej cytuję ze wspomnień Pawłyczki (wszystko to z drugiego tomu ich): „Broń jądrowa, do której pretenduje Ukraina, nie może pozostawać w waszych rękach”. Pawłyczko, według jego słów, odpowiedział mu po angielsku: „Ukraina ogłosiła, że w przyszłości pozbędzie się swojej strategicznej broni jądrowej. Ale ta broń nie może być i nie będzie przekazana Rosji. Niech Stany Zjednoczone Ameryki zabierają ją. Za określone środki. Taktyczną broń atomową Ukraina już oddała Rosji. A za to usłyszała z Moskwy roszczenia terytorialne — żądanie oddania Rosji Krymu. Bez gwarancji dotyczących nienaruszalności granic Ukrainy, które powinny dać Ukrainie państwa jądrowe, nasza broń atomowa nie będzie oddana nikomu!” To spotkanie ze ślepym apologetą Rosji, który zajmował tak wpływowe stanowisko w amerykańskiej administracji, wtedy wiele wyjaśniło Pawłyczce. Do wspomnień dodał dziesięć swoich wystąpień deputackich z 1993 roku, gdzie broni swojego stanowiska w kwestiach broni atomowej, niedwuznacznie wyrażonego Talbottowi. Ale wydarzenia potoczyły się tak, że nowy prezydent Łeonid Kuczma, nowy przewodniczący komisji parlamentarnej spraw zagranicznych poeta-komunista Borys Olijnyk przy wsparciu potężnego prorosyjskiego lobby zdecydowanie forowali rozwiązanie tej kwestii wyraźnie nie na korzyść Ukrainy. Pawłyczko, który w tamtym czasie już był ambasadorem Ukrainy w Bratysławie, otrzymał niesławne „Memorandum”, podpisane przez Ł. Kuczmę, B. Jelcyna, J. Majora, W. Clintona. „Oszołomił mnie ten zagmatwany niepiśmienny dokument. Zobowiązania, które na siebie brały państwa jądrowe w sprawie ochrony Ukrainy, były tak sformułowane, że agresor, wróg Ukrainy mógł znaleźć usprawiedliwienie dla swoich działań. Na przykład, uważając, że atak na Ukrainę jest niczym innym jak samoobroną. W punkcie szóstym w ogóle zobowiązania państw jądrowych do obrony Ukrainy sprowadzają się do „przeprowadzenia konsultacji w przypadku powstania sytuacji, w wyniku której pojawia się pytanie dotyczące tych zobowiązań”.” Aby czytelnik sam mógł przekonać się o słuszności tej oceny, Pawłyczko przedstawia we wspomnieniach tekst tego „Memorandum”, opatrując go swoim komentarzem już z lutego 2016 roku. Tutaj kategorycznie podkreśla: „Ten dokument przygotowywał minister spraw zagranicznych Ukrainy H. Udowenko, który niczym nie różnił się od swojego poprzednika A. Złenki. Obaj oni starali się nie rozzłościć Rosji. Ukraina za ich rządów zachowywała się jak służba Moskwy. Wobec broni jądrowej i w ogóle wobec ukraińskiego zbrojnego samowystarczalności odnosili się jak do prowokacji ze strony Ukrainy, przeszkadzali ministrowi obrony Ukrainy K. Morozowowi budować armię, gotową bronić się przed Rosją. A zagrożenie rosyjskim atakiem na Ukrainę istniało od pierwszego dnia, kiedy nasze państwo zostało proklamowane”. Warto przypomnieć wydarzenia związane z przekazaniem broni atomowej, która była na terytorium Ukrainy (kategoryczne żądanie Zachodu, który przystawił ją nam jak nóż do gardła zwierzęcia przeznaczonego na rzeź). Ukraina wtedy znalazła się w niemal patowej sytuacji. Nie wykonać kategorycznego żądania możnych tego świata — znaleźć się w bezperspektywicznym statusie politycznego przegranego. Wykonać żądanie — rozbroić się, a zatem jednym tym krokiem przejść do rzędu trzeciorzędnych, postkolonialnych krajów, z którymi faktycznie nikt się nie liczy. Bo przecież istnieje taki starannie przez wszystkich ukrywany polityczny cynizm: na świecie liczą się tylko z silnymi państwami — one narzucają swoją wolę i swoją prawdę całemu światu. Przeważająca większość naszych niepoprawnych romantyków nie dostrzegła w tym żadnego zagrożenia. Pozbędziemy się broni, bo przecież oprócz ultimatum Zachodu trzeba wyobrazić sobie, jak drogo ją utrzymywać. To przecież nieosiągalne dla Ukrainy, która po rozpadzie Związku i zerwaniu więzi jednolitego kompleksu gospodarczego znalazła się w pasie ekonomicznej turbulencji, z której nie wiadomo kiedy zdoła się wydostać. Zatem, rozumowali nasi romantycy, od razu kupimy łaskę i przychylność demokratycznego i altruistycznego Zachodu, który, gdy tylko przekona się o naszych szlachetnych intencjach i działaniach, we wszystkim nam pomoże. Potrzeba było czasu, abyśmy wreszcie pozbyli się tego naiwnego idealizmu. Nasi nowo objawieni włodarze i politycy wszystkich kalibrów w żaden sposób nie chcieli pozbyć się iluzji, że ktoś na świecie będzie dbał o ukraińskie interesy. Oczywiście, jest tu wiele dyskusyjnych momentów. Pawłyczko nigdzie nie zamierza dyplomatycznie czegoś przemilczeć czy zostawić „poza kadrem”, wynieść „poza nawias” w niebyt. Wszędzie i we wszystkim on, niekiedy narażając się na sprzeciwy czy nawet insynuacje (a z tym u nas nigdy deficytu nie było!) czy na agresywną obronną demagogię, stara się dochodzić do końca. Stąd jego niszczycielskie charakterystyki Wiktora Janukowycza, Wołodymyra Łytwyna, Anatolija Złenki. Całkiem naturalnie, jego polityczne oceny będą zaskarżać jego liczni oponenci. I nie tylko dlatego, że będą się z nim nie zgadzać, ale i dlatego, że to u nas, zdaje się, narodowy sport — spory nie tylko z przyczyn konceptualnych niezgód, ale i bez żadnych sugestii poważnych przyczyn — po prostu z samej nieodpartej miłości do kłótni i natchnionych swarów. Czasami może to zainspirować i sam wybuchowy Pawłyczko, wystrzeliwując ognistym przemówieniem pod adresem oponenta. Takim zapalczywym go po raz pierwszy (jeszcze będąc studentem) zobaczyłem, takim obserwowałem przez kilka dziesięcioleci mojego literackiego życia, takim pozostał i do dziś. Ale jego zapał i emocjonalne wybuchy — to nie urażone ambicje, nie bunt egocentryzmu. Jak wielokrotnie się przekonywałem, spowodowane to jest naprawdę poważnymi powodami. Zazwyczaj wszystko to — obrona idei narodowej i wszystkich ukraińskich wartości. Wszystkie te materiały we wspomnieniach Pawłyczki nie tylko charakteryzują go osobiście, dają wyobrażenie o nim jako o mężu stanu i dyplomacie, ale i prowadzą czytelnika za kulisy wielkiej polityki, pokazując, kto jest kim w niej właśnie oczami Pawłyczki. Niemało takiej faktografii wraz z dziennikiem ambasadora opublikowano w książce Pawłyczki „Ambasador”. Najważniejsze materiały z niej weszły do tego pięciotomowego wydania, w którym czysto osobiste ściśle splotło się z społecznym, a literatura — z polityką, i one niekiedy tak zlały się ze sobą, że bywa, iż nie wiadomo, gdzie kończy się jedna i zaczyna druga. Czytając we wspomnieniach Pawłyczki o politycznych kolizjach wokół Ukrainy (zwłaszcza zaś — wątki związane z losem naszej broni atomowej), przypominasz taką „klasykę gatunku”, jak „Ład światowy” Henry’ego Kissingera czy „Wielka szachownica” Zbigniewa Brzezińskiego, gdzie niedwuznacznie podkreśla się, że w tym niedoskonałym świecie wszyscy bronią tylko swoich interesów, a czyjąś przychylność lub przysługę można wynegocjować chyba tylko w zamian za ustępstwa ze swoich interesów. A jeszcze z goryczą myślisz o nieprzeżytym z naszej zbiorowej świadomości politycznym odurzeniu o „rosyjskim bracie”, który nocy nie przesypia, bo ciągle rozmyśla o tym, jak by pomóc rodzonemu Ukraińcowi polepszyć jego życie i na jakie ofiary w imię tego musi pójść. Obecnie bardziej przytomni z nas łapią się za głowę: jakaż wrażliwa doktryna obronna była na Ukrainie, bo przecież w niej nawet na hipotetycznym poziomie nie dopuszczano sytuacji ataku na nas „starszobratniej Rosji”. Mówiono, prędzej niebo spadnie na ziemię, niż to może się stać. Niebo zostało tam, gdzie jest. A to się stało. I zdaje się, zachodni politolodzy ani trochę nie byli zdziwieni. Bo przecież oni żyją i działają zgodnie z prawem: „Nigdy nie mów nigdy i wiedz, że na tym świecie wszystko jest możliwe, i często bywa to, czego nie może być, a dlatego bądź gotowy na wszystko, a w szczególności na to, czego

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

«nigdy nie może być». Nasza analityka, wyobraźnia i intuicja nie są w stanie równać się ze światowymi prawidłowościami i przypadkowościami. Powtarzając niekiedy romantyczne urojenia swoich kolegów, Pawliczko jednak niejednokrotnie odcinał się od nich i „szedł nie w nogę”. Na przykład dobrze pamiętam, jak plejada naszych polityków, zrekrutowanych spośród literatów, zapałała ideą: zwróćmy się z otwartym listem do pisarzy Rosji, którzy rzekomo bezwzględnie poprą nas w naszych wysiłkach państwotwórczych i staną się adwokatami Ukrainy. A działo się to już wtedy, gdy otwarcie zaczęli szerzyć swoje imperialno-szowinistyczne wezwania ostatnio jeszcze uwielbiany na Ukrainie autor „Archipelagu GUŁag” Aleksander Sołżenicyn, gdy „słowik rosyjskiego sztabu generalnego” Aleksander Prochanow niedwuznacznie wzywał do krucjaty na Ukrainę. Jeszcze wtedy Zachar Prilepin nie wyrósł z literackich pieluch, ale były już pułki starszych prilepinów. Właśnie wtedy straciłem kilku przyjaciół spośród rosyjskich literatów, którzy szczerze się dziwili: „Co to na was znalazło, bracia Ukraińcy? Przecież jesteśmy skazani na wieczne życie razem. Rosja — to wasz historyczny los!” Charakterystyczne, że właśnie Pawliczko wtedy z wielkim sceptycyzmem i gorzką ironią przyjął ideę odezwy ukraińskich pisarzy do rosyjskich kolegów, twierdząc, że tylko kilka osób na wzór Walerii Nowodworskiej czy Jurija Afanasjewa jest gotowych nas wysłuchać i poprzeć. Już prawie wszyscy prozachodni liberałowie-frondyści zgubili swoje pokazowe ukraińskie sentymenty. Jak uważał Pawliczko, cała nasza pisanina do rosyjskich kolegów ma sens najwyżej po to, by pokazać ukraińskiej ludności, że w kwestii ukraińskiej tam „wszyscy są jednakowi”, bo, jak już wyraźnie zdiagnozowano, demokratyczność rosyjskiej inteligencji kończy się na Chutorze Michajłowskim. Ktoś wtedy nawet wypomniał Pawliczkowi: rzekomo nie chce być dyplomatyczny w stosunkach ukraińsko-rosyjskich. A on twardo stał na stanowisku, że żadna dyplomatyczność i żadne ustępstwa Rosji nam nie pomogą. Właśnie wtedy ukazywała się „Mentalność ordy” Jewhena Hucała, do której przyjęcia nasi liberałowie, mający za punkt duchowego oparcia „Мы же братья”, jeszcze nie dorośli. Dla przykładu prozachodni Mykoła Riabczuk od razu oskarżył Hucała — właśnie za „Mentalność ordy” — o jaskiniową ksenofobię. A kiedy Pawliczko napisał książkę namiętnej publicystyki wierszem „Za nas” („Za nas Czeczenia umiera na krzyżu!”), to i jego uznano za złośliwego ksenofoba i nienawidzącego Rosjan. Rzekomo moskiewski literacki beau monde miał już wtedy wszelkie podstawy, by bardzo nieufnie odnosić się do Pawliczki — Galicjanina, a poza tym w jego biografii coś nie gra… Jak pokazał czas, Pawliczko miał wszelkie podstawy do nieufności wobec Rosji. A Kreml miał wszelkie podstawy do nieufności wobec Pawliczki — „pierwoprzestolna” zażądała od prezydenta Kuczmy odwołania ukraińskiego ambasadora Pawliczki z Warszawy jako działacza, który nie pozwala, by nim kierowali ludzie, broniący w Polsce rosyjskich interesów. Nawiasem mówiąc, ta strona biografii Pawliczki do dziś nie została należycie odczytana. Dziś polska opinia publiczna i tamtejsi przywódcy ogólnie przychylnie odnoszą się do Ukrainy, wiążąc z nią swoje poważne interesy strategiczne. A wtedy nasze stosunki były niemal na krawędzi wojny informacyjnej. Wyobraźmy sobie: ukraiński ambasador Pawliczko ogłasza swoją ideę wzniesienia w polskiej stolicy pomnika Tarasa Szewczenki. Tarasa Szewczenki, który żyje tam w świadomości masowej jako polonofob, autor poematu „Hajdamacy”, w którym rzekami płynie polska krew. Tylko intelektualiści rozumieją, że „Hajdamacy” to wzorzec utworu epoki romantyzmu literackiego, w którym bohaterowie i wydarzenia przedstawiane były w hiperbolizowanych tonach i z niezwykłą tragiczną „orkiestracją” i ekspresją. I tam często płyną rzeki krwi. Ale to krew przeważnie literacka. Dla przeciętnego człowieka wszystko opisane brzmiało dosłownie. I dlatego nie miał on żadnych podstaw, by tolerować samą ideę pomnika „śpiewakowi krwawej rzezi” w sercu Polski. Pawliczko zwrócił się o poparcie do polskich intelektualistów — Jerzego Giedroycia, Adama Michnika, Geremka. Gotowo poparli go tamtejsi pisarze, wśród których Pawliczko od dawna zdobył wysoki autorytet jako natchniony popularyzator polskiej kultury i tłumacz jej literatury. Pamiętam, jak bezapelacyjnie twierdzono na Ukrainie: nic z tej zabawy Pawliczki w Warszawie nie wyjdzie. Wyszło. Pawliczko nie przedstawia idyllicznego obrazu swojego pobytu w Warszawie w randze ambasadora, który nieustannie towarzyszyły nieoczekiwane kolizje. Były insynuacje i intrygi rosyjskich dyplomatów, którzy wszędzie próbowali „podkręcić” w znanym kierunku działalność ukraińskiego posła, była też niespodziewana zaproszenie od Polaków na odsłonięcie pomnika autora powieści „Ogniem i mieczem” Henryka Sienkiewicza, osławionego u nas z powodu jego antyukraińskich nastrojów. Czytając ponownie ówczesne przemówienie Pawliczki (drukowane jest we wspomnieniach), podziwia się sztukę jego dyplomatycznego wyrazu. Nie krzywiąc się wcale w żadną stronę, nie przypisując sobie ani Ukraińcom w ogóle szczególnego uwielbienia dla Sienkiewicza, Pawliczko podkreśla: okrutny bicz Sienkiewicza nie tylko bezlitośnie karał Ukraińców, ale także jednocześnie uczył ich kochać swoją Ukrainę, mężnie za nią stać. Skoro znowu zeszło na literaturę, trzeba podsumować: tłumacz ze wszystkich literatur słowiańskich Dmitro Pawliczko czuł się swojsko nie tylko w Polsce i na Słowacji, gdzie był ambasadorem. Witano go jak swojego we wszystkich państwach słowiańskich — wobec każdego z nich ma poważne zasługi właśnie jako popularyzator i tłumacz ich poezji, znawca ich języków i kultur. Według mego głębokiego przekonania Ukraina dzięki jego osobie miała ambasadora kalibru Saint-John Perse’a, Pablo Nerudy, Octavio Paza, Gabriely Mistral, Carlosa Fuentesa. Wybitni pisarze wyjeżdżali ze swoich krajów jako ambasadorowie, towarzyszyli im tak cenni towarzysze, jak ich wysokie autorytety literackie, które nie mogły nie wpływać na ich status w tych krajach, gdzie przyszło im być ambasadorami. Idealnie rzecz biorąc, ambasador to nie tylko elastyczny i pomysłowy funkcjonariusz, znawca specyfiki reżimu, kultury i narodu kraju, do którego go desantowano, ale też osoba, która we własnym domu rzeczywiście JEST KIMŚ, a jej słowo tam rzeczywiście się liczy. Jedyne (i dla precyzji charakterystyki tamtejszej naszej sytuacji trzeba to powiedzieć), że konstruktywne idee naszego ambasadora tak często nie znajdowały poparcia i zrozumienia w kraju, gdzie zarówno ówczesne MSZ, jak i wydział międzynarodowy administracji prezydenckiej Kuczmy przypominały zbieraninę przypadkowych ludzi, z których wielu nie można było oskarżyć ani o profesjonalizm, ani o patriotyzm. O tym wszystkim szczegółowo, nazywając nazwiska i zrywając maski, pisze także Pawliczko we wspomnieniach. Należy do tych autorów, których (i z ich własnej woli) trudno ukryć lub przytłumić burzliwy temperament. Jest to wyraźnie odczuwalne nie tylko w jego wierszach czy publicystycznych artykułach i mowach. Pospieszne notatki dziennikarskie płoną pasją i przenikają nastrojami. Nawet w służbowych opusach, adresowanych do MSZ (są one również w tym korpusie tekstów), wyraźnie odczuwa się emocjonalną temperaturę, z jaką powstawały. Tak, Pawliczki rzeczywiście wszędzie, gdzie działał lub mówił, było dużo. On jest na to skazany, by być takim. Wy skazani jesteście na to, by go przyjmować lub nie. A wszystkie nasze sympatie czy antypatie (u takich wulkanicznych ludzi z ich burzliwą energią są nie tylko adoratorzy, lecz także zazdrośnicy i insynuatorzy, bo dla niektórych triumf bliźniego to osobista tragedia!) absolutnie nie mają żadnego znaczenia. Fortuna nie pyta nas, kogo ma kochać, a kogo nie. Bo to nie są wybory prezydenckie czy parlamentarne. Może i jest kapryśna w swoich sympatiach i antypatiach, ale od nas zupełnie niezależna. Czasem, słuchając Pawliczki, myślę: ten człowiek należy do dwóch epok. Pierwsza — ta, którą już całkowicie wysłaliśmy, by zajęła należne jej miejsce w annałach historii. Druga — nasza współczesność. Człowiek, na którym grają blaski historii, jest naszym współczesnym. Którego, mówiąc słowami wielkiego Białorusina Wasila Bykowa (Pawliczko poświęcił mu dwa piękne wiersze), „jest tak wiele przeszłości”. Przy tej rozmowie nasuwa się jeszcze jeden zasadniczo ważny moment. Zapewne każdy się zgodzi: ukraińskie niepowodzenia, degradacja, bezlitosna wojna kompromatów, a częściowo także przekupność i dwulicowość naszych polityków doprowadziły do tego, że wszyscy oni (bez względu na to, pod jakimi sztandarami występowali) w mniejszym lub większym stopniu są skompromitowani w oczach społeczeństwa, które, łatwo manipulowane, bardzo zapragnęło (istnieje takie zapomniane ludowe powiedzenie „zmarzłego na Piotrków”) nowych twarzy, i zadowoliło się, kto wie jakim kontyngentem. Rzekomo: choćby gorzej, byle inaczej. Tak więc mamy tę patową sytuację, groźną dla samego istnienia państwa Ukrainy. O tym wszystkim otwarcie — niekiedy z gromkimi intonacjami — mówi Dmitro Pawliczko. Ma nie tylko wielu zwykłych przeciwników, ale też wielu wrogów. Po pierwsze, legion zazdrośników, jak to zawsze bywa u ludzi odnoszących sukcesy, całkowicie zrealizowanych. Nie wiem, jak u innych narodów, ale u nas zazdrość to coś niemal świętego („U sąsiada chata biała — niech by spłonęła; U sąsiada żona miła — niech by zwariowała…”). I nie oszukujmy siebie, że tak nie jest. Uczucie zazdrości u nas idzie w parze z uczuciami strachu, głodu, pragnienia. Nad siwą głową Pawliczki niezmiennie grzmią groźne głosy samozwańczych prokuratorów-dobrodziejów, którzy żądają: „Ukrzyżuj go!” Za co? Za wiersze o Leninie, które pisał w „sowieckim” okresie. Czy to było? Było. Nie zatrudniałem się jako adwokat Pawliczki — on sam nie raz żałował tych opusów, a jednocześnie przy okazji wyjaśniał ewolucję swoich poglądów politycznych, charakterystyczną dla ludzi jego pokolenia, a zwłaszcza dla szestdziesiatnikow. I to nie tylko ukraińskich. Był czas (po XX zjeździe KPZR, który potępił kult jednostki Stalina), gdy niemal cała inteligencja gotowa była uwierzyć, że te koszmary, które spadły na nasz naród, to wszystko przez wypaczenie leninowskiego kursu. Ktoś bardzo chwalił Iwana Dziubę: jak pomysłowo zamaskował się w swojej znanej pracy „Internacjonalizm czy rusyfikacja?”, wystawiając ze wszystkich stron jak tarcze cytaty Lenina. A Dziuba nie raz wyjaśniał: nie był aż takim spryciarzem, by sięgnąć po taki chwyt. Był wtedy neomarksistą i tak uważał. I dlatego swoją pracą apelował przede wszystkim do organów partyjnych, wzywając do skorygowania kursu partii głównie w kwestii narodowej. Można różnie odczytywać na przykład wiersz Pawliczki o słowniku języka ukraińskiego pod redakcją Borysa Hrinczenki w gabinecie Lenina. Dlaczego wysocy funkcjonariusze partyjni poddali go druzgocącej krytyce, dostrzegając w nim pośrednio wyrażony protest autora przeciwko rusyfikacji. Dzisiejsi „prokuratorzy” zarzucają poecie to, co nazywa się lizusostwem. Różne recepcje mogą pojawiać się przy czytaniu kubańskiego dziennika Pawliczki, włączonego do tego pięciotomowego zbioru. Z jednej strony naiwna wiara w kubańską rewolucję i bezgranicznie zromantyzowanych przez lewicowych intelektualistów całego świata Fidela Castro i Che Guevarę, którzy występowali w aureolach nieustraszonych i bezinteresownych bojowników o szczęście ludu. Dobrze też pamiętam wybuchową kubomanię w naszym społeczeństwie i uwielbienie niemal beatyfikowanych Castro i Che Guevary. Zresztą było jeszcze wiele innych naiwnych iluzji, które trzeba było przejść, przerosnąć, by znaleźć się na poziomie świadomości i pełnego zrozumienia (czy na pewno pełnego zrozumienia?) naszych czasów. Tylko patologiczni kłamcy twierdzą nam (a my, bywa, nawet im wierzymy!), że już w łonie matki wszystko wiedzieli i byli nieprzejednanymi opozycjonistami komunistycznego totalitaryzmu. Albo nawet nieustraszonymi dysydentami. Znam wielu inteligentów, którzy byli mocno przekonani, że komunistyczne więzienie zbudowano solidnie i na stulecia. (Charakterystyczne, że żaden z zawodowych sowietologów w Instytucie Harrimana przy Uniwersytecie Columbia w USA nie przewidział, że ZSRR rozpadnie się jeszcze przed końcem drugiego tysiąclecia). Nasi inteligenci musieli oswoić się z myślą: z tym (rzeczywistością ZSRR) trzeba będzie jakoś żyć, i niejeden, wybierając w swojej sytuacji linię osobistego postępowania, szukał wariantu legalnego obrony wartości ukraińskich, wykorzystując rytualną komunistyczną frazeologię. Trzeba też wziąć pod uwagę, że znaczna część naszej, jak i gruzińskiej, ormiańskiej, białoruskiej… inteligencji była nie tak zupełnie ukrytymi nacjonalistami-komunistami, co także bardzo wiele — może nie mniej niż dysydenctwo — znaczyło dla tego, by szagrynowa skóra ukraińskości nie została bez śladu zniszczona na terytorium zwanym Ukrainą. Gdyby zapytano mnie o wzorcowych nacjonalistów-komunistów spośród pisarzy, wymieniłbym wiele nazwisk, zaczynając od Pawła Tyczyny, Maksyma Rylskiego, Andrija Małyszka, Olesia Honczara. I na widocznym miejscu byłby tam Dmitro Pawliczko. Za Mykołą Skrypnykiem, Ołeksandrem Szumskim, Mykołą Chwylowym, Wasylem Ellanem-Błakytnym usiłowali pogodzić ze sobą lewicową doktrynę społeczną i ideę narodową. To my dzisiaj jesteśmy tak zarozumiale wykształceni i wytrenowani obcym doświadczeniem politycznym, że rozumiemy niemożliwość harmonijnego połączenia tych dwóch rzeczy w jedną uprząż, z zapobieżeniem wszelkiemu aluzji do ich wzajemnego antagonizmu. Nie przypominam sobie, kto by jeszcze, tak jak Pawliczko, w tamtych mrocznych czasach, sypiąc tonami ideologicznej napuszoności, z każdej wysokiej trybuny bronił języka ukraińskiego i wszystkich wartości ukraińskich. Przypomniał mi się taki epizod, charakterystyczny właśnie w tym sensie. Na Ukrainie odbywała się dekada kultury polskiej, a właśnie wtedy albo wkrótce potem odbywało się plenum Związku Pisarzy. Pawliczko na trybunie, a w prezydium wysocy funkcjonariusze KC KPU z twarzami wykrzywionymi gniewem i oburzeniem, niezdolni czymkolwiek powstrzymać gniewnego mówcę. Pawliczko podkreśla: w stolicy Ukrainy naszych polskich przyjaciół przywitały transparenty i plakaty w języku rosyjskim, co stworzy u Polaków wrażenie całkowicie zrusyfikowanej Ukrainy. Poeta wzywa partię, by surowo ukarała (!) swoich dywersantów, którzy tworzą wrażenie, że to stanowisko partii. Partia — mówi — powinna się od tego odciąć. I jeszcze przytyka wysokim partyjnym urzędnikom: przypomnijcie sobie, że w gabinecie Lenina był słownik Borysa Hrinczenki… Bardzo wymowny epizod, zarówno dla zrozumienia życia i działania poety w czasach komunistycznej rosyjskiej okupacji, jak i dla całej naszej historii. Bo wszyscy, którzy uważali to za swój obowiązek, szukali sposobów — choćby ograniczonych, lecz całkowicie legalnych — by stawić czoło naporowi rusyfikacji. A Pawliczko był jednym z tych, którzy robili to, powiedzmy, nawet z natchnieniem i artystycznie. Już wtedy pokazał, że oprócz wszystkich talentów ma także talent dyplomaty. Te pięć tomów jego wspomnień to lektura, do której, sądzę, będzie się wracać raz po raz. Czy trzeba mówić, że wymagają powolnego i przemyślanego czytania? Te książki nie są skazane na starzenie się. Bo zawierają wiele zawsze aktualnych pytań do nas. A także — wiele odpowiedzi na nie. Krótko mówiąc, wszystko to, co pozostaje dla surowego sądu historii.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 12strona oryginału ↗

Taras Szewczenko: „Przed snem przeczytałem hrabiego Tołstoja…”

Kontynuujemy projekt „Szczegóły życia Szewczenki”, motywowany głębokim zrozumieniem słów poety z autobiograficznego „Listu T. Hr. Szewczenki do redaktora »Narodnego cztienija«” (luty 1860 r.): „Ośmielam się otworzyć przed światem kilka smutnych faktów mojego istnienia… tym bardziej, że historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny. Jednak nie mam ducha, by wchodzić we wszystkie jej szczegóły”. W nowej publikacji nasz autor rozważa niezwykle ciekawą kwestię „Taras Szewczenko i Lew Tołstoj”, jednocześnie odkrywając pewne wirtualne przecięcia dwóch geniuszy w życiu i twórczości. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki „Podrobiona prostota tego opowiadania jest zbyt oczywista” Kiedy wiosną 1856 r. malarz-portrecista M. J. Osypow w liście do Twierdzy Nowopietrowskiej poradził Szewczence przeczytać utwory L. M. Tołstoja, Taras Hryhorowycz od razu z zainteresowaniem odpowiedział w liście z 20 maja 1856 r.: „Z powieściami i opowiadaniami Tołstoja nie jestem zupełnie zaznajomiony. Jeżeli będzie możliwość, zapoznajcie mnie z nimi w imię szlachetnej sztuki”. Pełnowartościowym potwierdzeniem takiej częściowej znajomości jest zapis w dzienniku Szewczenki z 30 września 1857 r., dokonany w Niżnym Nowogrodzie: „Przyszedłszy do mieszkania, przed snem przeczytałem »Zapiski markera« hrabiego Tołstoja. Podrobiona prostota tego opowiadania jest zbyt oczywista”. W związku z tym zapisem w przypisach do wydania „Dziennika” poety (1963) w sposób radziecki kategorycznie i naiwnie zaznaczono: „Uwaga... dotycząca »Zapisków markera« jest zbyt ostra i błędna”. Warto jednak zwrócić uwagę na kompetentny i wyważony osąd w „Biografii” Tarasa Szewczenki (1984): „Niezadowolenie Szewczenki, jak widać z przytoczonego zapisu, wywołane jest tym, że w tym opowiadaniu nieudolnie zastosowano sposób narracji; obraz głównego bohatera nie odpowiadał jego stylistycznej charakterystyce. Sztuczność takiej, w całości niecharakterystycznej dla Tołstoja, »prostaczej narracji« subtelnie zauważył Szewczenko, a to świadczy o jego krytycznej spostrzegawczości, uwadze poświęconej problemom prawdy artystycznej. Zresztą sam Tołstoj przyznawał, że »Zapiski markera« opracowane zostały przez niego nie całkiem starannie. Niekrasow radził autorowi, by nie śpieszył się z ich publikacją”1. Już dawno zauważono, że M. O. Niekrasow wskazywał na nieudaną formę opowiadania oraz sztuczność języka markera2. Nawet w komentarzach do moskiewskiego wydania utworów L. M. Tołstoja powiedziano, że „po raz pierwszy w twórczości pisarza główny bohater nie sam opowiada o sobie, a czytelnik widzi go jakby z boku, oczami markera”3. W tej historii jest ciekawy moment. Opowiadanie L. M. Tołstoja zostało opublikowane w czasopiśmie „Sowriemiennik” (1855, nr 1) pod kryptonimem „L. N. T.”. Ale Szewczenko z przekonaniem pisał właśnie o L. M. Tołstoju. Najprawdopodobniej zapamiętał ostrzegawcze wyjaśnienie M. J. Osypowa ze wspomnianego jego zeszłorocznego listu dotyczącego pisarza: „…on podpisuje się: L. N. T.”. Nie zapominajmy — to nie jest przelotny drobiazg obyczajowy, a ważny szczegół postrzegania przez Szewczenkę nowej informacji… Ciekawe, że na początku tego stulecia w komentarzach akademickich do powieści „Spacer z przyjemnością i nie bez morału”, gdzie Szewczenko wspomina „straszny czwarty bastion w Sewastopolu”, zaznaczono, że „to umocnienie z wielką siłą artystyczną opisał L. M. Tołstoj w szkicu »Sewastopol w grudniu«”… Jednak dopiero po najnowszej publikacji znanego literaturoznawcy O. W. Boronia4 stało się w pełni zrozumiałe, że wzmianka Szewczenki w powieści o czwartym bastionie — najniebezpieczniejszym podczas obrony Sewastopola — rzeczywiście ma swoje korzenie w opowiadaniu L. M. Tołstoja „Sewastopol w grudniu” (1855), które było pierwszą próbą pisarza artystycznego przemyślenia przerażającego materiału wojny krymskiej 1853–1856 lat. Przypomnę, że L. M. Tołstoj szczególnie wskazywał na „ten straszny bastion”: „Więc oto on, czwarty bastion, oto ono, to straszne, rzeczywiście przerażające miejsce!..”5 Kwalifikując wspomniany mini-fragment z powieści Szewczenki jako reminiscencję z eseju L. N. Tołstoja, uczony pisze: „Indykatorem związku z dziełem-poprzednikiem występuje epitet »straszny«. Dla czytelniczej percepcji, rzecz jasna, nie ma znaczenia pochodzenie analizowanej frazy, jednak w wyobraźni współczesnego erudycyjnego odbiorcy nieuchronnie wiąże się ona z »Opowiadaniami sewastopolskimi« Tołstoja, który bodaj jako jedyny wówczas pokazał okropności i bezsens wojny, którą Mikołaj I rozpętał w imperialno-szowinistycznym obłędzie… Szewczenko w ten sposób wzbogaca własny wykład dodatkowymi skojarzeniami, uwalniając się od konieczności uciekania się do rozległych opisów i wyjaśnień”6. Przeanalizowawszy obecność w lekturze Szewczenki ówczesnych czasopism z publikacjami utworów L. N. Tołstoja, O. W. Boroń w sposób uzasadniony wykazał obeznanie poety z jego twórczością. Podobne, rzec można, punktowe badania, ukierunkowane na wyjaśnienie konkretnych, poszczególnych szczegółów biografii i twórczości Szewczenki, uważam obecnie za szczególnie ważne i płodne. Przypomnę czytelnikowi, że również u L. N. Tołstoja zdarzało się zadziwiające, jakby mistyczne współbrzmienie z miłosierną duszą Szewczenki. Przebywając w Kazaniu, Taras Hryhorowycz 13 września 1857 r. opisał w Dzienniku taką uliczną scenkę: „Wychodząc na ulicę, usłyszałem głuchy szum bębna i zobaczyłem gęsty tłum ludzi, odprowadzający na egzekucję przestępcę. Żeby nie spotkać tej wstrętnej procesji, skręciłem w zaułek…” Jak wiadomo, publiczne egzekucje bezpośrednio w Kazaniu nie były przeprowadzane od 1847 r. Ale to nie zmienia faktu, że ulicą prowadzono przestępcę na karę. Przypomniało się, że właśnie w Kazaniu L. N. Tołstoj stał się świadkiem podobnego przypadku i później odzwierciedlił go w opowiadaniu „Po balu” (1903). U L. N. Tołstoja mowa była o karze chłosty, a jego wrażenia były bardzo podobne do wrażeń Szewczenki. Powiedzmy, Taras Hryhorowycz zanotował o tłumie, który towarzyszył skazanemu: „wstrętna procesja...” L. N. Tołstoj pisał, że zobaczył „coś strasznego, zbliżającego się do mnie”. Szewczenko zaznaczył: „Zrobiło mi się… jakoś szczególnie niedobrze…” U L. N. Tołstoja czytamy: „…Na sercu była niemal fizyczna, dochodząca do mdłości, udręka…” Mnie poraziła opowieść o okrutnej karze żołnierza-Tatarzyna w tym opowiadaniu L. N. Tołstoja: „Przy każdym uderzeniu karany, jakby dziwiąc się, obracał pomarszczoną od cierpienia twarz w tę stronę, z której padało uderzenie, i, wyszczerzając białe zęby, powtarzał jakieś jedne i te same słowa. Dopiero kiedy był całkiem blisko, dosłyszałem te słowa. On nie mówił, a szlochał: »Bracia, zmiłujcie się. Bracia, zmiłujcie się«. Ale bracia nie miłowali…” Szewczenko ma rysunek „Kara chłostą” (1856—1857) z serii „Przypowieść o synu marnotrawnym”. Z powodu tego dzieła B. G. Suchanow-Podkołzin, który uczył się u artysty rysować w latach 1858–1860, opowiadał: „Wspominając jakoś swoją służbę wojskową, Szewczenko wyciągnął z zakurzonej teczki całą sekwencyjną serię rysunków; na jednym z nich przedstawiona była kara chłostą. Wyjaśniając na podstawie tego rysunku, w jaki sposób odbywała się ta kara, i widząc, że zbieram się do płaczu, on, ku mojej wielkiej radości, ogłosił mi, że temu bestialstwu nadszedł oczekiwany koniec…”7 Jak wiadomo, L. N. Tołstoj był zaznajomiony z wierszami Szewczenki, podkreślał prostotę, prawdziwość i kunszt jego poezji. Prawdziwym dziełem sztuki pisarz nazwał poemat „Najemnica”, szczególnie akcentując odkrycie tematu ofiarnej miłości matki. Wybitny ukraiński historyk D. I. Jawornycki wspominał, że L. N. Tołstoj deklamował mu na pamięć „Najemnicę” Szewczenki i rzekomo „czytał dobrze, z dobrą wymową i z właściwymi akcentami, jakby czytał ją Ukrainiec…” Wśród książek biblioteki tołstojowskiej w Jasnej Polanie zachował się almanach „Jaskółka” z wczesnymi poezjami Szewczenki. Autorka treściwych artykułów encyklopedycznych o L. N. Tołstoju, literaturoznawczyni T. Szewczenko. Zdjęcie z 1859 r. N. M. Skwira uważa, że „narodowość wierszy Szewczenki wpłynęła także na twórczość Tołstoja”. Wiadomo, że pisarz sprostował tendencyjne oceny A. A. Feta dotyczące poezji Szewczenki. „Spotkałem… hrabiego Tołstoja, autora żołnierskiej pieśni sewastopolskiej” W zapisie z 8 kwietnia 1858 r. w Dzienniku Szewczenki czytamy, że w gościach u byłego polskiego zesłańca politycznego, lekarza P. A. Kruniewicza spotkał słynnego „hrabiego Tołstoja, autora żołnierskiej pieśni sewastopolskiej…” W nowoczesnym komentarzu akademickim do tych słów twierdzi się, że „autorstwo »żołnierskiej pieśni sewastopolskiej« — zbiorowej pieśni sewastopolczyków o bitwie 4 sierpnia 1855 r., przypisywano samemu L. N. Tołstojowi, uczestnikowi tamtych wydarzeń”. Takie kategoryczne twierdzenie dotyczące „zbiorowej pieśni”, moim zdaniem, jest niepoprawne. Rzeczywiście, A. I. Hercen, który opublikował „Pieśń o bitwie nad rzeką Czarną 4 sierpnia 1855 roku” w nr 3 z 1857 r. „Gwiazdy Polarnej” (razem z pieśnią „Jak ósmego września…”, w powstaniu której, zapewne, wziął udział także L. N. Tołstoj), zauważył: „Te dwie pieśni spisane są ze słów żołnierzy. Nie są one dziełem jakiegokolwiek oddzielnego autora, w ich budowie nietrudno rozpoznać wyraz czysto ludowego humoru”8. Jednak wiadomo, że pieśń o klęsce wojsk rosyjskich pod Sewastopolem 4 sierpnia 1855 r., w odróżnieniu od pieśni „Jak ósmego września…”, włączono do Zbioru utworów L. N. Tołstoja. Motywowane jest to tym, że „pieśń napisana została przez Tołstoja w 1855 roku, pod świeżym wrażeniem krwawej bitwy nad rzeką Czarną. Tołstoj brał udział w tej bitwie, a wszystkie fakty i charakterystyki, które przytaczane są w pieśni, są historycznie wiarygodne. Osoby, które wspomniane są w pieśni (w negatywnym kontekście. — W. M.), — to wyższe szczeble armii rosyjskiej”. Jest to ten jaskrawy przykład, kiedy zbiorowa, ludowa pieśń ma swojego konkretnego autora. W tym przypadku Szewczenko po raz kolejny pokazał absolutną dokładność swojego zapisu przed współczesnymi komentatorami, którzy próbowali go, że tak powiem, napomnieć. Z pieśnią Taras Hryhorowycz, najwyraźniej, był zaznajomiony jeszcze w Twierdzy Nowopietrowskiej. Zupełnie inną kwestią jest to, że Szewczenko pomylił się, biorąc za Lwa Mikołajewicza jego brata Mikołaja Mikołajewicza Tołstoja (1823—1860), oficera i literata. Sam L. N. Tołstoj tego dnia jeszcze był w Moskwie. W rzeczywistości Szewczenko i L. N. Tołstoj po raz pierwszy spotkali się w Petersburgu rok później — 10 marca 1859 r. — na uroczystym obiedzie na cześć aktora A. J. Martynowa. Tego dnia L. N. Tołstoj przyjechał z Moskwy do Petersburga i 20 marca znów wyjechał do Moskwy, a od maja 1859 r. był już w Jasnej Polanie, skąd wyjeżdżał za granicę, najpierw do Niemiec, do Rosji powrócił w kwietniu 1861 r. W ten sposób z Szewczenką już się nie spotykał. O śmierci ukraińskiego geniusza w dzienniku czy innych dokumentach L. N. Tołstoja nie ma ani jednej wzmianki. Ciekawostką jest, że poznać się mogli rzeczywiście rok wcześniej — w Moskwie. Wiadomo, że w drodze z zesłania do Petersburga Szewczenko gościł u M. S. Szczepkina od 11 do 26 marca 1858 r. Jeszcze L. N. Bolszakow zwrócił uwagę na to, że w tym czasie, ściślej, od 18 marca do 9 kwietnia 1858 r. w Moskwie przebywał także L. N. Tołstoj, czyli przez prawie dziewięć dni obaj mieszkali w tym samym mieście. Dzień, w którym mogli po raz pierwszy realnie się przeciąć, — 21 marca 1858 r. I oto dlaczego. W dzienniku trzydziestoletniego L. N. Tołstoja pod tą datą wśród innych notatek znajdują się cztery słowa: „U Szczepkina widieł Kietczera”. Z dziennika Tarasa Hryhorowycza dowiadujemy się, że 21 marca o godz. 10 rano on, wraz z M. S. Szczepkinem, „w bryczce ruszyli… Moskwę oglądać… Zajechaliśmy także po drodze do Ketchera… Wypiliśmy u Ketchera po kieliszku śliwowicy…”. Biorąc pod uwagę to, że M. S. Szczepkin tego dnia rozstał się z Szewczenką dopiero w drugiej połowie dnia, L. N. Tołstoj mógł odwiedzić Michaiła Siemionowicza w domu dopiero pod wieczór. Ale gdzie w tym czasie był Taras Hryhorowycz? Jak widać z jego dziennika, w rodzinie Maksymowyczów — Mychajła Ołeksandrowycza i Marii Wasyliwny, z którą poznał się trzy dni wcześniej — 18 marca, kiedy to wraz z M. S. Szczepkinem „zajechali do Maksymowycza”. Szewczenko od razu zachwycił się młodą żoną 54-letniego dawnego przyjaciela: „I gdzie on, stary antykwariusz, wykopał takie świeże, czyste dobro? I smutno, i zazdrośnie”. Rzeczywiście, pogrążonego w smutku i wyniszczonego na zesłaniu poetę po poznaniu „atrakcyjnej dla Szewczenki pary” (I. F. Dracz) ogarnął głęboki, przejmujący smutek oraz jasna, ciepła, bolesna zazdrość, wszak tak bardzo chciał kochać, być kochanym i mieć własną rodzinę… W każdym razie czytamy zapis w dzienniku Szewczenki z 21 marca: „Wieczór spędziłem u mojej miłej rodaczki M. W. Maksymowycz. I pomimo Wielkiego Piątku, ona, miła, cały wieczór śpiewała”

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

dla mnie nasze rodzinne, pełne duszy pieśni. I śpiewała tak serdecznie, pięknie, że wyobraziłem sobie siebie na brzegach szerokiego Dniepru. Cudowne pieśni! Czarująca śpiewaczka!” Właśnie w tym czasie L. N. Tołstoj złożył wizytę M. S. Szczepkinowi, lecz moim zdaniem, w każdym przypadku Szewczenko z pewnością wolałby wieczór z Marią Wasiliewną. Jeśli chodzi o spotkania z moskiewskimi intelektualistami, to tego samego 21 marca zanotował, że “w ciągu tygodnia spotkałem się tutaj i poznałem takich ludzi, z którymi przez wiele lat nie udałoby się spotkać”. Właściwie u L. N. Tołstoja tylko raz wspomina się M. Ch. Kietczera: “U Szczepkina widziałem Kietczera. Nic takiego”. Tutaj tołstojowskie “nic takiego” ma pozytywne zabarwienie. W listach i Dzienniku Szewczenki spotykamy około 10 wzmianek o M. Ch. Kietczerze, zawsze w życzliwym lub zainteresowanym kontekście. Zatem krótko o Kietczerze Mikołaju Christoforowiczu (1809—1886) — lekarzu z zawodu, pisarzu i tłumaczu, którego Taras Hryhorowycz szczególnie wyróżnił spośród, mówiąc jego słowami, “moskiewskiej uczono-literackiej znakomitości”. Szewczenko wiedział o nim jeszcze przed zesłaniem. Rzecz w tym, że M. Ch. Kietczer pasjonował się literaturą, tłumaczył F. Schillera oraz W. Szekspira. Sztuki tego ostatniego w przekładzie M. Ch. Kietczera ukazywały się drukiem w Moskwie w osobnych wydaniach od 1841 do 1850 r. Szewczenko wtedy zainteresował się nimi, wykorzystywał je w swojej pracy nad ilustracjami do “Króla Leara” w 1843 r. Na zesłaniu poeta w listach prosił przyjaciół o przysłanie mu utworów W. Szekspira w przekładzie M. Ch. Kietczera. Powiedzmy, 11 grudnia 1847 r. pisał do A. I. Łyzohuba: “Jeśli znajdziecie w Odessie Szekspira, przekład Kietczera... to przyślijcie...” Ten spełnił prośbę poety i powiadomił go 7 lutego 1848 r., że wysłał z Odessy do Twierdzy Orskiej wszystkie 13 wydań opublikowanych w tamtym czasie przekładów M. Ch. Kietczera, oprawionych dla wygody w dwie księgi. Niestety, ten cenny dla Szewczenki prezent został mu odebrany podczas aresztowania w 1850 r. Wszakże we wspomnieniach M. F. Sawyczewa, który spotykał się z Szewczenką w Twierdzy Nowopietrowskiej w 1852 r., są takie wersy o jego wizycie u poety: “...Wziąłem z półki jedną z książek. Były to dramaty historyczne Szekspira w przekładzie Kietczera”. Już przebywając w Niżnym Nowogrodzie, poeta prosił M. M. Łazarewskiego w liście z 20 stycznia 1858 r.: “A ty, mój jedyny przyjacielu, kup mi Szekspira, przekład Kietczera...” Takie zainteresowanie Szewczenki przekładami M. Ch. Kietczera pozwala z pewnością twierdzić, że znajomość z nim w Moskwie stała się dla poety przyjemną niespodzianką. M. Ch. Kietczer podarował 21 marca Szewczence książki wydawnictwa “K. Sołdationkow i M. Szczepkin”, w którego działalności brał udział organizacyjno-redakcyjny. Po śmierci Szewczenki pozostały podarowane mu wtedy “Dzieła T. N. Granowskiego” (M., 1856); “Wiersze N. Ogariowa” (M., 1856); “Wiersze A. Poleżajewa” (M., 1858) i in. Szewczenko nie zapomniał o nowym znajomym, w listach do M. S. Szczepkina z Petersburga z 13 listopada i 6 grudnia 1858 r. przekazywał mu pozdrowienia. “Jak długo potrwa ta japońska komedia?” W noc z 22 na 23 marca 1858 r. Szewczenko i L. N. Tołstoj jednocześnie byli obecni na wielkanocnej służbie w Kremlu. Na przepełnionym placu i w świątyni mogli nawet stać ramię w ramię, ale obok nie było trzeciego, kto znał ich obu i mógł przedstawić... Szewczenko zanotował swoje wrażenia z tej kremlowskiej służby w Dzienniku: “Gdybym nic nie słyszał wcześniej o tym bizantyjsko-starowierskim triumfie, to być może wywarłby on na mnie jakiekolwiek wrażenie, teraz zaś żadnego. Światła mało, dzwonienia dużo, procesja, jak wiaziemski piernik, porusza się w tłumie. Brak najmniejszej harmonii i nawet cienia wyrafinowania. I jak długo potrwa ta japońska komedia?” Mamy do czynienia z emocjonalną reakcją wierzącego człowieka, rozdrażnionego faryzeizmem obrzędu religijnego. “Wszelki faryzeizm był Szewczence wstrętny, a faryzeizm religijny — szczególnie” (I. M. Dziuba). Wszak Szewczenko wybrał się do Kremla na wielkanocną służbę nie jako uprzedzony obserwator i, co więcej, nienawistnik religii, a przeciwnie — przygotowywał się do ważnego „nocnego kremlowskiego triumfu”. Jednak szczera wiara w Boga i Jego zmartwychwstanie (pierwsze dwa słowa, które następnego ranka w Wielkanoc Szewczenko napisał w Dzienniku: „Chrystus zmartwychwstał!”) już po raz kolejny nie zbiegły się z jego rozumieniem estetyki tak naprawdę wielkiego święta. Co irytowało poetę? „Światła mało, dzwonu dużo”, jednym słowem, „brak najmniejszej harmonii i nawet cienia wyrafinowania”. Wrażenie jest takie, że Szewczenko odebrał wielkanocne nabożeństwo nie jako religijną uroczystość, a raczej jako rytualno-społeczną farsę („japońską komedię”). Nawiasem mówiąc, zapis w Dzienniku duchem przypomina wersy z komedii „Sen”: I stałem się ja znowu niewidzialny I przedarłem się do pałaców. Boże mój jedyny!! Tak oto gdzie raj! Już na co Złotem oblani Lizusy... ………………… Za bogami — państwo, państwo W srebrze i złocie, Jak dziki tuczone Pyskate, brzuchate!.. Nie ma wątpliwości, że u poety Bóg niebiański nie przecina się z bogami ziemskimi „w srebrze i złocie”. Przeciwnie, na tych ostatnich czeka droga „do sądu Bożego strasznego!” Nie mogę również nie zwrócić uwagi na zdumiewającą znajomość ówczesnego języka moskiewskiego przez Szewczenkę, na co nie reagowali komentatorzy jego Dziennika. Współczesny poecie, znawca Moskwy P. F. Wistengof, osobno wspominał słynne w całej Moskwie pierniki z miasta Wiaźma jako typowy kupiecki przysmak. Wyrażenie „wiazemskie pierniki” weszło do współczesnego słownika lingwoencyklopedycznego W. S. Jelistratowa „Język starej Moskwy”. Tylko, niestety, bez odniesienia do Szewczenki, który jako jedyny użył go jako obrazowej i uderzającej metafory. Chodziło o piernik, czyli słodkie ciastko, przygotowane na miodzie, melasie lub syropie cukrowym z dodatkiem przypraw korzennych, po którym w ustach pozostaje uczucie cierpkości, ściągania, lepkości. Młody L. N. Tołstoj otrzymał od tego samego religijnego obrzędu zupełnie inne wrażenie: „Poszedłem… na plac na Kreml. Gapiący się lud. Zaszedłem do cerkwi. Dobrze! Chrystus Zmartwychwstał!” Wпрочем, очевидно, że ten epizod wcale nie odkrywa skomplikowanych relacji rosyjskiego pisarza z religią i cerkwią. W szczególności I. M. Dziuba wywnioskował: „Coś wspólnego z religijnym uczuciem Szewczenki znajdziemy u Lwa Tołstoja późniejszego okresu. Nazywał swoją religię „religią prawdy i miłości”. Zwracając się do wczesnochrześcijańskich idei, znajdował w nich „jasną, głęboką i prostą naukę życia, odpowiadającą wyższym potrzebom duszy człowieka”. Krzyże, kielichy, świece, ikony Tołstoj uważał za „narzędzia czarów”; o trójcy, zstąpieniu, zmartwychwstaniu i wniebowstąpieniu mówił, że nie są one zgodne „ani z rozumem, ani ze współczesną wiedzą, ani z ludzkim sumieniem”9. Zatem, po dziesiątkach lat L. N. Tołstoj śladem Szewczenki pełnym głosem powiedział o bluźnierstwie oficjalnego prawosławia, które faktycznie błogosławiło zabijanie ludzi i niszczenie całych narodów. Pamiętamy, jak w „Kaukazie” Szewczenki (1845): Świątynie, kaplice i ikony, I świeczniki, i mirry dym, I przed obrazem Twoim Niezmordowane pokłony. Za kradzież, za wojnę, za krew, Żeby braterską krew przelać, proszą I potem w darze Tobie przynoszą Z pożaru skradziony całun! „Później o tym samym powiedział Lew Tołstoj w swoich płomiennych artykułach publicystycznych lat 1890—1900… Wiadomo, że cerkiew odpłaciła Tołstojowi ekskomuniką”10. Według precyzyjnego i uzasadnionego twierdzenia I. M. Dziuby, właśnie L. N. Tołstoj najgłębiej ze wszystkich rosyjskich autorów dostrzegł zaborczą wojnę Rosji na Kaukazie „nie tylko jako katastrofę świata tubylczego, ale i jako wskaźnik moralnej ułomności rosyjskiego społeczeństwa”. Ju. Ja. Barabasz również argumentuje, że w całej literaturze rosyjskiej poświęconej tej wojnie, od imperialnej patriotycznej retoryki wolny jest tylko L. N. Tołstoj z jego „Chadżi-Muratem”: „W końcu jest rzeczą naturalną, że tak pełne i organiczne utożsamienie się z góralami — obrońcami swojej niepodległości, jak to robi Szewczenko, z taką miarą ostrości i przenikliwości przeżyć „cudzy” dramat narodowy jako swój, głęboko osobisty i zarazem ogólnoludzki mógł jedynie ten artysta (jeśli nie jest to L. Tołstoj!), dla którego niepodległość narodowa nie była abstrakcyjną romantyczną ideą, a los i cierpienia małego narodu, który podbija bezlitosny imperialny walec, były zbyt zrozumiałe, zbyt rozpoznawalne…”11. Ważny jest wniosek I. M. Dziuby o tym, że „pod względem intensywności poczucia dobra i zła Szewczenko jest może najbardziej pokrewny Lwu Tołstojowi…” L. Tołstoj. Zdjęcie z 1860 r. „Błądząc po zakręconych ulicach moskiewskich…” Przez długi czas, kierując Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie na Arbacie 9, dogłębnie zbadałem unikalne wirtualne przecięcia Szewczenki z L. N. Tołstojem w mieście, a dokładniej na Arbacie12. Taras Hryhorowycz bywał tutaj już podczas pierwszego przyjazdu do Moskwy w lutym 1844 r. Towarzyszył mu Ukrainiec z Warwy, profesor Uniwersytetu Moskiewskiego O. M. Bodianski, który pokazał Szewczence tę historyczną przestrzeń przy Bramie Arbackiej, skąd kozacy hetmana Piotra Sahajdacznego jesienią 1618 r., na Pokrowę, szturmowali moskiewski Kreml. Właśnie po tym w słynnym wierszu „Czyhrynie, Czyhrynie…”, napisanym przez poetę w Moskwie 19 lutego 1844 r., wybuchło gorzkie pytanie, na które do dziś nie odpowiedzieliśmy w pełni: „Za co skrobali włóczniami / Moskiewskie żebra?..” Relacja Szewczenki w liście do Ja. H. Kucharenki (kwiecień 1854 r.), jak „poszedł sobie znowu błądzić po zakręconych ulicach moskiewskich aż do samego wieczora”, bezsprzecznie przede wszystkim dotyczy zaułków Arbat. W dokumentach archiwalnych udało mi się ustalić, że w czasie, gdy Kobziarz przebywał w Moskwie w marcu 1858 r., budynek w miejscu obecnego Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie wychodził na ulicę Arbat ślepą ścianą i był… dekorowany namalowanymi na niej oknami. Tego już stale wymagała estetyka ulicy, która dawno zjednoczyła wokół siebie budynki, zwracając je twarzą do siebie. Nieraz wyobrażałem sobie, jak Taras Hryhorowycz, przyciągnięty taką malowniczą osobliwością, podchodził do ściany i dotykał kolorowej oprawy okiennej. O czym myślał? Może miał nadzieję, że te zimne okna kiedyś rozbłysną domowym ciepłem, a przez nie ich mieszkańcy z gośćmi będą spoglądać na ulicę i będą wśród nich jego rodacy? Ilu ich już spotkało go w Moskwie! Prawdziwymi przyjaciółmi byli Mychajło Szczepkin, Osyp Bodianski… Na początku XXI wieku ten budynek stał się własnością nowej, niepodległej Ukrainy i pracował w imię naszego państwa. Pokazaliśmy całemu światu mądrość, proroczość i rozmach szewczenkowskiej maksymy o tym, że „w swoim domu własna i prawda, / I siła, i wola”. Te słowa można by wyryć na wejściu do Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie, które w 2009 r. otrzymało Narodową Nagrodę Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki za prace szewczenkoznawcze, a w następnym roku zdobyło status Narodowego... Tak więc w budynku przy Arbacie 9 pod koniec września 1879 r. zatrzymywał się L. N. Tołstoj u swojej bratanicy, księżnej J. W. Oboleńskiej, która tu mieszkała. Kiedy w 1882 r. pisarz osiedlił się w Chamownikach, niedaleko Arbatu, spędzał w tym budynku ciepłe wieczory, lubił często spacerować po Arbacie, bywał tu także w sprawach. Przypomnę, że w arbackim domu (teraz nr 36) w latach 90. XIX w. mieściło się wydawnictwo dla ludowego czytelnictwa „Posriednik”, założone w 1884 r. przez L. N. Tołstoja. W 1911 r. w tym wydawnictwie ukazały się drukiem „Kateryna” i „Najmyczka” Szewczenki. Nieprzypadkowo właśnie w rejonie Arbatu ustawiono pomnik L. N. Tołstoja na ulicy Preczystience 11 (1972 r.) oraz na ulicy Powarskiej (1956 r.). Nawiasem mówiąc, ten pomnik jest darem ukraińskich pisarzy dla moskiewskich kolegów. W 2013 r. na Arbacie otwarto pomnik Tarasa Szewczenki w pomieszczeniu Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie (autorem popiersia jest rzeźbiarz O. I. Kapszuk). W Kijowie słynny park imienia Tarasa Szewczenki z majestatycznym pomnikiem Kobziarza znajduje się między bulwarem Tarasa Szewczenki a ulicą Lwa Tołstoja. Niedaleko od parku znajduje się plac Lwa Tołstoja, jednak nie stykają się one. Tak samo, jak ci dwaj w życiu. ————————— 1 T. H. Szewczenko. Biografia. — Kijów: Naukowa dumka, 1984. S. 357. 2 Sachałtujew A. A. Szewczenko i L. N. Tołstoj // Zbiór prac jubileuszowej dziesiątej naukowej konferencji szewczenkowskiej. — Kijów: Wydawnictwo AN USRR, 1962. S. 219. 3 Tołstoj L. N. Zbiór utworów w dwudziestu dwóch tomach. T. 2. — Moskwa, 1979. S. 389. 4 Boroń O. Reminiscencja z szkicu Lwa Tołstoja w powieści Tarasa Szewczenki // Słowo i czas, 2019, nr 3. S. 27–32. 5 Nawiasem mówiąc, L. N. Tołstoj w szkicu ostrzega, że pisze właściwie nie o czwartym bastionie, a o jego tyłowym reducie Jazona, ale dla Szewczenki, jak i większości czytelników, nie ma to znaczenia. Powiedzmy, u L. N. Tołstoja mowa o „punkcie opatrunkowym”, a Szewczenko naturalnie nazywa go „lazaretem”, chociaż ta leksem w opowiadaniu w ogóle nie występuje. Istotna artystyczna prawda utworu, wrażliwie wychwycona przez Szewczenkę, polega na tym, że L. N. Tołstoj pokazał, mówiąc jego własnymi słowami, „wojnę w jej prawdziwym wyrazie — we krwi, w cierpieniach, w śmierci…” 6 Boroń O. Reminiscencja z szkicu Lwa Tołstoja w powieści Tarasa Szewczenki. S. 32. 7 Wspomnienia o Tarasie Szewczence. — Kijów: Dnipro, 1982. S. 357. 8 Szewczenko zapoznał się z tym numerem almanachu 22 marca 1858 r. u M. S. Szczepkina, jednak zapisał w Dzienniku tylko, że „przeczytał artykuł z 3 nr „Gwiazdy Polarnej” o zapiskach Daszkowej” (chodziło o „Zapiski” znanej działaczki okresu panowania Katarzyny II, pierwszej prezes Rosyjskiej Akademii Nauk, księżnej J. R. Daszkowej). Jeśli wziąć pod uwagę, że zaledwie dwa tygodnie później Szewczenko w Petersburgu nazwał L. N. Tołstoja autorem „żołnierskiej pieśni sewastopolskiej”, to on najwyraźniej wiedział o tym i w Moskwie, jednak temat był dla niego od dawna znany i nie zaczął go wtedy wyróżniać. 9 Dziuba I. Taras Szewczenko. Życie i twórczość. — Kijów: Dom Wydawniczy „Akademia Kijowsko-Mohylańska”, 2008. S. 577. 10 Tamże. S. 589—590. 11 Barabasz J. „Jeśli zapomnę o tobie, Jeruzalem…” Gogol i Szewczenko. Studia porównawczo-typologiczne. — Charków: Akta, 2001. S. 76–77. 12 Szczegółowo zob.: Melnyczenko W. Arbat, 9 (fenomen domu w historii Moskwy arbackiej). — Moskwa: Stolica, 2012; Melnyczenko W. Arbat oczami Ukraińca. Encyklopedia autorska-chronoskop. — Moskwa: Biblioteka domowa, 2014.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

Jubileuszem zespół teatru powitała pierwsza zastępczyni ministra kultury Ukrainy Swietłana Fomenko. Wyraziła nadzieję, że odnowione ministerstwo zrobi wszystko, aby teatr mógł i nadal tworzyć nowe spektakle, występować gościnnie, być wolnym w wyborze aktorów i reżyserów oraz mieć, oczywiście, takie komfortowe warunki materialne pracy, na jakie zasługuje. Chwalną historię tego twórczego zespołu przez stulecie kształtowały różne pokolenia. Dlatego na początku zebrania minutą ciszy uczczono tych, którzy odeszli w inne światy. Teatr, założony w odległych latach dwudziestych, przeżył różne czasy. Jego kierownikami byli Hnat Jura, Ambrosij Buczma, Serhij Danczenko, Bohdan Stupka i wielu innych. Praca tych artystów jeszcze przez wieki będzie służyć narodowi ukraińskiemu i Ukrainie. Uczestnicy zebrania nisko kłaniają się tym frankowczykom, którzy pracowali wcześniej i dziś niosą sztafetę w przyszłość. Na scenę zaproszono aktorów, którzy od ponad pół wieku występują na deskach teatru i którzy tak wiele zrobili dla tej sceny. Wśród weteranów sceny są Halyna Jabłońska, Stanisław Stankiewicz, Halyna Semenenko, Walerij Dudnyk, Wołodymyr Koliada, Oleksij Pietuchow, Iraida Carogradska, Oleh Szawarski, Jewhen Szach i inni. Starsza teatru Halyna Jabłońska, która służy tu 68 lat, zauważyła, że ukraiński teatr swoimi korzeniami sięga głębi wieków. A wkrótce wyjedzie do obwodu lwowskiego, gdzie będzie obchodzone 400-lecie powstania pierwszego teatru ukraińskiego. Stanisław Stankiewicz, a także Jurij Wasiuk, który przez ostatnie trzy lata aktywnie pracuje w dziedzinie dramaturgii. Spektakle na podstawie jego sztuk grane są obecnie w teatrach Kołomyi, Czernihowa, Pawłohradu i Zaporoża. A teraz mamy także pierwsze sceniczne czytanie na scenie stołecznej. — Wielokrotnie zwracałem uwagę na to, jakimi przysmakami ktoś karmi psy, w czasie gdy wielu ludzi musi wiązać koniec z końcem, jedząc chleb i pijąc wodę. Mimowolnie pojawiło się pytanie: może, żeby lepiej cię karmiono, trzeba być nie człowiekiem, a psem. Tak powstał zamysł sztuki — wspomina Jurij. — Zazwyczaj piszę swoje utwory w krótkim czasie. Ale wcześniej długo zastanawiam się, jakie będą sceny i jaki format. Tym razem starałem się zminimalizować liczbę postaci, aby sztuka mogła być grana na scenie kameralnej. Zaraz po napisaniu wysłałem sztukę „Pies” na konkurs „Koronacja Słowa”. Później dowiedziałem się, że utwór znalazł się w finale, a o zwycięstwie — na samym konkursie. Bardzo dziękuję Witalijowi Kino, który wystawił tę sztukę w swoim teatrze. Z fabuły wynika, że do domu zamożnego polityka-biznesmena trafia pies. Ale nie zwykły (bogacze mają swoje kaprysy), lecz Pies-Człowiek. Tak, zwykły człowiek, chłopak, który dla przysługi Pana udaje psa. I teraz wszyscy mieszkańcy domu muszą się przyzwyczajać — dostosowywać — do zasad tej dziwnej gry. Bo wszyscy oni na swój sposób są „zakładnikami”… Jeńcami okoliczności, rodzinnych problemów, pieniędzy, miłości, własnych złudzeń… I dopóki są zmuszeni tańczyć ten „psi walc”, upiorna gra pana posuwa się coraz dalej… Do czego zdolny jest ten, kto ma władzę i czuje pełną bezkarność? I jakże długo początek jego fotokroniki. Autorem tekstów do albumu jest nie mniej znany i zakochany w teatrze człowiek, krytyk teatralny Wiktor Żeżera. Inny album — „Scenografia. Poszukiwania własnej estetyki. 1920–2020” — jest pierwszym specjalnym wydaniem poświęconym właśnie frankowczykom-artystom plastykom. Nakręcono także najlepsze spektakle z archiwum teatru: „Skradzione szczęście”, 1940, reżyseria Hnat Jura; „Faraoni”, 1961, reżyseria Iwan Kazniadij; „Skradzione szczęście”, 1979, reżyseria Serhij Danczenko; „Mistrz i Małgorzata”, 1987, reżyseria Iryna Mołostowa; „Tewje-Tewel”, 1989, reżyseria Serhij Danczenko; „Rodzina Kajdaszów”, 2007, reżyseria Petro Ilczenko; „Morituri te salutant”, 2013, reżyseria Dmytro Bohomazow. Z okazji jubileuszu ma powstać osobny film, a także zostaną wydane moneta i znaczek pocztowy. Uroczyste zebranie zakończył muzyczny prezent od kompozytora Anatolija Karpenki i ludowej artystki Ukrainy Żanny Bodnaruk, którzy podarowali nową piosenkę „Teatr, teatr”, poświęconą wiodącemu dramatycznemu teatrowi kraju. Wydarzenia jubileuszowe odbyły się także w budynku Instytutu Problemów Sztuki Współczesnej Ukrainy: wystawa poświęcona historii i teraźniejszości frankowczyków oraz konferencja naukowo-praktyczna, na której ukraińscy teatrolodzy próbowali naświetlić artystyczną drogę teatru w ciągu stulecia. Wywiad z reżyserem spektaklu „Modlitwa za zmarłych” Dmytrem Czyrypiukiem czytajcie w najbliższych numerach „SP”. tego sezonu odbyły się prace nad spektaklami „Oto była wiosna” i „Metody wychowania małych gnojków”). Rola jest niezwykle trudna. Jego bohater nie potrafi mówić. Podczas pracy nad spektaklem Danyjił brał lekcje języka migowego. Ćwiczył z profesjonalną nauczycielką Nadiją Swyrydowską. W tym projekcie do teatru powróciła scenografka i kostiumografka Anastasija Kononenko, która stworzyła scenografię i kostiumy. Bardzo długo brakowało nam tego twórczego składnika. Wreszcie pojawił się scenograf o swoim wymagającym spojrzeniu. Z Anastasiją zaczynaliśmy nasz teatr jeszcze 21 lat temu. Spektakle wówczas grano na różnych scenach. Czy jestem zadowolony z rezultatu?.. Raczej z procesu! Myślę, że gotowe przedstawienie pojawi się dopiero po piątym-szóstym pokazie. I to jest normalne! Fot. Illia Bell Stronę przygotował Eduard Owczarenko

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Początek jubileuszowego sezonu

Zespół Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. Iwana Franki z okazji 100-lecia teatru zorganizował uroczyste zebranie trupy, w ramach którego odbyła się prezentacja pierwszej premiery jubileuszowego sezonu – sztuki Hryhorija Horina „Modlitwa za zmarłych” na podstawie powieści Szolema Alejchema „Tewje mleczarz”. Służy w teatrze 60 lat, przyznał, że przez ten czas były tu i wzloty, i upadki. Ale frankowcy zawsze byli jak wielka rodzina, kochali się i szanowali nawzajem. O stuletniej historii teatru opowiedział jego dyrektor generalny i artystyczny kierownik Myhajło Zacharewycz. Jego opowieść towarzyszyły fotografie aktorów, którzy pracowali w teatrze wcześniej i pracują obecnie, oraz wideo z fragmentami znaczących spektakli. O osiągnięciach frankowców w minionym sezonie oraz o planach na jubileuszowy sezon poinformował główny reżyser Dmytro Bohomazow. Zespół ma czym się szczycić, Weterani sceny, bo na tegorocznej „Kijowskiej Pektoralu” zdobyli najwięcej nagród. Sezon otworzy spektakl „Modlitwa za zmarłych”, który z pewnością stanie się znakowy dla teatru. Dawyd Petrosian wystawi dla dzieci spektakl „Śnieżna Królowa”. Dmytro Bohomazow przedstawi współczesną wersję legendarnego dramatu „Ukradzione szczęście”. Jubileuszowy sezon zakończy premiera spektaklu „Cyrano de Bergerac”, do którego inscenizacji zaproszą kierownika Węgierskiego Teatru Narodowego Attilę Widniańskiego. Na Scenie Kameralnej im. Serhija Danczenki swoje nowe prace przedstawią ukraińskie ре-тику, władza, jakieś inne rzeczy. Człowiek ma zawsze pozostawać sobą, pozostawać Człowiekiem i być wolnym. Ta ostro społeczna tragikomedia to prawdziwy eksperyment dla naszego teatru. Wcześniej w repertuarze były spektakle, które nawiązują do nowej inscenizacji („Metody wychowania małych gnojków”, „Gry fabularne”). Ale tam poruszono głównie inne tematy — stosunków rodzinnych, wychowania dzieci itd. A takiego ostrego spektaklu społecznego w naszym teatrze jeszcze nie było. Ostrości inscenizacji dodajemy wstawkami etiudowymi z różnych przejawów naszego życia. To jest to, co nas otaczało wcześniej i otacza dziś, sytuacje, w których nie jesteśmy wolni, gdzie jesteśmy zależni, gdzie musimy być wytresowanymi pieskami albo pionierami, którzy „zawsze gotowi”. W tych scenkach widzimy narzucone nam przez zbiorową „telewizję” pseudokulturę, pseudozwyczaje, pseudopolitykę itd. Przy przygotowaniu tych etiud wraz ze mną jako choreograf pracowała aktorka i reżyserka Polina Kino. Polina już występowała jako choreograf w dziecięcych spektaklach, dziesięć lat zajmowała się choreografią u reżyserów Andrija Prychodki, Dawyda Petrosiana i Iwana Urywskiego, a także szwajcarskiego choreografa i reżysera Tomasa Mettlera. O projekcie wydawniczym, poświęconym jubileuszowi teatru, opowiedziała dyrektorka wydawnictwa „Antykwar” Hanna Szerman. Każdy z czterech tomów „Almanachu premier” prezentuje odnowienia repertuarowe franківців za dany rok — od 2016 do 2019. Jaskrawe reportaże fotograficzne z premier towarzyszą spisowi osób dramatu i wykonawców, krótkim historiom inscenizacji, komentarzom krytyków. W książce doktor sztuk o sztuce Hanny Wesełowskiej „Więcej niż teatr. Narodowy Teatr im. Iwana Franki. 2001–2012” zbadano historię teatru w pierwszych 12 latach XXI wieku, kiedy jego kierownikiem artystycznym był legendarny Bohdan Stupka. Fotograf Wiktor Maruszczenko stworzył album fotograficzny „Franківці. Chwile”. Miłość do teatru zaszczepił mu wielki scenograf Danyło Lider, z którym Maruszczenko się przyjaźnił i współpracował od połowy lat 70. Od tego czasu biorą swój początek... w zespole tańca klasycznego „Jarosławna”. Te wstawki, na pierwszy rzut oka, nie mają bezpośredniego związku z fabułą, ale absolutnie wyraźnie odsłaniają temat zawarty w tekście — naszego chorobliwego konformizmu, bezzasadności, przystosowawstwa, genetycznego bezkręgowstwa. Bardzo cieszę się, że pojawiła się nowa rola Ołeksija Wlasenki (Andrjucha, kierowca Pana). Pracuje w naszym teatrze od wielu lat. Ale przez ostatnie prawie pięć lat nie miał premier. A w nowym spektaklu ma poważną rolę. Natalia Zaruccka (Tanjucha, kucharka Pana) jest naszą wiodącą aktorką. Dla niej nowa rola także jest krokiem naprzód, bo nic podobnego dotąd nie grała. Natalia jakby trzyma emocjonalną składową spektaklu. Cieszę się również z tego, że Danyjił Kino (Pies Pana), który wciąż studiuje na wydziale aktorskim, tworzy tak ciekawe postacie. To już trzecia jego znacząca rola w wieczornym repertuarze teatru. (Do

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Być człowiekiem

Kilka miesięcy temu sztuka ukraińskiego dramaturga Jurija Wasiuka „Pies” zajęła pierwsze miejsce w Międzynarodowym Konkursie Literackim „Koronacja słowa” w kategorii „Dramaturgia”. A niedawno na scenie Teatru na Michajłowskiej (Centrum Sztuki „Nowy Teatr Ukraiński”) odbyła się premiera spektaklu „Psi walc”, wystawionego na podstawie tego utworu. Nawiasem mówiąc, to już nie pierwszy spektakl teatru stworzony na podstawie sztuk uczestników i zwycięzców „Koronacji”. Z powodzeniem idą tu przedstawienia „Kraina poważnych” i „Metody wychowania małych gnojków” na podstawie Mariny Smilianiec oraz „Czego potrzebuje kawaler” na podstawie Wiktora Rybaczuka. mogą milczeć ci, którzy od niego zależą... — Od wielu lat współpracuję z „Koronacją słowa”, przeczytuję wszystkie nadesłane teksty — opowiada reżyser-realizator, kierownik artystyczny teatru Witalij Kino. — Sztuka „Pies” spodobała mi się od razu. Już wtedy postanowiłem, że niezależnie od wyników konkursu wystawię ją w Teatrze na Michajłowskiej. Z Jurijem Wasiukiem poznałem się, gdy odbierał nagrodę. Zaproponowałem wystawienie sztuki w naszym teatrze. Chętnie się zgodził. Sztuka mnie „ujęła” swoją historią, która na pierwszy rzut oka może wydawać się absurdalna, straszna. Ale od razu uwierzyłem, że coś takiego może zdarzyć się też w życiu. Z wiadomości z ostatnich lat wielokrotnie słyszeliśmy, że na ludzi poluje się jak na dzikie zwierzęta, porywa ich lub zbiera bezdomnych i siłą zmusza do pracy na polu. Żyjemy w XXI wieku, a mimo to wciąż mamy przejawy niewolnictwa. W sztuce, oczywiście, nie chodzi o niewolnictwo, lecz raczej o to, że człowiek nie powinien za żadnych okoliczności się dostosowywać! Pod „panów”, pod społeczeństwo, pod modę, pod-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Poszukiwanie utraconych skarbów kina

Z okazji 25-lecia Centrum Dowżenki otwarto Muzeum Kina, nad którego powstaniem pracowano przez wiele lat. Premierowa wystawa „VUFKU. Lost & Found” odkrywa historię międzynarodowego sukcesu Wszechukraińskiego Zarządu Fotokinematograficznego (VUFKU) – państwowej organizacji, która w latach 20. ukształtowała udaną ukraińską branżę filmową. VUFKU stało się jednym z gigantów filmowych w ówczesnej Europie, zdobywając wśród współczesnych sławę „ukraińskiego Hollywood”. Przedstawiona wystawa to historia o rewolucyjnym wybuchu w ukraińskim kinie, jednym z najbardziej udanych projektów modernizacyjnych naszej kultury, który został zniszczony i zapomniany na prawie sto lat. Multimedialna ekspozycja w odnowionych pomieszczeniach Centrum Dowżenki o powierzchni 1500 mkw. prezentuje eksponaty z wiodących ukraińskich muzeów oraz nieznane dotąd skarby z kolekcji Centrum Dowżenki: rzadkie kadry filmowe, kroniki filmowe i animacje, unikalne dokumenty archiwalne oraz zdjęcia, które przenoszą widza w atmosferę burzliwych lat 20. Projekt połączył ówczesną i współczesną literaturę, muzykę, design oraz sztuki wizualne. Do stworzenia ekspozycji dołączyli Ałła Zahajkewycz, Heorhij Potopalski, Ołeksandr Burłaka, Anatolij Biełow oraz grupa Sensorama, Mykoła Ridny, Iryna Stasiuk, Ołeksij Nikitin, Ołeksandr Irwaneć, Anton Sanczenko, Tetiana Malarczuk, Natalka Sniadanko, Iryna Cilyk. Wystawa stała się rezultatem zakrojonych na szeroką skalę badań zespołu Centrum Dowżenki, które rozpoczęły się w 2012 roku publicznymi pokazami ukraińskiego kina niemego z nowoczesnymi ścieżkami dźwiękowymi. Od tego czasu do obiegu kulturalnego powróciły dziesiątki filmów odnalezionych na Ukrainie i za granicą. W maju tego roku ukazał się katalog o tym samym tytule, który zdobył specjalne wyróżnienie w konkursie designu Arsenału Książki i wszedł do kolekcji najpiękniejszych książek świata międzynarodowej fundacji „Sztuka Książki”. Wołodymyr Słepczenko pracuje w nurcie romantycznego symbolizmu. Wynalazł własną autorską technikę i unikalny styl „art-line” (sztuka linii). Uczestnik licznych wystaw obwodowych, ogólnoukraińskich i międzynarodowych. Laureat wielu nagród artystycznych. Od 1970 roku odbyło się ponad 75 wystaw indywidualnych artysty na Ukrainie, w Rosji, Polsce, Francji, Niemczech, Kanadzie, Izraelu, Słowacji, Włoszech, Grecji, Hiszpanii, Japonii i innych krajach. Uczestnik wystawy zbiorowej ukraińskich artystów „Jesienny salon—90” w Paryżu. W 2011 roku otrzymał specjalną nagrodę na Międzynarodowej wystawie w Muzeum Narodowym KOBE (Japonia). Zdobył międzynarodową nagrodę Botticellego za wybitny wkład w rozwój światowej sztuki (Florencja, 2019 rok); Ogólnoukraińską nagrodę im. Iwana Ohijenki (2019 r.) za stworzenie społecznego projektu patriotycznego „Wybrani przez czas” — galerii portretów sławnych Ukraińców; Międzynarodową nagrodę im. Wałerija Hehamiana (2019). Opracował szatę graficzną szeregu tomików poetyckich wiodących ukraińskich i zagranicznych autorów. Namalował portrety wielu wybitnych ludzi świata. Prace malarskie i graficzne Wołodymyra Słepczenki znajdują się w muzeach, galeriach i kolekcjach prywatnych na Ukrainie oraz w wielu krajach. W 2011 roku Wołodymyr Słepczenko rozpoczął pracę nad projektem „Melodie starego miasta”, do którego weszły obrazy „Złoty wiek”, „Dzwonnice Ławry”, „Wieczny Lwów”, „Urbanistyczny Lwów” i inne. W ramach projektu artysta pracuje nad serią płócien „Kijów jako portret”. To symbioza unikalnych budowli architektonicznych, malowniczych krajobrazów i widoków. Słepczenko wplata w tajemnicze zakątki Kijowa człowieka. Portret wychodzi na pierwszy plan, a widz, wpatrując się w oczy postaci, zaczyna rozumieć duszę dawnego miasta. — Zebraliśmy się z okazji otwarcia wystawy indywidualnej przyjaciela naszego. Dyrektor generalny Centrum Dowżenki Iwan Kozłenko podkreślił, że wystawa „VUFKU. Lost & Found” to pierwsza próba przedstawienia ukraińskiej rewolucji kulturalnej lat 20. w sposób syntetyczny, poprzez najbardziej popularne medium — kino. Zadaniem wystawy jest nie tylko zrekonstruowanie VUFKU, ale także postawienie szeregu niewygodnych pytań, na które odpowiedzi są potrzebne dzisiaj. Wśród tych pytań są: co robić ze spadkiem radzieckiej sztuki lat 20.? Zakazać czy przyswoić? Jakie jest miejsce tej sztuki w najnowszej ukraińskiej tożsamości? Czy możliwa jest jej „dekomunizacja”? Czy poprawnie jest przedstawiać narodowy komunizm lat 20. jako swoistą formę nacjonalizmu, a ukraińską awangardę — jako czysto estetyczny system, wyłączając poza nawias ich treść polityczną? Czy poprawnie jest charakteryzować lata 20. terminem „Rozstrzelane odrodzenie”, ignorując oczywiste sukcesy epoki? Nie ma na nie prostych odpowiedzi. Ale debata społeczna wokół tych pytań będzie niepełna bez kompleksowego naświetlenia fenomenu kina lat 20. Zastępczyni dyrektora wykonawczego ds. pracy projektowej, członkini dyrekcji Ukraińskiego Funduszu Kultury Nadija Kowalczuk zauważyła, że ukraińskie kino ma niezwykłą historię, którą powinni znać nie tylko specjaliści, ale i miłośnicy tego rodzaju sztuki. Otwarcie nowego muzeum to znaczące wydarzenie dla całego życia współczesnej Ukrainy. Kierowniczka Muzeum Kina Centrum Dowżenki Ołena Honczaruk podkreśliła, że nowe muzeum będzie opowiadać o magii kina i chemii jego oddziaływania na odczucia widza. Tutaj dążą do stworzenia muzeum dynamicznego, jak samo kino. Przestrzeń-transformator Muzeum w Centrum Dowżenki najlepiej nadaje się do upowszechniania idei — minimum designu, maksimum wolności. Główny przedmiot jego zachowania i badania: obrazy, idee, konstrukty, stereotypy, zjawiska, fenomeny odzwierciedlone w kinie. Jego przeznaczeniem jest stać się przestrzenią komunikacji i interakcji, w której widz będzie mógł poznać siebie i reflektować poprzez sztukę filmową. A kierownik archiwum filmowego Centrum Dowżenki Stanisław Menzelewski podkreślił, że nowa wystawa to ogromny zasób informacji dla przygotowanego widza. Większa połowa filmów stworzonych w latach 20. została utracona. Część zaś taśm w epoce stalinizmu została ocenzurowana i odłożona na półki. Właśnie te filmy się zachowały. Zatem na Ukrainie jest największy w Europie (około 46%) odsetek zachowanych filmów. Ale utracono ludzi, doświadczenie, tożsamość kulturową. Doświadczenie VUFKU na pierwszy rzut oka jest archaiczne, bardzo odległe od nas. Ale w rzeczywistości — bardzo aktualne i współczesne. Kino w latach 20. było nieme. Ale to mit. Filmy demonstrowano z podkładem muzycznym, czasami napisy odczytywano z podziałem na role. W dniu otwarcia Muzeum Kina po raz pierwszy od 90 lat widzowie zobaczyli film „Szkice radzieckiego miasta” (1929). Taśmę nakręcił jeden z pionierów ukraińskiej dokumentalistyki, reżyser Dmytro Dalski na bazie Wszechukraińskiego Zarządu Fotokinematograficznego (VUFKU). Rarytasowy film jest interesujący przede wszystkim unikalnymi kadrami przestrzeni miejskiej i codzienności Charkowa, ówczesnej stolicy USRR: można tu zobaczyć słynny budynek charkowskiego Derżpromu, Pałac Pracy, teatr „Berezil”, sklepy i zakłady, fabryki i kina. Ścieżkę dźwiękową do filmu wykonał akustyczno-elektroniczny zespół z Dniepru DZ’OB. W składzie kolektywu jest 7 muzyków, którzy łączą w swojej twórczości tradycje muzyki akademickiej i nowoczesne elektroniczne brzmienie. Po tym odbył się audiowizualny performans „KinoOko”: wideo-artprojekcja na fasadę Centrum Dowżenki. dziesiątek lat — podkreślił pan Wołodymyr. — Myślę, że w naszych czasach powinniśmy patrzeć na świat inaczej niż w XX wieku. Chcę podziękować dyrekcji muzeum, która udostępniła mi na wystawę to ogrzane przez Boga pomieszczenie. Są tu niewielkie sale, w których może zmieścić się około 25 obrazów. Ale to pomieszczenie skłania do tego, aby spotkać się tu w kameralnej atmosferze z przyjaciółmi. Projekt „Melodia starego miasta” przeszedł przez moją duszę i serce. Jak można nie kochać Kijowa? Stałem się kijowianinem 20 lat temu. Bardzo lubię chodzić po mieście rano lub wieczorem. Kiedy w starym mieście panuje cisza, ona oczarowuje. Chce się słuchać tego miasta jak melodii, jak muzyki. Właśnie dlatego wystawa nosi taki tytuł. Oprócz Kijowa i Lwowa jest tu kilka obrazów, które namalowałem podczas podróży do Hiszpanii, Włoch, Francji. Tam jest wspaniała architektura, ale Kijów jest lepszy, bo jest nasz. Część przedstawionych na wystawie prac pochodzi z serii „Kijów jako portret”. Dlaczego portret? Dlatego, że architektura nie może być bezosobowa. Ona żyje, przemawia do nas i ma swój wizerunek. Jak można było namalować dom Bułhakowa bez samego Bułhakowa? On u mnie wrósł w bruk, on się w nim rozpuścił. W widoku na Ławrę z Mysteckiego Arsenału jest młody Mazepa. Tam jest połączenie współczesności i przeszłości. Obecność jego wizerunku, jego duszy, jego energii. On jest nie tylko twórcą państwowości, ale i mecenasem. Zrobił bardzo wiele dla Ławry Peczerskiej. Wierzę, że widzom spodoba się ta wystawa. Wystawa „Melodia starego miasta” potrwa w Muzeum-pracowni Iwana Kawaleridzego do 30 września. Stronę przygotował Eduard Owczarenko. Zdjęcia autora. Stanisław Menzelewski, Iwan Kozłenko, Nadija Kowalczuk, Ołena Honczaruk.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Kijów Wołodymyra Słiepczenki

Znaczącym wydarzeniem w życiu artystycznym Kijowa stało się otwarcie w Muzeum-Warsztacie Iwana Kawaleridze wystawy indywidualnej Narodowego Artysty Ukrainy Wołodymyra Słiepczenki „Melodie starego miasta”. muzeum, człowieka, z którym los zetknął mnie w Karpatach, podczas plenerów w Sławskem, — opowiedział dyrektor Muzeum-Warsztatu Iwana Kawaleridze Ołeksandr Junin. — Potem w naszym muzeum odbyła się wystawa prac powstałych na tym plenerze. Wcześniej wystawy Wołodymyra Słiepczenki odbywały się w „Sofii Kijowskiej” i w innych regionach Ukrainy. — To artysta piękne­go, wybitnych ludzi przeszłości i współczesności. I nie tylko Ukraińców, — podkreślił doktor sztuki, akademik Dmytro Stepowyk. — Słiepczenko znajduje swój kąt widzenia z równoległymi i prostopadłymi liniami. To pewna filozofia, którą nazywam „złotym deszczem”. Dlatego że te linie rozświetlają strukturę świata, złożonego z drobnych cząstek. A Wołodymyr powiększa te cząstki, być może nawet kilkakrotnie, kilka milionów razy. Artysta czyni piękними nie tylko ludzi, ale także architekturę. Ona dąży ku wzniosłości, boskiemu odczuciu. Powiedziałbym nawet, że ku neogotykowi. W jego pejzażach „wznoszą się” nawet niewielkie cerkwie. — W pracach Wołodymyra Słiepczenki ważna jest ich monumentalność, — przekonuje artysta Andrij Kulahin. — Dziś ludzkość przebywa w świecie ilustracji. Nie ma nic prawdziwego — ani ludzi, ani wydarzeń. Wierzymy w to, co napisane, opowiedziane — od polityki po malarstwo. Tymczasem — „prawdziwe” obrazy Wołodymyra. W jego pracach widzimy cegiełki. To bardzo skuteczny sposób, by osiągnąć efekt u widzów. Tworzą one atmosferę tajemniczego, niedowiedzionego. Wszystkie prace są jednocześnie fundamentalne i poetyckie. I w tym tkwi wyjątkowość artysty. Zasłużony dziennikarz Ukrainy Serhij Komisarow wspomniał o plenerze, który odbył się w Sławskem. Na tym plenerze Wołodymyr Słiepczenko stworzył tylko jeden obraz — „Mołfar”. Ale on prawdopodobnie przetrwa stulecie. Pod koniec spotkania Wołodymyr Słiepczenko podzielił się kilkoma tajemnicami swojej twórczości: — Dla mnie nie do przyjęcia jest, gdy artysta pracuje w jednej manierze przez całe de­

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

kolekcjach muzealnych; kto je zbiera, archiwizuje i chroni; jak i kto tworzy wystawy. Warsztaty „Ktoś i gdzieś” pomogą ich uczestnikom wymyślić i stworzyć własnych bohaterów poprzez wykonanie przestrzennych masek postaci, które zamieszkają w totalnej instalacji „Upiór opery i baletu”. Odwiedzający wystawę i warsztaty będą mogli nie tylko brać udział w tworzeniu nowych bohaterów, ale także korzystać z gotowych masek do przeobrażeń, zabaw i fotografowania. Podczas warsztatów „Tworzenie świata” dzieci otrzymają ogromne białe płótno, które z czasem stanie się schronieniem dla świata, który wymyślą. Dzieci przemyślą do najdrobniejszych szczegółów i przedstawią całe światy z własną strukturą, roślinami, zwierzętami i istotami, które je zamieszkują. Stworzone oddzielnie światy zaczną oddziaływać na siebie i łączyć się w jedyny artystyczny wszechświat, w którym chaos przekształca się w harmonijny porządek. Po zakończeniu warsztatów płótno stanie się częścią totalnej instalacji „Upiór opery i baletu”. Jeszcze jeden ciekawy projekt — „Archiwum dziecięcego rysunku. Znaleziska ubiegłego wieku”. Pisarka Julitta Ran odnalazła nieakademickie rysunki dzieci, które mieszkały w Charkowie i obwodzie charkowskim w okresie od lat 30. do 70. XX wieku i wybrała rysunki przedstawiające codzienne życie i byt, kartki okolicznościowe, książki z dziecięcymi ilustracjami na marginesach itp. Główną inspiracją projektu stało się pragnienie zobaczenia, jak właśnie historia i atmosfera czasu prześwitują przez archiwum dziecięcego rysunku. Wł. inf.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Sztuka młodych

Centralna wystawa programu dziecięcego nosi tytuł „Wyobraź sobie owoce wyobraźni”. Spotkają się na niej projekty uczniów z Charkowa, Kijowa i Lwowa. Wystawa ta prezentuje różne pod względem formy wypowiedzi — od szkiców studyjnych, rysunków i malarstwa po obiekty przestrzenne i interwencje. Tablica szkolna, wiersze Skoworody, gigantyczne nasiona i inne fenomeny pobudziły wyobraźnię młodych artystów i artystek, którzy są gotowi do dialogu w dziedzinie sztuki współczesnej. Uczestnicy panelu dyskusyjnego „Gdzie są dzieci w nowoczesnej sztuce ukraińskiej”, wśród których są kierownicy artystyczni i wykładowcy studiów dziecięcych, spróbują odpowiedzieć na pytania: czy dzieła dzieci wpływają na współczesną sztukę ukraińską? Czy warto dzielić sztukę na dziecięcą i dorosłą? Jaka powinna być współczesna edukacja artystyczna? Odbędzie się również spotkanie z Françoise Barbe-Gall, autorką książek „Jak rozmawiać z dziećmi o sztuce” oraz „Jak rozmawiać z dziećmi o sztuce XX wieku”. Na wykładach Françoise na przykładach najsłynniejszych dzieł artystycznych współczesnych twórców zademonstruje, od czego zacząć rozmowę o sztuce z dziećmi w różnym wieku, na co zwracać ich uwagę, jakimi detalami zainteresować i jakimi pytaniami skłaniać do przemyśleń oraz samodzielnych poszukiwań sensów w sztuce. Zaprezentowano serię prac graficznych „Nasiona”, których autorami są wychowankowie studia d16 art lab. W tej serii Ogród jest miejscem do obserwacji, kontemplacji, nieustannego i pasjonującego poszukiwania. Każda praca powstała ze szkiców wykonanych podczas letniego obozu artystycznego, z motywów zauważonych wokół i pragnienia, by wyhodować, rozwinąć je w większe światy, wymyślić historię na nowo, rozpoznać i odnaleźć w niej siebie. Wystawa „Dzieciństwo artystów” jest kontynuacją wystawy-badania, którą po raz pierwszy zaprezentowano na festiwalu „Arsenał Idei” (Kijów) w 2017 roku. Podobnie jak w pierwszej wersji projektu, kuratorzy badają granicę, którą przyjęło się stawiać między sztuką dziecięcą a dorosłą, gdzie ta pierwsza zazwyczaj ogłaszana jest „amatorską i niepoważną”. Ołena Naumenko i Kateryna Nosko zebrały wystawę z dziecięcych rysunków i fotografii portretowych współczesnych ukraińskich artystów, aby odpowiedzieć na pytanie: co jest ważniejsze — wiek twórcy czy siła wypowiedzi artystycznej. W Charkowskim Narodowym Teatrze Opery i Baletu można nie tylko odwiedzić współczesne interpretacje fabuły „Upiora w operze”, ale także znaleźć miejscowego upiora opery i baletu. Jest tego pewne studio Aza Nizi Maza, które prezentuje totalną instalację o tej samej nazwie w piwnicy ogromnego budynku. Tajemnicza, zamieszkana przez stworzenia, obrazy i zdumiewające artefakty przestrzeń to odpowiedź uczniów, a także wykładowców studia Aza Nizi Maza na jedną z głównych sentencji koncepcji biennale: „To nie ruina wokół. Wydaje się…”. Mykoła Kołomijec poprowadzi wykład „Sztuka dziecięca przeciwko stereotypom. Jak nauczyć dzieci rozmawiać językiem sztuki”. Artysta i wykładowca opowie, jak nauczyć dostrzegać wielkie sensy w tym, co mówi dziecko-artysta, jak pomóc mu otworzyć się i znaleźć właśnie tę praktykę, która pozwoli wyrazić siebie oraz poczuć unikalność, ważność i zapotrzebowanie na własną wypowiedź artystyczną. Czeski pisarz Martin Vaněk poprowadzi wykład dla dzieci w wieku od 10 do 17 lat, podczas którego odkryje przed młodymi czytelnikami świat instytucji artystycznych i odpowie na pytania: kiedy i jak powstały pierwsze galerie; jakie są z zewnątrz i od wewnątrz; jak dzieła sztuki trafiają do. W Charkowie od 17 września do 31 października odbywa się Biennale Młodej Sztuki. Program dziecięcy biennale składa się z różnorodnych wycieczek, warsztatów i wystaw. Bądźmy razem! PRENUMERATA—2 0 1 9 Koszt prenumeraty (z dostawą i kosztami pocztowymi): TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA „PROŚWITA”

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

imienia TARASA SZEWCZENKI

Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KW nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Kod pocztowy — 30617. Strona w katalogu — 79

Redaktor dyżurny Eduard OWCZARENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Poligraf”,

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

ZAPOWIEDŹ

Redaktor naczelny Mykoła CYMBALUK Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FILIPCZUK, Mykoła CYMBALUK, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc 18 hrywien 11 kopiejek na pół roku 99 hrywien 41 kopiejek.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

na 3 miesiące 52 hrn 33 kop.

Odpowiedzialny sekretarz Iryna SZEWCZUK Dział kultury Eduard OWCZARENKO Dział korekty Olha ŻMUDOWSKA Iryna STELMACH Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN Redaktor internetowy 279-39-55

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

na rok 195 UAH 02 kop.

Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617

Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn