Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. T. H. Szewczenki serdecznie wita wybitnego artystę, laureata Narodowej Nagrody im. Szewczenki, prosvitianina Walerija Frantczuka z okazji 70. jubileuszu! Z rosy i wody, Mistrzu! (czyt. s. 16)
SOFIJA MAJDAŃSKA
MYROSŁAW DOCZYNEC
Tłumaczenie maszynowe
TYLKO W „SP”
Co obce, to nasze. A co nasze – nam obce. Nasz los wrogi dobija nas naszym nożem. W. Stus
Wciąż nie wyszliśmy z dzikiej moskwizacji i moskiewsko-ukraińskiego surżyka, a już wpadliśmy w pułapkę lawiny anglicyzmów w naszym języku. Co więcej: proces anglo-ukraińskiego surżyka przybiera postać anglowarwaryzacji, czyli naruszenia zasady równowagi między obcymi a rodzimymi słowami, jako antykulturowy proces, który staje się groźny dla narodu i państwa. Najwięcej tego słownego brudu jest w sferze oświaty i informacji. Przy każdej okazji będę tu proponować po trzy kontekstowe przykłady takich pokręceń oraz nasze odpowiedniki nieuzasadnionych zapożyczeń. Oczywiście są uzasadnione i zaadaptowane anglicyzmy. O nich nie mówię, na przykład o dawnych, takich jak sport, mecz, reglan, drenaż i inne. Znamienne, że nosicielami tego obcego słownictwa wraz z obcą rzeczywistością są przede wszystkim politycy i dziennikarze, o czym świadczy strona główna Ministerstwa Edukacji, Nauki i Innowacji. W szczególności ogniskiem anglowarwaryzacji jest program „Strategia komunikacyjna MON na lata 2019–2021” (zob. https://mon.gov.ua/storage/app/media/media/MOES%20Com%20strategy%202019
2022.pdf (data dostępu: 10 stycznia 2020 r.), opracowanej przez stowarzyszenie społeczne „Komunikacja dla zmian”, która czasem wydaje się po prostu złym tłumaczeniem z języka angielskiego, wykonanym na zamówienie władzy i tej organizacji pozarządowej. Jak w starej opowiastce: „Jakie złe tłumaczenie! Czy wiecie, kto przetłumaczył tę powieść?” „Nikt. To oryginał”. To jest właśnie ten przypadek, kiedy „pożytek z zapożyczenia zamienia się w swoje przeciwieństwo”, ponieważ prowadzi do upadku własnych sił twórczych „i kontakt z bezpośrednimi nosicielami rodzimego żywiołu językowego słabnie (nie rozwija się)” (L. Bułachowski). Polecam korzystanie z Majdanczyka do tłumaczeń zapożyczonych słów. Słowotwir (https://slovotvir.org.ua/). Znaczenia leksykalne podano według słownika АРС. М, 1981 (53 tysiące słów). „Udział w katedralnych i wydziałowych hajpach mile widziany”. Hajp (pierwotnie z gr. hyperbole — „celowe przesadzenie dla wzmocnienia wyrazistości i podkreślenia wypowiedzianej myśli”) – intensywna reklama, nakręcanie; pijar; zatem znaczna uwaga, zachwyt, zainteresowanie, szum wokół czegoś.
Opracować anty-bulling (bully — „zaczepka”, „awanturnik”, „chwalipięta”, „huligan”, „alfons”, „zastraszać, dręczyć, zaczepiać”), bulling – „przejaw agresji z następującym po nim zastraszaniem osobowości i pojawieniem się możliwości jej całkowitego podporządkowania sobie i własnym interesom. Takie zachowanie daje człowiekowi możliwość zaistnienia kosztem kogoś, zdobycia ogólnego autorytetu. W rzeczywistości zaczepka ukrywa swoją niezdolność i słabość” – dręczenie, przeciwdziałanie dręczeniu,
Billboardy do promowania tematu (bill-board — „tablica ogłoszeń”, „reklamowy szczyt”, s. 78), billboard — „termin używany do opisu rodzaju reklamy zewnętrznej, ustawianej wzdłuż tras, ulic” – reklamowy szyld, nośnik, tablica.
Od redakcji: Zamierzamy prowadzić rubrykę „Protyanglicyzm od Iryny Farion” w każdym numerze „Słowa Proświty”. Prosimy czytelników o kierowanie pytań do Iryny Mykołajiwny Farion, profesor, doktor nauk filologicznych, stałej autorki „Słowa Proświty”.
LUDMYŁA SKYRDA
WOŁODYMYR MELNYCZENKO
12–13
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Szanowni dziennikarze! Działaczy Proświty z Bukowiny bardzo zaniepokoił stan finansowania jednej z najciekawszych ukraińskich gazet w przestrzeni wydawniczej środków masowego przekazu. Zważywszy na apel redakcji do czytelników i prenumeratorów, szereg działaczy Proświty odpowiedziało osobistym wsparciem finansowym, a są to członkowie zarządu Czerniowieckiego Obwodowego Zjednoczenia Organizacji Społecznej „Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki”: 1. Sawczuk Ostap Wasylowycz, przewodniczący zarządu — 800 hrywien; 2. Derda Iwan Mychajłowycz, zastępca przewodniczącego — 300 hrywien; 3. Masłowska Switłana Tarasiwna, zastępca przewodniczącego — 300 hrywien; 4. Antofijczuk Wołodymyr Iwanowycz, zastępca przewodniczącego — 200 hrywien; 5. Waskan Wasyl Wasylowycz — 200 hrywien; 6. Dowhań Marija Mychajłiwna — 200 hrywien; 7. Herehowa Switłana Wołodymyriwna — 200 hrywien; 8. Hubczyn Ołeksandra Jarosławiwna — 200 hrywien; 9. Kosiaczenko Wiktor Trochymowycz — 200 hrywien; 10. Lehusowa Ulana Iwaniwna — 200 hrywien; 11. Liszczuk Lidija Iwaniwna — 200 hrywien; 12. Minczenko Tamara Antoniwna — 200 hrywien; 13. Namaka Ołesia Sydoriwna — 300 hrywien; 14. Pełech Marija Maksymiwna — 200 hrywien; 15. Riepina Ołena Mircziwna — 200 hrywien; 16. Teren Olha Petriwna — 100 hrywien. Razem: 4000 hrywien (cztery tysiące hrywien). Oprócz tego do końca roku zrealizowano prenumeratę na 187 egzemplarzy. Nasze motto: gazeta „Słowo Proświty” — ŻYŁA, ŻYJE I BĘDZIE ŻYĆ! Z poważaniem — Ostap Sawczuk, przewodniczący Czerniowieckiego Obwodowego Zjednoczenia Organizacji Społecznej „Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki”
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z nielicznych dziś istniejących wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – za sprawą pewnego „wsparcia” naszych władz znalazł się na krawędzi zaprzestania istnienia. I tylko my sami, ci, którzy kochają, szanują i cenią ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Wszelkie wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w sprawę ukraińską. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe:
Tłumaczenie maszynowe
Petro ANTONENKO Czarnobyl, Gongadze. Niestety, tak już się złożyło, że właśnie te pojęcia są chyba najczęściej wspominane na świecie, gdy mówi się o Ukrainie. I o ile katastrofa czarnobylska, największa awaria technogenna w historii ludzkości, jest zrodzona jeszcze w Związku Radzieckim, to zabójstwo dziennikarza jest już naszą ukraińską rzeczywistością. Nota biograficzna. Georgij (Gija) Rusłanowycz Gongadze (21 maja 1969 r., Tbilisi – 17 września 2000 r., Kijów) – działacz społeczny, ukraiński dziennikarz opozycyjny pochodzenia gruzińskiego. Bohater Ukrainy. Założyciel i pierwszy redaktor naczelny gazety internetowej „Ukraińska prawda”. Zabójstwo Gongadzego wywołało szeroki rezonans na Ukrainie i poza jej granicami oraz jest uważane za jedną z najgłośniejszych spraw kryminalnych współczesnej Ukrainy. Według najpopularniejszej w społeczeństwie wersji, w porwanie i zabójstwo dziennikarza zaangażowane było ówczesne kierownictwo państwa. Rozpowszechniona jest też wersja, że była to jakaś wielka gra polityczna, skierowana przeciwko Ukrainie przez Rosję, a być może nawet przez Zachód. A Georgij, bez wątpienia znany, utalentowany dziennikarz, po prostu wpadł w tryby tej gry. Ale to wszystko to tylko wersje. Prawdy społeczeństwo nie poznało przez 20 lat, już za czasów kilku prezydentów i parlamentów. Prawdy w sensie – kto zorganizował zabójstwo Georgija Gongadzego? Bezpośredni zabójcy w milicyjnych mundurach zostali dawno znalezieni i skazani na karę więzienia. Ale kto nimi kierował, kto i w jakim celu zaplanował tę straszną zbrodnię? Co więcej, przez te prawie trzy dekady wydarzyło się u nas niemało innych głośnych i tajemniczych śmierci, całkiem możliwe – zabójstw, bardzo znanych ludzi, poczynając od Wiaczesława Czornowiła i innych (Krawczenko, Kyrpa). Tak czy inaczej, 16 września 2000 roku, kiedy w Kijowie został uprowadzony, a w nocy na 17 września niedaleko stolicy zamordowany Georgij Gongadze, stało się symbolem terroru politycznego, w tym także przeciwko dziennikarzom, których zginęło przez te lata niemało. Terrorem przeciwko wolności słowa, demokracji. 20 lat! Czas na Ukrainie leci znacznie szybciej, niż transformuje się ona sama – od kolonii do państwa, od totalitaryzmu do demokracji. Oto operujemy już w najnowszej historii nie tylko latami, ale i dekadami. Czas by już było kończyć tę zbyt przeciągającą się transformację, czas czegoś się uczyć i z czegoś wyciągać wnioski. Do tego również skłania ta tragiczna data. Obecnie, w 20. rocznicę tragedii, warto byłoby uczcić pamięć Georgija Gongadzego nie tylko corocznym szablonowym rytuałem z zapalaniem świec w centrum stolicy. A dlaczego by nie przeprowadzić całodobowego czy choćby dziennego maratonu medialnego w pamięć Gii? Zrozumiałe, że nasze środowisko medialne jest rozszarpane, przylepione do tych czy innych klanów biznesowych, że prawie nie ma środków przekazu, których właścicielami są sami dziennikarze oraz ich czytelnicy, słuchacze i widzowie, jak to jest w wielu krajach demokratycznych. Tak samo rozszarpane, rozbite jest nasze niemrawe społeczeństwo obywatelskie z jego partyjkami i sektorem społecznym. Ale przecież można chociaż w ten smutny dzień choć trochę przyhamować ten potok kłótni, brudu i kłamstwa, którym przepełniona jest nasza przestrzeń informacyjna i społeczna. I to byłby najlepszy hołd dla pamięci Georgija Gongadzego. I nasz obowiązek w obronie wolności słowa i demokracji. Wieczna pamięć Georgijowi! SA „Alfa-Bank”, r/r UA 30 300346 0000026002016994001; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU/INN: 00031756. Tytuł płatności wypełnia płatnik tak, aby przekazać pełną informację o płatności. W minionym tygodniu na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: 1. Ihnatenko Leonid Mykołajowycz – 1000 hrywien; 2. Kołesnykowa Marija – 200 hrywien; 3. Baran Petro Iwanowycz – 500 hrywien; 4. Perederij Ołeksij Ołeksijowycz – 500 hrywien. dotyczące oceny jakości edukacji ZAXID.NET poinformowały, że na razie nie otrzymywały wyjaśnień o nowościach związanych z testowaniem w przyszłym roku. Zastępczyni dyrektora UCOJO (Ukraińskiego Centrum Oceny Jakości Edukacji) Tetiana Wakulenko podczas internetowego briefingu wyjaśniła, że testy z języka ukraińskiego będą zawierać 40 zadań (39 testów i jedno zadanie rozszerzone), a ZNO (Zewnętrzna Niezależna Ocena) z języka i literatury będzie miało 24 zadania z literatury ukraińskiej, 39 testów i 4 zadania wymagające krótkiej odpowiedzi oraz jedno zadanie rozszerzone z języka ukraińskiego. Wybierać między dwiema obowiązkowymi formami ZNO Tetiana Wakulenko radzi w zależności od specjalności, którą wybiera abiturient. Zaznaczmy, że od 2021 roku ZNO z matematyki dla uczniów będzie obowiązkowe.
Tłumaczenie maszynowe
Odbyło się posiedzenie kolejnej, 36. sesji Połtawskiej Rady Miejskiej, które przeprowadził sekretarz rady miejskiej Ołeksandr Szamota. Radni rozpatrzyli m.in. kwestię nr 63 „W sprawie uzgodnienia miejsca ustawienia pomnika Symona Petlury w mieście Połtawie”.
Za takie rozwiązanie zagłosowało 23 z 27 obecnych na sesji deputowanych rady miejskiej. Przed głosowaniem z trybuny sesji wystąpił regionalny przedstawiciel Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej (UINP) w obwodzie połtawskim Ołeh Pustowhar. Poinformował deputowanych, że jako prawdopodobne miejsce ustawienia pomnika członkowie komisji wyznaczyli następującą lokalizację: plac przy budynku Obwodowego Centrum Estetycznego Wychowania Młodzieży Uczniowskiej (OCEWMU), obok ulicy im. Symona Petlury oraz miejsca, w którym znajdowała się siedziba Petlury. „Jeśli mówić o aspekcie turystycznym, przewodnikowi będzie bardzo łatwo wyjaśnić każdemu turyście, dlaczego właśnie tutaj znajduje się ten pomnik” – zaznaczył na sesji Ołeh Pustowhar. Zwracając się do deputowanych, wyjaśnił także aspekty prawne i wyraził nadzieję, że decyzja stanie się istotnym wkładem w realizację ustawy Ukrainy „O statusie prawnym i upamiętnieniu bojowników o niepodległość Ukrainy w XX wieku” oraz dekretów Prezydenta Ukrainy „O upamiętnieniu wybitnych działaczy Ukraińskiej Republiki Ludowej i Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej” oraz „O działaniach związanych z obchodami 100-lecia wydarzeń Rewolucji Ukraińskiej 1917 – 1921 lat”. Na zakończenie swojego przemówienia Ołeh Pustowhar powiedział: — Wszyscy wiemy, że obecnie trwa rosyjsko-ukraińska wojna, która ma nie tylko wymiar zbrojny. Wśród nich jest wymiar wojny pamięci. Tylko trzy wymowne przykłady. Jaka była pierwsza decyzja na Krymie po okupacji? Był to demontaż pomnika twórcy sił morskich Ukrainy, hetmana Petra Konaszewicza-Sahajdacznego. Następnie wszystkie podręczniki historii Ukrainy zostały usunięte ze wszystkich szkół na terytorium półwyspu, zwiezione do Symferopola i tam w jednym z podwórek spalone. Zaraz po ustawieniu pomnika Symona Petlury w Winnicy prezydent państwa-agresora Putin powtórzył komunistyczne, przesiąknięte naftaliną wymysły o antysemityzmie Petlury. Zatem wasze głosowanie, panowie deputowani, stanie się wkładem w przeciwdziałanie rosyjskiej agresji oraz w sferze wojny pamięci. Deputowany rady miejskiej, weteran rosyjsko-ukraińskiej wojny Julian Matwijczuk, jako autor projektu decyzji, opowiedział o jej aspektach technicznych. Przyszły wygląd pomnika określą przejrzyste procedury demokratyczne. Przygotowaniem dokumentacji oraz przeprowadzeniem Ogólnoukraińskiego otwartego konkursu architektoniczno-artystycznego na szkic-projekt pomnika zajmie się Połtawska Obwodowa Administracja Państwowa. Przypomnijmy, że przewodniczący UINP Antin Drobowycz poparł inicjatywy społeczeństwa obywatelskiego i obwodowej administracji państwowej dotyczące wzniesienia w Połtawie pomnika przewodniczącego Dyrektoriatu Ukraińskiej Republiki Ludowej, Naczelnego Hetmana wojsk UNR, dziennikarza, krytyka literackiego i teatralnego Symona Petlury.
Tłumaczenie maszynowe
Maturzystom pozwolą zdawać osobny test wyłącznie z języka ukraińskiego
Wiktoria Ejsmunt
Ukraińskie Centrum Oceniania Jakości Edukacji w 2021 roku wprowadzi osobny test ZNO z języka ukraińskiego, który będzie można zdawać zamiast obecnego testu, obejmującego także pytania z literatury ukraińskiej. O tym 14 września poinformowano w Centrum Oceniania Jakości Edukacji (UCOJO). „Absolwenci, którzy kończą w 2021 roku zdobywanie pełnego ogólnego średniego wykształcenia i/lub planują podjąć studia w szkołach wyższych, będą mieli możliwość samodzielnego wyboru, jaką pracę będą wykonywać podczas ZNO: albo pracę certyfikacyjną z języka ukraińskiego, albo pracę certyfikacyjną z języka i literatury ukraińskiej” — wyjaśniono w komunikacie UCOJO. Jak można zrozumieć z treści komunikatu, chodzi o faktyczne zniesienie testu z literatury ukraińskiej jako obowiązkowego dla kandydatów na studia. W Lwowskim Regionalnym Cen-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wychowywanie i poszukiwanie osobowości zdolnych kierować się interesami narodu ukraińskiego i państwa, aby dawać im pierwszeństwo przy wyborze na stanowiska wybieralne, przy doborze kadr i awansach na stanowiska w organach władzy państwowej, samorządu terytorialnego, kierowników różnych szczebli w Siłach Zbrojnych Ukrainy, MSW, SBU, w zakresie stosunków międzynarodowych, w organach antykorupcyjnych oraz na inne stanowiska, przy objęciu których osoba składa przysięgę wiernej służby narodowi ukraińskiemu. Obecnie, podczas wyboru na stanowiska państwowe, bardzo często się to nie uwzględnia. Kierowanie się interesem społeczeństwa i państwa jest jedynym i absolutnym fundamentem, który daje osobie publicznej prawo do działalności politycznej i państwowej. Stowarzyszenia obywatelskie w realizacji UNI, zwłaszcza w poszukiwaniu i wspieraniu osobowości, powinny odgrywać rolę pierwszoplanową. UNI wskazuje społeczeństwu, że przy wyborze posłów, a zwłaszcza prezydenta, należy kierować się nie obietnicami, lecz wynikami ich działalności w okresie poprzednim oraz dostępnym potencjałem zawodowym, intelektualnym, duchowym. Znaczące społecznie wyniki są absolutnym kryterium politycznego i zawodowego przygotowania / nieprzygotowania kandydata. Działalność polityka i urzędnika państwowego powinna odbywać się w ramach interesów narodowych, jako połączenia potrzeb gospodarczych, politycznych, prawnych, moralnych i duchowych człowieka i społeczeństwa. Uznanie interesu społecznego za podstawę UNI pozwoli odgraniczyć interesy społeczeństwa i państwa od gospodarczych, politycznych, prawnych korzyści poszczególnych podmiotów działalności publicznej. W skoncentrowanej postaci UNI obejmuje gospodarcze, społeczno-polityczne, ideologiczne, duchowe i religijne aspekty życia narodu ukraińskiego: kształtowanie gospodarki zorientowanej społecznie, państwa prawa, zachowanie tradycji narodowych, rozwój języka i kultury ukraińskiej. Osiągnięcie tych celów jest możliwe wyłącznie pod warunkiem priorytetu osobowości w społeczeństwie i państwie. Ukraińcy potrzebują przywódców-osobowości, którzy zdolni są poprowadzić za sobą ogół ludowy i ponieść pełną odpowiedzialność za realizację ukraińskiej idei narodowej. Jej filozoficznym fundamentem jest priorytet duchowego nad materialnym oraz idea osobowości. Priorytet duchowego oznacza, że w społeczeństwie pierwszeństwo powinni mieć ludzie zdolni działać w interesie społeczeństwa, którzy są w każdym stanie i warstwie społecznej. UNI to zespół filozoficznych, politycznych i moralnych zasad, skierowanych, z jednej strony, na kształtowanie u obywatela postawy osobowej, która konkretyzuje się w jego zdolności do tego, by interes społeczeństwa był jego własnym, by być aktywnym podmiotem politycznego,
życia społecznego i kulturalnego, a z drugiej – kształtowania osobowej atmosfery w społeczeństwie. UNI w pełni odpowiada potrzebom mas ludowych. W przypadku osłabienia wpływu UNI przeciętny człowiek ma możliwość manipulowania świadomością obywateli, pozostawiając ich biernymi podmiotami gospodarczymi i politycznymi, nie tworzy warunków dla świadomej działalności gospodarczej, politycznej i społecznej. Podstawą UNI jest osobowość, która dąży do doskonalenia społeczeństwa ukraińskiego, a zatem ma wszelkie podstawy do pozytywnego jej postrzegania przez wszystkich obywateli. Po pierwsze, kontynuuje ona tysiącletnią tradycję budowania państwa ukraińskiego na podstawie idei humanizmu i demokracji. Po drugie, przywraca do życia ideał człowieka, który dąży do doskonalenia zarówno siebie, jak i społeczeństwa. Po trzecie, otwiera drogę tym, którzy są zdolni działać w interesie państwa i społeczeństwa, a przeciwnie, zamyka ją tym, którzy wykorzystują człowieka jako środek manipulacji, a państwo jako mechanizm wzbogacania się. Po czwarte, odpowiada ukraińskiej tradycji filozoficznej i społeczno-politycznej, która zorientowana była na kształtowanie doskonałego człowieka. Ogólnonarodowe uznanie UNI sprzyjać będzie odsunięciu od władzy przeciętnego człowieka, który ze względu na swój psychologiczny, intelektualny i duchowy potencjał nie jest zdolny działać w interesie narodu. UNI syntezuje dorobek najnowszych europejskich idei. Główne założenia Ukraińskiej idei narodowej: 1. Podstawą życia społeczno-politycznego jest koncepcja stopni rozwoju duchowego człowieka, która będzie strukturyzować społeczeństwo i czynić je maksymalnie przejrzystym. 2. „Osobowość – zasada bytu” jest duchowym prawem życia społecznego, politycznego i budowy państwa. 3. Interes społeczny jest jedynym kryterium w procesie podejmowania decyzji w każdej sferze działalności życiowej. 4. Priorytet moralności nad celowością polityczną. 5. UNI powinna być podstawą działalności partii politycznych i organizacji społecznych. Główne założenia ukraińskiej idei narodowej wymagają utrwalenia na poziomie ustawodawczym, co stworzy podstawy do uporządkowania życia społecznego, politycznego i państwowego, przygotowania krytycznej masy osobowości dla pomyślnego rozwoju społeczeństwa.
W artykule wykorzystano koncepcję Wołodymyra Sabaduchy, przedstawioną w pracach „Ukraińska idea narodowa i koncepcja osobowego bytowania” (2012), „Metafizyka społecznego i osobowego bytowania” (2019).
Na zdjęciach: działacze Proświty z Iwano-Frankiwska
Tłumaczenie maszynowe
Ukraińska idea narodowa, podobnie jak idee narodowe innych państw, jest systemem wartości, który stanowi podstawę życia, chroni przed upadkiem i wyznacza duchowe różnice w stosunku do innych narodów. Wszystkie wiodące państwa europejskie ukształtowały się na podstawie swoich idei narodowych. Każdy z narodów świata zachodniego ma własną tradycję historyczną, która kształtowała się przez wieki. Tradycja ta obejmuje wspólnotę języka, kultury, wiary, cech mentalności, poczucie Ojczyzny itd.
Stepan WOŁKOWECKI, przewodniczący zarządu Iwano-Frankiwskiej Organizacji Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki
Jarema PETRIW, zastępca przewodniczącego zarządu Iwano-Frankiwskiej Organizacji Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki
Narodowej idei jako duchowej podstawy państwa nie jest łatwo wyrazić całościowo słowami, ponieważ wartości symboliczne mają nie tylko treść racjonalną, lecz także ukrytą treść duchową. Symboliczna istota idei ukraińskiej została najwyraźniej wyrażona w powszechnie znanym pozdrowieniu: „Sława Ukrainie!” – „Chwała bohaterom!”. Bohaterami zazwyczaj stają się osobowości. Znaczenie idei ukraińskiej znalazło uogólnienie w rozważaniach przywódcy OUN Stepana Bandery: „To układ pozytywnych idei i wartości, które określają treść i formy życia oraz rozwoju narodu i jednostki we wszystkich dziedzinach, uznają ich twórczą rolę w ogólnoludzkim postępie”. Zatem ukraińska idea narodowa (dalej – UIN) jest formą przejawiania się ducha narodowego i wytycznych dla społeczeństwa dotyczących jej realizacji.
Sformułowanie „idea narodowa” po raz pierwszy użył ukraiński pisarz, poeta, filozof Panteleimon Kulisz w 1879 r., jednak jej kształtowanie należy odnieść do czasów Rusi Kijowskiej, ponieważ właśnie wtedy zaczęły kształtować się duchowe podstawy bytu ukraińskiego człowieka, czysto ukraińskie tradycje duchowe, języki, kultury, wiary, poczucie wspólnoty, wartości chrześcijańskie, pojęcia honoru i godności. UIN odziedziczyła wartości chrześcijańskie, a mianowicie prymat ducha nad materią, który może zrealizować jedynie osobowość.
Dlaczego Polacy nie spierają się o treść swojej polskiej idei narodowej? Ponieważ są wychowani tak, że każdy z nich od urodzenia wie, że jest „jestem Polakiem”. To samo można powiedzieć o innych ukształtowanych narodach: Niemcach, Anglikach, Japończykach, Rosjanach…
Naród ukraiński przez wieki nie miał własnego państwa, na naszej ziemi panowała ideologia i interesy obcych. Ale nadszedł czas historycznej sprawiedliwości. Musimy wprowadzać w życie naszą ukraińską ideę narodową, przede wszystkim poprzez uświadomienie sobie naszej historycznej odrębności. Wychodzimy z założenia, że na świecie nie ma innego kraju poza Ukrainą, w którym mogłaby zostać zrealizowana ukraińska idea narodowa.
Jednym z głównych zadań każdej idei narodowej jest budowa niepodległego państwa. Ukraińska idea narodowa nie jest wyjątkiem. Ukraińcy zdobyli państwo, lecz cesarstwo rosyjskie nie może się z tym pogodzić i rozpętało wojnę przeciwko Ukrainie. Idea ukraińska jako zjawisko duchowe weszła w nową fazę: konsolidacja narodu na rzecz budowy państwa europejskiego typu, zapewniającego człowiekowi możliwości ekonomiczne, polityczne, prawne i kulturalne do samorealizacji.
Idea ukraińska istotnie różni się od europejskich idei narodowych tym, że podkreśla znaczenie egzystencji osobowej: wolność („duszę i ciało złożymy za naszą wolność”), honor, godność, możliwość duchowego rozwoju człowieka. Idea ukraińska, dzięki swojej orientacji na wartości osobowe, czyni ją atrakcyjną i odpowiada potrzebom oraz interesom przedstawicieli innych narodów i grup etnicznych. Potwierdzają to Rewolucja Godności, wojna na wschodzie Ukrainy, kiedy idea ukraińska zjednoczyła wokół siebie Gruzinów, Ormian, Żydów, Białorusinów, Rosjan, Ukraińców z obcym obywatelstwem. Wartości osobowe idei ukraińskiej są bliskie innym narodom i w tym tkwi jej siła i atrakcyjność.
UIN nie sprowadza się wyłącznie do dobrobytu, sprawiedliwości społecznej, demokracji prawnej itp. Akcentuje ona znaczenie wartości ludzkich: szacunek dla osoby ludzkiej, wolność osobistą połączoną z odpowiedzialnością przed Bogiem, własnym narodem, szacunek dla kulturowej i językowej odrębności drugiego człowieka. Zazwyczaj każdą ideę narodową reprezentują najlepsi przedstawiciele narodu – osobowości; UIN nie jest wyjątkiem, ponieważ jest realizowana przez osobowości. Akcent na człowieku wymaga uważnej analizy jego cech społeczno-psychologicznych, politycznych i duchowych.
UIN odziedziczyła dorobek światowej myśli filozoficznej. Tak w filozofii chińskiej, greckiej, rzymskiej i średniowiecznej filozofii chrześcijańskiej myśliciele wyodrębniali stopnie rozwoju duchowego człowieka: człowiek cielesny (ziemski), człowiek przeciętny (zewnętrzny, duszowy) i człowiek-osobowość (wewnętrzny, duchowy). Pojęcie osobowości w tym ujęciu oznaczało najwyższy stopień doskonałości intelektualnej i duchowej. Filozofowie uważali, że prymat w społeczeństwie i władza w państwie powinny należeć do doskonałego człowieka – osobowości, zdolnej działać w interesie społeczeństwa i przestrzegać norm moralnych. Osobowość została proklamowana prawdą bytu. Społeczno-polityczną treścią tej koncepcji było usunięcie przeciętnego człowieka od władzy, ponieważ to właśnie on jest nosicielem chaosu. Obecnie to uzasadnia się jako koncepcja egzystencji osobowej.
Człowiek z perspektywy wspomnianej koncepcji w procesie własnego rozwoju może przejść takie stopnie duchowego wzrastania, lub zatrzymać się na jednym z nich: człowiek zależny; człowiek przeciętny; osobowość.
Człowiek zależny kierowany jest przede wszystkim potrzebami materialnymi, lekceważy zasady moralne i normy religijne. Ten typ człowieka odczuwa zależność od innych ludzi, przedstawicieli władzy, płaszczy się przed nimi w dążeniu do zdobycia jak największej liczby dóbr materialnych. Ludzie tego typu ulegają wpływowi środków masowego przekazu, otoczenia zewnętrznego, w szczególności antyukraińskiej propagandy, i mogą zostać wykorzystani w walce przeciwko Państwu Ukraińskiemu.
Przeciętny człowiek kierowany jest korzyścią ekonomiczną, polityczną, prawną, moralną,
za to dokłada starań, aby zostać wybraną do organów władzy lub mianowaną na stanowiska kierownicze. Lekceważy ona problemy państwa, interesy innych ludzi, dostosowując się do obowiązującej sytuacji społeczno-politycznej. Osobowość to wyższy poziom rozwoju duchowego człowieka, który czyni dobro, neutralizuje zło, odczuwa pełną odpowiedzialność za skutki swojej działalności. Tworzy ona społeczno-polityczne warunki do rozwoju wszystkich członków społeczeństwa, widzi sens swojego życia w służbie innym ludziom, narodowi, państwu. Kształtowanie osobowości znajdowało się w centrum uwagi ukraińskich filozofów, działaczy kultury, działaczy społeczno-politycznych i wojskowych. Choć stopnie rozwoju duchowego mają dość ustalony charakter, człowiek dzięki samoświadomości i własnym wysiłkom jest zdolny zmienić swój sposób życia, pokonać negatywne cechy zależnego i przeciętnego człowieka i osiągnąć stopień osobowości. Treść Ukraińskiej idei narodowej mieści się w trzech słowach: „Osobowość – zasada bytu”. UIN nakierowuje społeczeństwo i państwo, by swoje wysiłki skierowali na
Tłumaczenie maszynowe
Mychajło SŁABOSZPYCKI. Zakończenie. Początek w nr 37 z 2020 r.
Mogło się tak zdarzyć, że w osobie Bohdana Horynia mielibyśmy nie dyplomowanego filologa, a malarza czy grafika. Wytrwale zgłębiał on sztukę grafiki i malarstwa w studiu artystycznym przy tamtejszej cukrowni. A po ukończeniu szkoły średniej wahał się, dokąd pójść: na uniwersytet na wydział filologiczny czy do instytutu plastycznego? Filologia przeważyła. I otrzymaliśmy właśnie takiego Horynia, który, stając się osobą skrajnie literaturocentryczną, nie tylko rozstał się ze swoimi pasjami w świecie sztuk pięknych, ale wyrósł na autorytatywnego historyka sztuki. Kariera literacka Bohdana Horynia zaczynała się pomyślnie. Stale zagłębiony w kwestie teorii literatury i psychologii twórczości, w przeciwieństwie do innych neofitów krytyki, posiadał poważne przygotowanie teoretyczne i od razu pokazał, że jest mu ciasno w bieżącym recenzowaniu, gdzie autorzy nie stawiali przed sobą żadnych ambitnych zadań – jedynie argumentowali swoją przychylność lub niechęć do tej czy innej książki. Horyń za każdym razem wychodził z szerokiego kontekstu, widział całą panoramę literacką, nierzadko oglądał się za siebie na wczorajszy dzień literacki, a nawet próbował odgadnąć jutrzejszy. Jednym słowem, w jego osobie ukraińska krytyka zyskała autora doprawdy perspektywicznego. Nawiasem mówiąc, jestem przekonany: prawdziwych talentów w krytyce jest zawsze nieporównanie mniej niż w prozie, poezji czy dramaturgii. Bo w ideale krytyka – oprócz wszystkich tych zalet, których wymaga się od poety czy prozaika – zakłada także encyklopedyczne wykształcenie. Nie będę się tutaj rozpraszał najczęstszymi definicjami krytyki, bo to osobny temat, który zaprowadziłby rozmowę daleko w bok od osoby Bohdana Horynia. Powiem tylko, że on, znając się już dobrze na sztukach pięknych, doszukując się osobliwości twórczych tajemnic wybitnych artystów, równie aktywnie zaczynał pracować także w krytyce literackiej. Przygotowując się do wypowiedzi o tym czy innym autorze, gromadził o nim materiał niemal na całą dysertację. Dobrze pamiętam, jak w 1996 roku, kiedy przypadało 60-lecie Dracza, pojechaliśmy we trzech na Tarnopolszczyznę, gdzie z tej okazji zorganizowano cykl wieczorów autorskich poety. Mało znany mi wtedy Bohdan Horyń wyciągnął aż pożółkły od czasu maszynopis. Była to fundamentalna rozprawa o Draczu, napisana jeszcze w czasach przed aresztowaniem Bohdana Horynia. Gdzieś około dwie dekady przed tymi dniami, kiedy jeździliśmy po Tarnopolszczyźnie. Wtedy właśnie zaczął się przede mną otwierać jeszcze jedną stroną wczorajszy dysydent-obrońca praw człowieka i jeden z najbardziej zauważalnych deputowanych ukraińskiego parlamentu. Z ciekawości poprosiłem Bohdana Mykołajowycza o maszynopis. Był to portret literacki poety, materiałem do którego posłużyły jego wczesne – i, moim zdaniem, najlepsze – zbiory. Obserwator Horyń demonstrował tam sztukę wczytywania się w niezwykłe dla ówczesnej poezji łamigłówki obrazowe, które niektórzy odbierali jako niepoważne szarady. Recepcja poezji Dracza w wykonaniu Horynia była doprawdy nieoczekiwana i, zdaje się, całkowicie niezależna od wszystkiego, co wtedy o nim pisano. Nie, Horyń nie czytał wtedy swojego, jak sam się wyraził, referatu o Draczu. Wyjaśnił, że odnalazł ten tekst w swoim archiwum tylko po to, by odświeżyć wrażenia o poezji jeszcze ówczesnego Dracza. Przyznam, wtedy już innymi oczami spojrzałem na Bohdana Horynia. Dotąd on, podobnie jak dobrze znany mi już jego brat Mychajło, był, jak to się mówi, politykiem czystej wody, dla którego nigdzie poza polityką nie ma żadnych interesów, bo poświęcił się jej cały bez reszty, a polityka wymaga od ambitnego człowieka, pracującego na oczekiwany rezultat, skrajnego napięcia wszystkich sił i nie jest zbyt przychylna jego hobby i innym słabościom. Przypomnijmy, Winston Churchill miał talent literacki i nawet zdążył, oprócz setek artykułów i rozpraw historycznych, napisać ciekawą powieść „Savrola”. (Nawiasem mówiąc, utwór w ukraińskim przekładzie ujrzał światło dzienne w wydawnictwie Ołeha Żupanskiego). Tym ludziom było o wiele łatwiej ze wszystkimi ich hobby i pasjami. Ukraińska sytuacja we wszystkich wymiarach jest stokroć trudniejsza. Bo przecież realnie państwa ukraińskiego jeszcze nie ma, ono dopiero się tworzy i stale znajduje się przed trudnymi wyzwaniami oraz w strefie długotrwałej turbulencji, która zagraża samemu jego istnieniu, więc dla nas to, zdaje się, niedozwolony luksus. Ale… Czytając trzytomową powieść-kolaż Bohdana Horynia „Nie tylko o sobie”, rozumiesz, że urodził się on do innego życia, niż był zmuszony siłą okoliczności przeżyć. Oczywiście, głęboko organiczne byłyby dla niego powolne dni gabinetowego uczonego w otoczeniu ważnych naukowych foliantów. Historyk sztuki, literaturoznawca, publicysta z fundamentalnym podejściem do upodobanych i wszechstronnie zbadanych tematów. Właściwie, właśnie taki Horyń, jakiego zobaczyłem w czasie pracy nad dwuksiążką o Swiatosławie Hordynskim i jego epoce. Wtedy, kiedy znalazł się poza tą aktywną polityką, w której niby spłonęło kilka dziesięcioleci jego życia. Poświęcił się temu, ponieważ wszyscy Horyniowie zmobilizowali się do sprawy naszego narodowego wyzwolenia i budowy niepodległego państwa. Charakterystyczne, że spośród całego ukraińskiego dysydentyzmu dominują humaniści (Wasyl Stus, Wiaczesław Czornowił, Łewko Łukjanenko, Jewhen Swerstiuk, Jewhen Proniuk, Wasyl Lisowy, Ołeś Szewczenko, Iwan Hel, Mykoła Horbal, Wasyl Owsijenko i, oczywiście, cała trójka braci Horyniów). Nie jest tajemnicą, że niemało deputowanych, posiedziawszy w murach parlamentu, poważnie się wzbogaciło; wchodząc tam z jednym – często dość skromnym – majątkiem, wychodzili stamtąd jako dość zamożni ludzie. Albo i bardzo zamożni. Bo przecież nie jest tajemnicą nawet dla dalekich od rozumienia parlamentarnych realiów, że jest tam niemało scenariuszy na zdobycie pieniędzy niemal z powietrza. Ponieważ za każdym razem do Rady Najwyższej dzięki różnym technologiom wyborczym trafiają dziesiątki absolutnie ciemnych ludzi albo i skończonych ignorantów (powiedzmy, ochroniarze oligarchów, masażyści panów życia, kierowcy itd.), to kiedy niektórzy z nich muszą powiedzieć do mikrofonu choć kilka słów, a nawet wyartykułować zapytanie poselskie czy nawet projekt ustawy, jest to dla nich niemożliwe z powodu ich analfabetyzmu. Bo co on powie, skoro nawet nie bardzo orientuje się, na jakim świecie żyje. Więc prosi wyedukowanego deputowanego: „Napisz mi, co trzeba mówić i wyjaśnij, dlaczego będę to mówił”. I ten, kto sporządził taką ściągę, ma paczkę „zielonych”. Albo proszą jacyś biznesmeni: przelobuj nasze interesy. Przelobował – posypała się kupka pieniędzy. Czy pewna frakcja się rozpada, to przejdź do nas. „Cena pytania” – poważna suma dolarów. A my nie możemy zrozumieć praw „ruchów Browna” deputowanych. Myślimy, dlaczego on nie może zagrzać sobie miejsca w jednej frakcji, a wciąż skacze to tu, to tam. Okazuje się, że to popularny zarobek – handlowanie sobą. Ale to jeszcze nie tak zakrojone na szeroką skalę i skuteczne operacje. Jednostki z poważnymi apetytami, korzystając ze wszystkich możliwości, jakie daje przebywanie w parlamencie, szybko lepią swoje firmy, udaje im się przez przedstawicieli władzy wykonawczej przerzucać tam środki budżetowe, brać w bankach kredyty, których nigdy nie zwrócą (do tego jest niemało scenariuszy – aż do bankructwa banków). Dlatego też nie trzeba wyjaśniać osobliwości „pospolitego ruszenia” do parlamentu – tak wielu celuje tam z niegasnącym marzeniem łatwego wyjścia na milionerów. Do tego trzeba tylko wejść do parlamentu. Wiem, że Horyniowie w parlamencie nie wzbogacali się w żaden sposób. Nie dorobili się majątku działalnością polityczną. Nie miał biznesu Mychajło. Nie miał i nie ma Bohdan. Oni są ludźmi idei. Tymi, których wczoraj było mało. Tymi, których i dzisiaj jest mało. Jeśli nawet nie jeszcze mniej. Łatwo wyliczyć tych, którzy wchodzili w wielką politykę i, przebywając w tym toksycznym środowisku, atakowani zewsząd różnymi pokusami, nie skusili się i nie ubrudzili. Wyszli stamtąd takimi samymi, jak tam weszli. Nie raz myślałem o jego losie twórczym. I on wyobraża mi się długą drogą (o wiele dłuższą niż u tych, w których życiu nie było takich dramatycznych perypetii). Długą drogą z licznymi przystankami. Zrozumiałe, że wymuszonymi. To uwięzienie, to działalność polityczna, gdzie nie mógł być półobecny, oszczędzając siły na twórczość. Ale Horyń oddawał się jej w pełni. Wszystkie jego plany odsuwały się na przyszłość. Dokładniej – na nieokreślony czas. I oto ten czas nadszedł: Horyń jakby dogania samego siebie. Wtedy przeczytałem tego Bohdana Horynia, jakim był ponad dwie dekady wcześniej. Nie biorę pod uwagę licznych publikacji czysto politycznego charakteru na tematy dnia. Wszystkie one były spokojne w tonacji i argumentacyjnie wyważone. A dlatego korzystnie wyróżniały się spośród potoku publikacji nadmiernie emocjonalnych, w których nierzadko argumenty (a nietrudno było je znaleźć) zastępowano wybuchami uczuć. Wydaje mi się, że początkowo działało to na czytelnika, ale dalej takie ujednolicenie nie miało już tej siły oddziaływania, co wcześniej. Horyń pokazał się jako jeden z niewielu analityków w grupie parlamentarnej „Rada Narodowa”. Wynoszę temat Horynia-polityka i autora tekstów tego charakteru poza nawias – wymaga on osobnej i bardzo szczegółowej rozmowy. Zresztą, częściowo uczynił to już Taras Batenko we wspomnianym portrecie politycznym Bohdana Horynia „Osobistość opozycyjna: druga połowa XX w.”. Obecnie mowa o Bohdanie Horyniu, który zaskoczył serią ważnych książek z historii kultury ukraińskiej. To nie monografie, jak mogłoby być u niego z jego systematycznością i naukowym zagłębieniem w badany materiał oraz niezmienną dociekliwością. Horyń wynalazł dla siebie oryginalną kontaminację gatunkową, która pozwala mu, nie niszcząc formy artystycznej, wyłożyć w tekście przebogaty materiał faktograficzny. Książka o Sewerze po raz pierwszy dla mnie zademonstrowała Horynia w takiej jakości. Tym on u nas nikogo nie przypominał. Chyba że można było porównywać go z takimi autorami, jak, powiedzmy, Irving Stone z jego książką „Pasja życia”, David Weiss „Nagie piękno”, Henri Perruchot „Edouard Manet”, gdzie bogaty materiał biograficzny wyłożono ze szczegółowymi ekskursami w historię sztuki. Chyba że Horyniowi przyszło skoncentrować się jeszcze na momentach społecznych życia społeczeństwa i tej specyficznej roli artysty, która – w przeciwieństwie do kolegów w świecie zachodnim – przypada w udziale jego odpowiednikowi w ukraińskiej sytuacji. Już z książki o Sewerze stało się jasne: właśnie tego charakteru materiał – to organiczny żywioł Horynia. On doprawdy zna sztukę. Gdzieś przeczytałem, że przez kilka lat pracy (był pracownikiem naukowym Lwowskiej Galerii Obrazów) Bohdan Mykołajowycz przeprowadził ponad 200 wycieczek po galerii i wygłosił ponad 180 wykładów na tematy: „Rafael”, „Rubens”, „Rembrandt”, „Francisco Goya”, „Roerichowie”, „Sztuka Holandii, Flandrii, Włoch”, „Zabytki architektoniczno-artystyczne Lwowa”, „Twórczość lwowskich artystów”, „Ołeksandr Archypenko – wybitny rzeźbiarz-nowator XX w.” itd. W jego osobie mamy rzadki typ erudyty. Pozostaje wierny wybranemu tematowi ukraińskiego artysty na stromych zakrętach naszej historii. Jego książki o Wiktorze Cymbalu, Opanasie Załywasze, Iwanie Sewerze także wypełnione są nie tylko szczegółami biograficznymi, szerokim kontekstem artystycznym i realiami historycznymi. Zabiegi kolażowe zapewniają autorowi możliwość pełnego wykorzystania w utworach całego tego materiału. Dziwi mnie, że nasi krytycy przeoczyli jego doprawdy unikalną książkę o Karaffie-Korbut. Były sporadyczne recenzje, ale taka praca zasługuje na o wiele więcej. Brałem udział w jej prezentacji, która odbywała się w Muzeum Szistdesiatnykiw. Niestety, nie zauważyłem tam historyków sztuki i literatów – na to wydarzenie przyszli głównie towarzysze Horynia z walki o prawa człowieka, więźniowie polityczni. Dziś książkę trzeba zdecydowanie wypozycjonować w przestrzeni informacyjnej, inaczej po prostu jej nie zauważą. Miałem okazję obserwować pracę Horynia nad jego dwuksiążką o Swiatosławie Hordynskim. Wypytywałem go
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
o ziarnie zamysłu, które pojawiło się u niego jeszcze z bóg wie jakich czasów. Wiem, ile sił Bohdan Mykołajowycz poświęcił tej wyczerpującej pracy. Nie potrafi pracować tak, jak przeważająca większość naszych autorów, zgodnie z zasadą: „Usłyszał, zobaczył, napisał”. Jego praca nad każdym tematem przypomina katorżnicze dni galernego niewolnika, przykutego tam do wyczerpującego wiosłowania. Sam skazał się na taki scenariusz twórczej pracy. To także świadectwo cech jego charakteru, w którym dominuje nadmiernie odpowiedzialne podejście do tego, co postanowił napisać. Sumienność perfekcjonisty. Czując się jednym z jego „grupy wsparcia”, pisałem recenzję tego dwutomowego dzieła. Została ona opublikowana w gazecie „Dzień”. Wydaje mi się, że recenzja będzie stosowna w mojej opowieści o „trudach i dniach” Bohdana Horynia.
* * * Святослав Гординський napisał mocny wiersz poświęcony Oleksie Wływzkowi. Czytelnik nieobeznany z biografiami poetów może nieuważnie prześlizgnąć się wzrokiem po tym fakcie, nie wyczuwając w nim dramatycznego pokrewieństwa między autorem a człowiekiem, do pamięci którego wiersz jest skierowany. Zarówno represjonowany Oleksa Wływzko, jak i lwowski mistrz, który mieszkał w USA, Святослав Гординський nieśli przez życie swoją ciężką głuchotę, która bardzo utrudniała ich relacje ze światem. Czy trzeba mówić, że takie momenty z biografii mają nie najmniejsze znaczenie dla skupienia osobistej optyki jednego indywiduum przede wszystkim na tym, co łączy go z dalekim i obcym mu innym indywiduum. Nic w literaturze nie bierze się znikąd, wszystko jest czymś spowodowane i uwarunkowane, a za każdym tekstem często nie mniej interesująca jest jego prehistoria niż sam tekst. O tym wszystkim oryginalnie pisał Jan Parandowski w swojej znanej „Alchemii słowa”. Nasza tradycyjna historia literatury w większości pomija to bez uwagi, ograniczając się w najlepszym razie do instrumentarium komparatystycznego i pozostawiając biografistykę jej samej. Rzadko spotyka się u nas pracę, w której historia literatury i biografistyka weszłyby w harmonijny sojusz i rzeczywiście produktywnie współpracowały w ramach jednego tekstu, uzupełniając się wzajemnie. Dwutomowa praca Bohdana Horynia – to właśnie ten wariant. Gdyby przyszło określać, czym jest to przede wszystkim – powieścią biograficzną czy studium literaturoznawczym – trzeba by długo się wahać, aby odpowiedzieć z ostateczną pewnością. Bo na korzyść zarówno jednej, jak i drugiej definicji przemawia niemal równo argumentów. Bardzo interesował mnie Святослав Гординський. W USA i Kanadzie zebrałem wszystkie jego książki, opracowałem kilka czasopiśmienniczych wyborów jego poezji, napisałem zwięzły portret literacki „Lwowski mistrz”, drukowany w mojej książce „25 ukraińskich poetów na wygnaniu”. Czytałem to, co o nim pisano za jego życia, i zapoznałem się z artykułami Romana Łubkiwskiego, Mykoły i Danyły Il'nyckich. Ale kiedy ukazał się dwutomowy zbiór Bohdana Horynia „Святослав Гординський на тлі доби”, zrozumiałem, że wiem o nim bardzo mało. Jak już wspominano, to szczególna cecha Bohdana Horynia – chciwość na fakty. Wydawałoby się, że nawet dla poważnej monografii w zupełności wystarczyłaby jedna trzecia, a nawet ćwierć zebranego materiału, a on gromadzi cały faktograficzny Everest. Ustaliwszy, co, kiedy i gdzie działo się z Hordynskim, rusza na poszukiwania wszystkiego choćby minimalnie związanego z Hordynskim na całym historyczno-kulturowym krajobrazie. Jeśli, dajmy na to, wspomina jakieś nazwisko – czy ma ono konkretny związek z Hordynskim, czy nie, Horyń szczegółowo wyjaśni czytelnikowi, kim był ów człowiek, jaka była jego życiowa droga i jakie jego znaczenie w historii. Nawiasem mówiąc, właśnie tym wyróżniały się wszystkie wcześniejsze książki Bohdana Horynia.
Ale powiedziałbym, że absolutnym apogeum nienasyconego zamiłowania do faktów jest właśnie książka o Hordynśkim. Robi ona naprawdę wielkie wrażenie: nazwiska, nazwiska i jeszcze raz nazwiska. Ludzie, ludzie, ludzie. I każdy z nich scharakteryzowany jest szczegółowo, każdy pojawia się w karkołomnych zwrotach swego losu – w większości emigracyjnego. Fakty nie zostały bowiem wystawione jak kolekcjonerskie relikwie w długim szeregu „według wzrostu”, lecz starannie usystematyzowane, wyjaśnione i przemyślane. Właśnie dzięki nim odtworzono życie i dzieje tego mężczyzny, o którym można bez cienia przesady powiedzieć, że rzeczywiście był renesansowego formatu. Horyń dąży tu we wszystkim do encyklopedycznej pełni, monograficznej gruntowności. Czy pisze o Paryżu, gdzie Hordynśkyj uczył się w akademii Juliana, a potem w akademii Fernanda Légera, autor szczegółowo opowiada nie tylko o ukraińskim artystycznym Paryżu (było tam wtedy ponad trzydziestu jego rodaków-kolegów), lecz także o wszystkich wybitnych francuskich i innonarodowych artystach, z którymi przecinała się życiowa droga Hordynśkiego. Z ciekawymi szczegółami opisano, jak pod wpływem autorytetnego mentora Légera wypracowywał on indywidualny język plastyczny. Lwowski okres życia Hordynśkiego to nie tylko jego ówczesne wydarzenia, nastroje i dzieła, lecz także szeroka panorama całego kulturalno-artystycznego krajobrazu miasta Lwa, cała galeria portretów wybitnych współczesnych artysty, chronologiczny szkic ich losów, rozwianych złowrogimi wiatrami czasu i spalonych wojną. Pisząc o ówczesnej wojnie idei politycznych w Galicji, Horyń przenosi to wszystko na biografię Hordynśkiego. Właśnie od Horynia dowiadujemy się, że artysta na pewien czas uległ nastrojom radzieckofilskim, znalazł się pod wpływem Iwana Kruszelnyćkiego, który za sowieckie pieniądze wydawał we Lwowie czasopismo „Nowi dni” i rozmaitymi sposobami (łącznie z eleganckim przekupstwem) tworzył radzieckofilski anklaw w środowisku galicyjskiej inteligencji. Mimowolnie znalazł się tam także Swiatosław Hordynśkyj, którym opiekował się i któremu pomagał Kruszelnyćkyj. Hordynśkyj nawet postanowił przeprowadzić się do radzieckiej Ukrainy. I, nota bene, nie był on jedyny, kto miał taki zamiar. Było ich wielu, inteligentów z Galicji i Bukowiny, którzy z radością polecieli ze swoimi pięknymi iluzjami na Ukrainę, skąd płynęło echo ukrainizacji i kulturalnego odrodzenia. A później zarówno Wasyl Bobyński, jak i Dmytro Zahul, i uwodziciel Hordynśkiego Iwan Kruszelnyćkyj z synami oraz wielu innych stali się ofiarami radzieckiego represyjnego Moloch. Mogło się zdarzyć, że i politycznie naiwny oraz ufny Hordynśkyj zginąłby w katowniach NKWD lub w bezkresnym GUŁagu. Uratował go Anatol Petrycki, przekazując notatkę, w której stanowczo nakazał mu nie jechać do ZSRR. Ta szczęśliwa przypadkowość właśnie ocaliła artystę.
Notabene, poza Krušelnyckim w Paryżu był jeszcze jeden kusiciel, który przebiegle nakłaniał Hordynskiego do nastrojów radzieckofilskich. Był to utalentowany malarz, a zarazem radziecki wywiadowca Mykoła Głuszczenko, który na obczyźnie nie miał żadnych problemów finansowych. Nie tylko tamtejsi ukraińscy artyści z tłumioną zazdrością przyglądali się jego życiu na szeroką stopę. Miał sukces twórczy, jego płótna były wystawiane, ale raczej trudno byłoby utrzymać taki standard życia wyłącznie z jego honorariów. Łatwo wyobrazić sobie, jak nasi artyści dążyli do takiego poziomu, gotowi w imię tego na wszelkie ofiary i „zmianę sztandarów”. Chyba najwymowniejszym przykładem jest tu bratanek Lesi Ukrainki Jurij Kosacz, niezwykle utalentowany pisarz, ofiara Mamony. O wszystkich jego politycznych woltach i gorzkich grymasach losu szczegółowo mówi ten utwór. Jego struktura (Horyń wynalazł dla siebie odpowiedni gatunek „esej-kolaż”) pozwala przy okazji prześledzić w szerokim kontekście historyczno-politycznym i kulturowym losy wielu współczesnych Hordynskiego. I wszystko to – nie wypuszczając z pola autorskiego widzenia Swiatosława Hordynskiego. Niejednokrotnie myślałem o tym, ile lat i sił ukradziono Bohdanowi Horyniowi, kiedy przebywał w zamknięciu, a potem jeszcze lata udręk pod ścisłym nadzorem radzieckich służb specjalnych i z „białym biletem”, był odłączony od swojej „właściwej” pracy. Ile jego monografii, studiów, biografii, które miały się narodzić wtedy, gdy jego ostry młody intelekt, uskrzydlony nienasyconym pragnieniem poznawania nieznanego, spotęgowany niewyczerpanym entuzjazmem młodości, dałby nam wiele z tego, co dziś pisze Bohdan Horyń, „doganiając” samego siebie. Tak, to rzeczywiście wyjątkowo ważne, i na to swego czasu zwrócił uwagę Wolter: „Najrzadsza rzecz to połączenie rozumu z entuzjazmem”. Najwyraźniej wtedy można dokonać wszystkiego, czego się pragnie. Ale podziw i zachwyt wywołuje we mnie „późny” Horyń. Wydaje się, że nie zgubił na wszystkich drogach swojego niełatwego życia tego połączenia w sobie, o którym mówił Wolter. Każda jego książka (a ukazują się one jedna po drugiej, z niewielkimi przerwami: 2005 – powieść-esej „Tęsknota Wiktora Cymbała”; 2006, 2008, 2010 – dokumentalna powieść-kolaż w 3 tomach „Nie tylko o sobie”; 2007 – szkic „Aleksander Archipenko”; 2013, 2015 – dokumentalna powieść-kolaż „Miłość i twórczość Zofii Karaffy-Korbut” w 2 tomach) – każe podejrzewać, że pod imieniem Bohdana Hornia ukrywa się potężna grupa intelektualistów, interesujących się przede wszystkim mało znanymi postaciami i kartami kultury narodowej. Mógłby nawet „przypisywać” ich autorstwo, tak jak czynił wybitny portugalski poeta Fernando Pessoa, wymyślonym autorom. Każde z tych dzieł wystarczyłoby nawet na osobną biografię literacką. A to wszystko – jeden Bohdan Horyń. Podejrzewam, że wiele swoich tematów i idei przeniósł przez dziesięciolecia już z tych młodzieńczych lat, kiedy dopiero zaczynał jako historyk sztuki, literaturoznawca i krytyk. I wszystko to w nim przemyślano i pogłębiano, by dopiero dziś ukazać się w takich formach, jakie demonstruje nam Bohdan Horyń, wynajdując oryginalne kontaminacje gatunkowe. Z marszu, z improwizacji tego się nie osiągnie. Jeszcze nie ucichło echo recepcji po Horyniowej Karaffie-Korbut, a oto już jego Swiatosław Hordynski. Postać absolutnie unikatowa w kulturze narodowej i, zdawałoby się, już niezgorzej znana w Ukrainie. Jednak czytając Bohdana Hornia, od razu złapałem się na myśli, że wiele o Hordynskim jeszcze nie wiemy. Za tym nazwiskiem – i najczęściej tam, gdzie się nie spodziewaliśmy – kryją się nieoczekiwane tajemnice. Zaczynają się one już we wczesnym okresie twórczym artysty, kiedy zbliża się on, jak już wspomniano wcześniej, do radzieckofila Iwana Krušelnyckiego. Ta linia u Hornia, a także linia związana z Mykołą Głuszczenką, czyta się jak prawdziwy detektyw, choć autor nie podkreśla tych faktów i nie wyodrębnia ich w osobny styl – narracja toczy się w charakterystycznej dla Hornia spokojnie szczegółowej manierze. Po prostu te epizody i szczegóły same w sobie są tak nieoczekiwane, że każą wyobrazić sobie możliwy wówczas zwrot biografii Hordynskiego z nieprzewidywalnymi konsekwencjami. Jeszcze raz podkreślę: Bohdan Horyń – mistrz tworzenia najszerszych kontekstów wydarzeń. Jest to wyrazista cecha jego wcześniejszych książek, do jakiegokolwiek gatunku by należały. Szczególnie wyraźnie widać to w jego dziele o Hordynskim. Zdawałoby się, że wydarzenia różnej skali i nieporównywalnego między sobą społecznego sensu, bezbrzeżnie od siebie odległe, u niego nieoczekiwanie korespondują ze sobą, wyjaśniają się nawzajem, i każde z nich ma ważną „robotę” w tworzeniu wielopoziomowej narracji autorskiej. Co dziwne, materiału empirycznego jest tu jakby na kilka utworów, ale nic nie wydaje się zbędne, wszystko jest koncepcyjnie celowe i „przywiązane” do tekstu nie tylko kronikalną wyczerpującością, społeczną zbieżnością i wybranym ujęciem widzenia bohatera oraz wnętrza epoki. Tu Horyń przypomina sprawnego dyrygenta wielkiej orkiestry, który dobrze wie, kiedy który instrument ma zabrzmieć, i wszystkim łatwo nadaje ład, bo są dobrze zgrane, a partytura dla dyrygenta – nie tylko na pulpicie przed nim, ale i w jego głowie. Czytając Hordynskiego w interpretacji doświadczonego naukowca i mistrza gatunku biograficznego Bohdana Hornia, łapie się siebie na chęci powtórzenia słów maszynistki, której Thomas Mann dyktował swą powieść „Józef i jego bracia”: „Teraz wreszcie wiem, jak to wszystko naprawdę było!..” Czy może być większy sukces dla autora?
* * * Wiem, że praca przy komputerze, kiedy powstawało to dwutomowe dzieło, negatywnie wpłynęła na jego wzrok. Bohdanowi Mykołajowiczowi kategorycznie zalecano: trzeba wszystko odłożyć i natychmiast przejść operację, bo… On, jak to się mówi, nie jest dzieckiem – wiedział, co może się zdarzyć. Ale postanowił sobie: na operację pójdzie dopiero po ukończeniu Hordynskiego. Nikt nigdy nie zdoła odprowadzić go pod konwojem do szpitala przed zakończeniem pracy. I oto – finał: obie książki mamy przed oczami. Triumfalne prezentacje. Zachwycone oceny mediów. I – nareszcie! – tytuł laureata Nagrody im. Szewczenki właśnie za tę pracę. I jeszcze jeden postscriptum. Bohdan Mykołajowicz (nawiasem mówiąc, wraz z żoną Oksaną, która miała taki sam problem ze wzrokiem) wyszli ze szpitala po udanych operacjach). Wyobrażam sobie, jak znowu siada do komputera… Inaczej to by nie był on.
Tłumaczenie maszynowe
Serhij WAKULYSZYN, m. Kijów Pomimo komunistycznego celu polityczno-propagandowego, obchody „1500-lecia Kijowa” wybuchowo wzmocniły zainteresowanie kijowian swoim miastem, poszerzyły horyzonty jego postrzegania daleko poza „Dynamo” i „kijowski tort”. Pamiętam komplety w Domu Architekta, na wykładach czołowych archeologów, historyków, historyków sztuki... W połowie lat 80. podobne komplety przeżywał Dom Propagandy Naukowo-Technicznej: z gruntownymi wykładami o nowym Planie generalnym rozwoju Kijowa wystąpili jego twórcy M. Diomin i Je. Liszanski. Dziękując za unikalne informacje „z pierwszej ręki”, ktoś ze słuchaczy zapytał, gdzie można zapoznać się z materiałami w pełnej objętości. Architekt Diomin odrzucił taką możliwość, nazywając swoje dzieło tajemnicą państwową. Plan generalny z 1986 roku był obliczony do początku XXI w., ale w 1992 roku stracił moc. Rozpoczęło się dziesięciolecie improwizacji. Wzniesiono osiedle mieszkaniowe dla sowieckich wojskowych, wycofanych z krajów byłego „obozu socjalistycznego”. Rozpoczęto rozładowywanie tajnego arsenału leśnego, ponadnormatywnie napchanego dopiero w 1989 roku. Skasowano nadpotężną leśną sowiecką „zagłuszarkę” europejskich stacji radiowych. Przeprowadzono autostradę wzdłuż „Kijów-Wołyńskiego” (poinformowano: dworzec lotniczy zostaje tutaj, a samoloty będą odlatywać z Wasylkowa). Wyposażono kompleks narciarski niemal w centrum miasta. Dokonano drapieżnych wyrębów leśnych (położono kres klimatycznemu rajowi Puszczy Wodycy). Przejęto przez struktury siłowe dziecięce podmiejskie uzdrowiska. Miasto splamiono nieprzejrzanymi komercyjnymi bazarami (w każdy weekend — dwa miliony odwiedzających). Mer-komunista Kosakiwski przeleciał nad Kijowem helikopterem, jednoosobowo wypatrując rezerw pod budownictwo mieszkaniowe. Ten działacz podarował kijowianom karykaturalne Śpiewacze Pole (obecnie ogrodzone kratami na prośbę sterników odrażającego Kościoła, — aby uniemożliwić zajęcie z tyłu „ich” Ławry przez „nacjonalistów”). Mer-populista Omelczenko pokrył plac Sofijski jednolitą betonową płytą, co doprowadziło do wzmożonego nagrzewania latem i osiadania naturalnego gruntu (czyż nie to spowodowało pęknięcia Soboru?). Ten działacz zadał niszczycielski cios kompleksowi tramwajowemu, czym uniemożliwił bezprzesiadkowe połączenie transportowe szeregu przedmieść z historycznym centrum i pozbawił centralną część miasta niezawodnego środka poruszania się. Na żądanie donieckiego klanu przesunął granice statusu ochronnego leśnej Teofanii w celu założenia planowanej rezydencji Janukowycza, zaczął rozprzedawać działki łąk i parków wyspy Żukowa, wyciął ponad 20 ha starodrzewu pod budowę zajezdni metra, choć według planu generalnego miała być ona na prospekcie Bażana (nasypowy brzeg Wyrlyci)... Wyspa Wenecka — dawny Park Kultury i Wypoczynku „Hydropark” — została przekształcona w chaotyczne miasteczko wątpliwych pod względem moralnym i ekologicznie szkodliwych punktów gastronomiczno-rozrywkowych. Instytut Higieny Komunalnej im. Marzejewa nie przystał na moją propozycję wyjaśnienia realnych parametrów tworzonej szkody dla ludności. Przecież przez większą część roku park wywiera — od późnego wieczora aż do świtu — nadpotężne decybele oprawy dźwiękowej. Przez 20 lat podkopano zdrowie wielu ludzi, a uczniów Rusanówki wyróżnia podwyższona drażliwość. W 2002 roku opracowano i po roku zatwierdzono nowy plan generalny. W nim specjaliści instytutu „Kijów-projekt” określili problemy urbanistyczne, związane z urbanizacją miasta, intensyfikacją sposobów wykorzystania terenu miejskiego, zachowaniem i odtworzeniem krajobrazu miejskiego. Za najważniejszy problem uznano zapewnienie ludności mieszkań na poziomie światowych standardów. W odróżnieniu od czasów sowieckich, ten plan generalny nie stanowił tajemnicy państwowej. Przyzwoite wersje kartograficzne stały się dostępne w roku wejścia go w życie — w 2005. Kompetentne kolorystyczne rozwiązanie uwydatniało główne składniki terenu: mieszkania o różnej liczbie kondygnacji, strefy przemysłowe, obiekty znaczenia publicznego. „Koncepcja rozwoju urbanistycznego centrum Kijowa wymaga rozwiązania zasadniczych problemów, — podkreślał Ołeksandr Newelew, dyrektor Instytutu Naukowo-Badawczego problemów społeczno-ekonomicznych miasta. — Po pierwsze, to ochrona dziedzictwa historyczno-kulturowego; po drugie, formowanie jego kompleksowej kompozycji architektoniczno-przestrzennej; po trzecie, regulacja wysokości zabudowy (do 40 metrów)”.
Zadania planu generalnego należało wykonać do 2020 roku. Zatem istnieje podstawa do podsumowań. Co do cytatu p. Niewielewa. Zrobiono wszystko na odwrót: dziedzictwo historyczno-kulturowe zostało zniszczone, wysokość zabudowy „przekracza wszelkie granice”. Co do przemysłu. Niezapomniany profesor James Mace ostrzegał jeszcze w 1999 roku: przemysłowe giganty, odziedziczone po wojskowo-przemysłowym kompleksie ZSRR, nigdy nie staną się konkurencyjne! Ta myśl szła w poprzek pozycji anonimowych autorów ówczesnej Koncepcji perspektywicznego rozwoju miasta, którzy wyrażali pewność, że kijowskie samoloty, trawlery, statki rzeczne, koparki, obrabiarki, maszyny obliczeniowe oraz aparatura radiowa i nadal pozostaną „wysoce efektywnymi i konkurencyjnymi”. Podsumowanie dnia dzisiejszego jest powszechnie znane: jedynie „antonowcy” proponują kierownictwu państwa oraz Ministerstwu Obrony zakupy ich rzeczywiście wysoce efektywnych samolotów. Warto tutaj jeszcze raz wspomnieć poziom kompetencji zespołu p. Omelczenki, dokładniej jego zastępcy W. Kiriana, który jednocześnie opiekował się stołeczną edukacją oraz przemysłem (!?). Oglądając posiadłość kijowskich budowniczych samolotów, ten urzędnik niezadowolony odnotował „nadmiar wolnej powierzchni”, zajętej, jak wiadomo, nie tylko przez korpusy produkcyjne, ale i przez pole lotnicze z bezpieczną strefą sanitarną... Wbrew planowi generalnemu dojrzała tendencja przymusowej zamiany placów przemysłowych na mieszkalne. Jako przykłady wspomnę innowacyjną fabrykę warzyw na Nywkach, lewobrzeżny zakład mleczarski, fabrykę nowoczesnych mebli biurowych na Akademmisteczku, „Werkon” na Hałahanach, darnycki „Wulkan”, demijewską strefę przemysłową. Dosłownie na rok-dwa przed nagłym zamknięciem te przedsiębiorstwa z powodzeniem zwiększały produkcję na starannie odnowionych mocach produkcyjnych. „Czym różni się potwór od modernizacji? — pytał amerykański geograf Roman Cybriwski. — Odpowiedź: potwory wyrządzają szkodę społeczności, historii i zachowaniu zabytków historycznych miasta, miejskiemu środowisku oraz krajobrazowi”. Według tych cech most ponad Włodzimierskim Zjazdem, dzieło mera-olimpijczyka, jest prawdziwym potworem. Jasna sprawa, plan generalny go nie przewidywał. (W rekomendacjach konferencji naukowo-praktycznej z 2001 roku „Kijów w XXI w.: strategia rozwoju” mowa była o „zachowaniu i odnowieniu historycznego centrum miasta, które wciela w sobie niepowtarzalne, właściwe tylko Kijowowi cechy historycznego miasta, czyniące go rozpoznawalnym na świecie i nadające specyficzną kijowską osobliwość”. To, właściwie, jest powtórzeniem „formuły Kijowa”, zaproponowanej przez Jurija Asiejewa w latach 80.). Nie przewidywał plan generalny również nieprzejrzanej zabudowy domków jednorodzinnych na łąkowych przestrzeniach Konczy-Zaspy. Co prawda, zaznaczając na mapie zachowane środowisko naturalne, specjaliści „Kijówprojektu” kierowali się wytycznymi o rozszerzeniu pasa miejskiego. Nie stało się tak. Pamiętne apetyty sterników obwodu kijowskiego doprowadziły do nieodwracalnego stanu, o którym przyjęło się mówić: mamy to, co mamy. Wzdłuż sztucznie zakonserwowanych granic stołecznych powstały liczne, oficjalnie mówiąc, osiedla typu miejskiego: Hatne, Horenka, Kniażyczi, Petropawliwska i Sofijiwska Borszczahiwka, Pidhirci... Zamiast monotonnych kwartałów domków jednorodzinnych twórcy planu generalnego proponowali, na przykład, obok Hatnego — plac przemysłowy oraz (peryferyjne, ale kijowskie) centrum publiczne, a do stołecznej stacji kolejowej Pidhirci miała przylegać cała strefa przemysłowa. Kartograficzna wersja planu generalnego przedstawiała kilka nowych mostów przez Dniepr. Nawiasem mówiąc, dwa z nich (obok wysp Muromiec i Żukiw) przeniesiono z planu generalnego z 1986 roku! Już dzisiaj tranzytowe auta miałyby możliwość poruszania się poza Kijowem — dzięki mostowi naprzeciwko DWS, a pociągi tranzytowe — mostem kolejowym obok wyspy Olżyn. Budowa kapitałowego mostu przez wielką rzekę trwa długo. Jeśli przyjąć, że, po pierwsze, władza opamięta się i już w przyszłym roku rozpocznie budowę, po drugie, budowana będzie jednocześnie para mostów, — to sprawa zostanie poprawiona w mglistej przyszłości. Jeśli zaś będą budować pojedynczo, to wstęgę na ostatnim moście będzie przecinał prezydent w drugiej połowie stulecia. Wszystko zależy od chęci. Dla prezydenta Janukowycza bardzo szybko urządzono szybką trasę — od rezydencji „Meżyhirja” do rządowych dacz „Koncza-Zaspa”, z 5 nowymi węzłami i mostem ponad przystanią. (Administracja stołecznego sternika Popowa jakby nie wiedziała o istnieniu chronicznych korków w innych punktach prawobrzeża i na milionowym lewobrzeżu. Najsmutniejsze w tym, że „na dywanik” do W. F. zaczęli latać helikopterami). W każdym razie, ważniejszy dla biedniejszych warstw jest rozwój metra. Według planu generalnego, dzisiaj stołeczne podziemie o długości 90 km powinno mieć 70 stacji. Realne wskaźniki są o wiele skromniejsze: prawie 70 km, 52 stacje. Nie ma uzasadnionych przez specjalistów odcinków na Wynohradarze i do jahotyńskiej kolejki podmiejskiej, ani 4. (podziemnej) i 5. (lewobrzeżnej) linii. Czy wiedzą miejscowi mieszkańcy Lisowego i Mykilskiej Borszczahiwki, dlaczego niektóre ulice, a mianowicie — Rollanda i Wołkowa — są zbyt szerokie? A dlatego, że projektanci lat 60. — 70. przygotowywali im los magistralnych: ulica imienia kosmonauty miała być częścią małej obwodnicy (Szosa Browarska — Rybalski Ostrów), a ulica imienia pisarza — dublerem Wielkiej Obwodnicy. Co prawda, w tym ostatnim przypadku należało na niej zbudować węzły dwupoziomowe. A węzły z jakiegoś powodu nie podobają się władzom od czasów ZSRR aż do dzisiaj. Dzielnica mieszkaniowa Obołoń, na przykład, powinna mieć ich dwa razy więcej niż obecnie. Czy zna współczesna młodzież pochodzenie słowa „marszrutka”? Pełna nazwa rodzaju transportu to „marszrutne taksi”. Kiedyś one, nie dublując transportu naziemnego, obsługiwały klientów hoteli, mieszkańców odległego osiedla wojskowego, urzędników biura obwodowego KGB... Podczas gospodarki p. Omelczenki to pojęcie rozszerzono na komercyjne mikrobusy, które pomagały transportowi rejsowemu. Właściciele biletów miesięcznych i emeryci wiedzieli: jeśli przejechała „marszrutka”, to śladem podjedzie i autobus komunalny. Dzisiaj autobus komunalny to rzadki relikt w dzielnicach sypialnianych: poprzedza go dziesiątka „marszrutek”, zmuszając uprawnionych do ulg do czekania nawet pół godziny. Dlaczego tak jest? A dlatego, że kilka zajezdni autobusowych za czasów merostwa Omelczenki-Czernoweckiego-Popowa zostało zniszczonych. Więc wszystkie przedwyborcze teatralizacje z obietnicami zakupu nowych autobusów — to bańki mydlane. Autobusy od czasu do czasu jednak kupują, ale tylko zamiast spisanych na złom. Dla „nadmiaru” nie ma miejsca... Wszystkie komunikaty o stołecznych nowościach za rządów Ołeksandra Popowa (2010-14) zaczynały się słowami: „Władza miejska ma zamiar”. Jego zespół zawarł oficjalny dokument — „Strategię rozwoju miasta”, którego okładkę widzieli odwiedzający główną salę wystawową Muzeum Historii Kijowa. A także zainicjowała stworzenie jakiegoś alternatywnego planu generalnego, którego nikt nie widział. „Teraz mamy absolutne samowolstwo w przejmowaniu terytoriów, ponieważ pojawił się nowy gracz — dziki biznes, gracz nie samodzielny, silnie zrośnięty z władzą, od której otrzymał pozwolenie na swoje niekontrolowane zachowanie”, — zauważył Henrich Filwarow, szef Instytutu Urbanistyki. „Niezbędne jest zrobienie tak, aby nasz plan generalny zapewniał wszystkim obywatelom jednakowo komfortowe warunki życia”, — nalega Wołodymyr Nudelman, członek rzeczywisty Ukraińskiej Akademii Architektury. Wieczny problem: kto winien i jak teraz postępować.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wybacz mi, jak gwoździki spod bluzki z burunczuku... Teraz wszystko w sobie jej się nie podobało, wszystko przeszkadzało, a zwłaszcza wzrost, który w klasie nie pozwalał schować się za kogoś wyższego od niej. Jak to się stało... Podczas jednych wakacji w Konstancy wybujała, niby ta fasola na tyczce... I ślad nie pozostał po maminej „złotej kurce”... Gdzie tylko schować te długie ręce, przydługie nogi, te... knysze, które bez drożdży rosną... A tak lubiła nago, z głową do stawu... Dlaczegoś teraz, dokądkolwiek szła, nawet jeśli była to bardzo pilna sprawa, na przykład wykłady z francuskiego, łaciny czy greki, cierpliwość-swędzenie na wysokopostawionych obiadach u babci, five o'clock u wujka Frania – zapominalskiego profesora matematyki, czy nawet podczas „tremolo” w poczekalni dentysty, nie mówiąc już o szkole ukraińskiego tańca towarzyskiego mecenasa Suchowerskiego – nigdzie nie mogła pozbyć się myśli o Milku, która jak natrętny komar nieodstępnie krążyła nad jej głową. Wzrok mimo woli szukał nawet tam, gdzie go już nijak nie mogło być – wśród rozpalonej na mrozie „irredenty” z młodszych klas liceum, która bombardowała śnieżkami małolatów z „Internatul de baieti romani”, a ona wspominała, jak jeszcze tak niedawno jego nieustający w przytykach ojciec, który, wydawało się, będzie wiecznie żartował, tej samej zimy, nazywając Amelię swoją synową, zmuszał Milka wozić ją, małą, na sankach alejami Schillerparku, ona zaś, a niech to Bóg – opierała się, kaprysiła – nie chciała za mąż za tego przysadzistego „posłusznika”-licealistę, który zagubiony mrugał zaśnieżonymi rzęsami. Jednak on sam wtedy nie bardzo rwał się zaświadczyć swój rycerski stan i wcale nie martwił się tym, że „dziewczyna z ruskiego kraju, co w koronie jaśnieje, go nie przyjmuje”... Bez wahania wstępowała ze starszymi dziewczętami do półlegalnych i całkiem tajnych organizacji, gdzie ich fizycznie, moralnie, narodowo i ideowo wyszkalano, przygotowując, jak sobie wtedy myślały, na wszystkie życiowe okoliczności i ona, młoda maksymalistka, nawet nie dopuszczała prawdziwej przyczyny – prawdopodobieństwa spotkania z Milkiem... Nikt przecież nie wiedział, że to wyszkolenie otrzymywała ledwie nie z pieluch, bo tatowa „podziemna” biblioteka uginała się od tomów NTSz i lwowskiej „Proświty”, a „legalna” – błyszczała pozłotą encyklopedycznych „grzbietów”, safianem zgrabnych tomików europejskiej klasyki i, oczywiście, „ewangeliczną oprawą” historii, następczyni Cesarstwa Rzymskiego – „Romania Mare”. Co niedzielę, biegnąc na Ruską, do Uspieńskiej cerkwi greckokatolickiej, gdzie nabożeństwo odprawiano po ukraińsku, mimo woli szukała wśród kółka chłopców ze stowarzyszenia sportowego „Iwan Mazepa” kruczego skrzydła upragnionej czupryny i nie mogła nie zauważyć błysku czarnego reflektora
Tłumaczenie maszynowe
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
“Видиш брате мій, товаришу мій...” аж тепер повертаються сірим шнурком боїнгів... Повертаються і, запивши горючими слізьми жменю пігулок, складають стерті крила на передінфарктних грудях... Чи не запізно шукати серед струхлявілих пнів зрубаного лісу свої покинуті гнізда?.. Нарешті, по п’ятдесяти роках фатальних сподівань, намагатиметься розпізнати під розмальованою личиною старості їхні вісімнадцятилітні обличчя. Краще не зазирати в сяйне плесо прабабиного венеціанського свічада, за яке гайнули корункові споденьки її дитинства, булькнули в калабаню моторошних сновидінь, щоб ніколи не вернутися. Дерев’яні сходи скриплять, як і тоді, коли збігала згори в гімназійній формі з нашивкою номера на рукаві та кокардою “LO” на беретці, збігала зі своєї заквітчаної кімнатки, де крізь балконні зашклені двері в гаптованих фіраночках зазирали тільки сонце і місяць та пухнасті вії сріблястої ялиці. Тепер сходи лишень передражнюють рипіння її ревматичних колін, що підгиналися під вагою іншої нашивки з порядковим номером Мордовлагу, де мордувалася десять молоденьких літ. Під ногами зблиснуло рябеньке пірце, чи сколок розбитої філіжанки... дітиська лишень киринять... та це... це бліцзнимка, певно, випавши з альбому, залетіла аж сюди, на сходи... Казала, аби дали собі спокій з тими покоями нагорі, але то біда, що скинуті гамузом, поламані, побиті шашелем креденси, бюрка, бамбетлі, куферки притягають, як той магніт – на зламану голову гратися в схованки. Наказувала – не порпатися по шухлядах, може там щось іще, непричком, знадобиться... та де там... перевертають усе догори дриґот. Вже час би махнути рукою, здати в макулатуру пожовклі свідоцтва, щоденники, твори, виведені за твердими правилами каліграфії в зошитах у косу лінійку, а надто ті знимки в альбомах, оправлених у потьмянілі шовки та сап’яни – чи вдасться ще впізнати – хто є хто... Все поволеньки обертається в порохно і вже нікому діла нема – лише дітям забавка, – бездумно бігають по закамарках, заснованих павутинням, за тим – нею загубленим, а всіма забутим, неначе кошенята за шпулькою... Амелія підняла карточку і, тримаючи на долоні, наче зважувала в мережі з переплетених ліній життя і долі; навіть без окулярів одразу впізнала той стан початку зими тридцять п’ятого, зафіксований випадковим фотооб’єктивом на ринковій площі. Татко у плащі з екзотичним кенгуровим ковніром та смушевій шапці, вона в новому хутерці з чогось білого, пухнастого, м’якого, може з якогось ягнятка чи ангорського кролика, не дочекавшись метелиці вбрала похизуватися і міцно трималася таткової руки, аби всі бачили, що вона не аби хто, не якась розманіжена панночка з передмістя, а дочка самого директора гімназії, що мешкає в камениці біля Шіллер-парку. Запам’ятала той день не тому, що якраз тоді татко вперше взяв її з собою – вибрати мамі дарунок на Миколайка. Вже купили улюблені мамині парфуми “Chat Noir” (Ша Ноар)1 та мереживну пелеринку і навіть зайшли до цукерні Фаркаш замовити чоколядову скринечку, в який між солодких “самоцвітів” був захований золотий сюрприз – кульчики з діамантовими слізками. Амелія знала – до маминих дарунків їй ще треба дорости, а щоб рости не в стовбір – слід багато читати, тому на Миколайка під подушкою вони з братом знаходили тільки високоморальні, високоідейні, високохудожні книжечки. Та коли одурманені запахами колоніальних товарів, по частунку мигдалевими тістечками і кавою зі збитою сметанкою, вийшли з цукерні – з несподіванки обоє стали, як укопані, бо до них з великим смерековим вінком, оповитим чорною креповою стрічкою, наближався Еміль.
Мордовія. Мама (Марія-Одарка).
Не бачила Мілька з Великодня; на літні вакації не поїхали як завжди на Дністер, де кожного літа професура винаймала сільські хати з віктом2, а професорські “дрібні діти” від рання до смеркання талапалися в літеплих ковбанях оболоні, натомість її вперше повезли до Констанци, де біля самого моря мав літню віллу мамчин первий брат, вуйко Евзебій. Це вже не був той Мілько, що підбивав її на всілякі збитки – ловити в калабані золоту рибку новою фуляровою3 сукеночкою, а тоді, встидаючи – була ж цілковито голенька – вгортав у конопляний рубок, що жінки білили на зарінку. Згадавши цю пригоду, мимоволі спалахнула – перед нею стояв високий, майже таткового зросту, стрункий красень із волоссям кольору воронячого крила і такими ж, чорними, нестерпно гарячими очима. Якби не ця несподівана зустріч – ледве чи скоро довідалися б, що померла його мати. А день так весело починався... Мількова мати була однією з отих чарівних віденок, які ще до кривавої драми в Женеві4 та атентату в Сараєво5 виповнювали своїм дзвінким шістнадцятилітнім сміхом усі кришталеві порційки липових суцвіть пахкого парку, де, під коралями лямпіонів, у напарфумованих маєвою нічкою літніх кафе їх кружляли у вирі “вальцерів” Йогана Штравса невгамовні, неперевершені в зальотних мистецтвах студентибуковинчики. Після складання матури та докторату вони вели знетямлених дівчат у тому ж легкому безтурботному темпі вальсу в свої зарум’янені, мов калачі серед лісів та нив Веренчанку, Бояни, Виженку, Сторожинець, Вашківці, а декому пощастило навіть опинитися на Панській вулиці Чернівців, тих самих, де, як переконувала Роза Авслендер, “легенди і міфи витали в повітрі, ними просто дихали... Дерева священних літер пускали коріння від Садагури до Чернівців... Йордан упадав тоді в Прут...” Та ідилія завжди триває до перших спроб неодмінно матеріалізувати правдиві, щирі, без жодної за-щербини почуття, і ніхто не застановляється над тим, що “мрія – тільки тінь”... Довірившись якимсь авантюрникам, не вдатний до комерції доктор Фалібоґа – Мільків батько, вклав увесь свій спадок у феєричний проєкт побудови купалень у диких карпатських нетрях, де з-під скель били насичені “ферумом” джерела, маючи на гадці перевершити знані цілющими болотами, гарячими гейзерами і мармуровими термами, світові лічничі заклади. Та певно шепітський мольфар нашептав лихе верем’є, бо через банкрутство доктора Фалібогу забрала залізна вода... Звільнившись од тілесного гніту, його замріяна душа здійнялася з димком револьвера над закуреною колибою вівчарів. І вже не дбаючи про земне, і не журячись ні ложкою, ні мискою, ані третьою колискою, у Вливаний понеділок його душа проливалася Великодньою воскресною сльозою на голови дружини і трьох сиріток. Старший син віденки, Теофіл, перебрав од неї характер та вид і загадкову інтригу Лоенгріна. На той час він уже почав студіювати право у Відні і, коли якоїсь Різдвяної ночі причалив на Панську вулицю в оточенні войовничо налаштованих братчиків із ордену “Залізної остроги”, муніципальні хранителі тиші не в змозі були убезпечитися від несамовитих Вертепів та Маланок. І того разу не обійшлося без скандалу, бо у миршавого Ірода виявилася машкара августійшої особи румунського трону, і в кульмінаційній сцені, додержуючись канонів жанру, дебела Смерть зі збитошними очима Філя кинула “августійшого” на мідні роги румунського бика, що маестозно ремиґав на ринку. Несподівана зустріч мала б запам’ятатися станом меланхолії, натомість іще досі відчувала жар його очей. Туманець фотоспалаху ось-ось розвіється, не залишивши й сліду від тієї далекої днини у переддень Св. Миколая... Тоді, саме тоді, повернувшись із татком домів із прогульки, уперше побачила себе у дзеркалі – не гімназійний однострій, не гладко зачесану голівку з кокардою на беретці, не зашнуровані до кісточок, виглянсувані черевички, а свої очі, здається смарагдові... З густими пшеничними віями під мишиними хвостиками брів, і вуста, що нагадували три спілі вишеньки вкупі... Нижче – паскудна довга шия, через неї кухарка Домка на збитки прозивається їй: “голошия гусочка”... А тут іще ці несподівані, несамовиті “пиптики”... випорскують, Бо-
Січ в Рогізні. Жінки
Мількових очей, що когось вистежували серед пшеничного моря дівочих локонів та кісочок. Вона цілковито здавала собі справу, що за такий короткий вік ще не могла надбати штудерності у штуці милощів, ба навіть звабності невмисного кучерика за вушком, який бувалиці зі старших класів називали “vine in coce”8, а про глузливі сонячні зайчики з-під густих, довгих вій Софійки Лучик, якими, осліпивши наступного “дармовиса”, лише розмітала врунистим золотом кіс його попілець, і думати годі. Єдине, чим би тоді могла вияснити бажання владати чаром знади – це можливість таким чином прислужитися ідеї суверенності: уявляла себе Юдитою з головою Олоферна чи Мата-Гарі в гіпнотичному танку, загадковою жінкою містичного ордену тамплієрів у пошуках чаші Ґреаля, що була уособленням України “де Він родився вдруге – яку любив до смерти”9, чи тінню помсти за наругу над Раєм її краю і, зникаючи за дверима ночі, посвяченої в тайнощі масонської ложі, чула: cherchez la femme... Та зненацька їхні погляди перетиналися, осипавши іскрами, неначе тих пару-бійок-дуелянтів, що схрестившися шаблями не можуть розійтись, і від тієї напруги аж пересихало в горлі, бо нараз вивітріли пишні орації “побужаючеє воїнов християнських” до січі з нечестивими, лише в скронях стугоніла кров і млосно затерпало все тіло... І коли із поштиво закапелюшеними мамцями, бабцями і прабабцями, в квітнику дівчат поверталася з церкви, а галасливий гурт “мазепинців”, “чорноморців”, “запорожців”, як вірні васали невідступно крокував за ними, невидимими пуп’янками шукала голосу і, впізнавши його між десятками інших, відчувала, як до жаданого променя тягнеться кожна її пелюстка... Та чи могла того безклопітного дня вимислити своєю розхристаною фантазією ту зустріч?
1 Chat Noir — Чорний Кіт (франц.) — назва парфумів 2 Вікт – харч, їжа 3 Фуляр – тонка шовкова тканина 4 10 вересня 1898 італійським анархістом Луїджі Лучені на набережній Женевського озера була вбита Єлизавета Боварська (імператриця Австрії) 5 28 червня 1914 — вбивство ерцгерцога Франца Фердинанда, спадкоємця австро-угорського престолу, та його дружини герцогині Софії Гогенберг у Сараєві сербським гімназистом Гаврилом Принципом, членом сербської терористичної організації “Млада Босна” 6 Бурунчук – тонка бавовняна тканина, схожа на серпанок 7 five o`clock (файв о`клок ) – англійське чаювання 8 vine in coce — йди сюди 9 Цитата з циклу П.Тичини “Скорбна мати”
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Dzisiaj mamy premierę rubryki — „Zaproszenie do książki”. Zaczynamy od niezwykłego wydania Myrosława Dоczyncia, którego książka ukaże się za kilka dni w „Karpackiej wieży”.
Tłumaczenie maszynowe
Złoto naszych dni Uważano go za znachora, znawcę, uzdrowiciela, zaklinacza, wiedźmina, molfara, przepowiadacza, starca miłosiernego, widzącego Boga… A on sam nazywał siebie „przechodniem świata, pasterzem pszczół, bratem ptaków i przyjacielem drzew”. Tutaj zebrano objawienia, rozmyślania, rady, zalecenia karpackiego mędrca Andrija Worona, które nie weszły do poprzednich książek – „Wiele lat. Dobre lata”, „Wiecznik”, „Świtowan”, „Niebieski zeszyt”, „Rozrada-góra”. Pewnego razu huculski pszczelarz, mój wierny czytelnik, darując dzbanek miodu, powiedział: „My jesteśmy jak te pszczoły. One zbierają nektar, ja zbieram ich miód dla ludzi, a wy – to co najważniejsze, najskrytsze, pożyteczne dla ludzkiej duszy – złoty miód słowa. Dopóki zbieramy, dopóty nasz czas jest złoty”. Poruszyły mnie te słowa, zapamiętały się, odleżały w plastrach dni-rozmyślań, i oto – książka. Można powiedzieć – skrystalizowany karpacki zen. Tutaj warto wspomnieć też słowa samego Andrija Worona: „Licz nie lata, a dni. Życiodajne kropki Czasu. Jak w plastrze – krople miodu, a w nich – drobinki leczniczego trunku… Tak i w książkach. Szukaj wersów, które nasycą, rozjaśnią duszę. Czytaj pismo, które odnawia. Pismo, po którym już nie będziesz taki, jak przedtem”. Myrosław Docyneć. Co to jest złoty czas Ta jego wskazówka zapamiętała się na zawsze: „Nie wymyślaj zabaw, nie szukaj przyczyny dla dobrego nastroju i okazji dla dobrego humoru, nie spodziewaj się łagodnej, przyjemnej doby… Zamiast tego pielęgnuj, wzrastaj w sobie w stanie natchnienia. Nie chwilowym, a stałym, wiecznym. Kiedy płuca wdychają powietrze, a dusza – tchnienia. Czyli – ducha. To właśnie jest stanem stałej miłości. Do siebie, do świata, do ludzi, do Boga. Nie szukaj złotych gór. Nie czekaj na złotą godzinę. Przeżywaj złoty czas. Tutaj i teraz”. Dlaczego trzeba liczyć dni „Ludzie kochają swoje urodziny, czyli – liczą lata. I dziwią się: jak szybko biegnie czas! To prawda, on biegnie od ciebie. Dlatego, że liczyć należy nie lata, a dni. Żyj dniem: wtedy każdy będzie miał inną wartość, inne wypełnienie. Kiedyś co wieczór krótko zapisywałem do książeczki, co przez dzień zrobiłem, gdzie byłem, co widziałem, co słyszałem. Z czasem przejrzysz, policzysz zapisy i widzisz, jakie nasycone, jakie gęste jest życie. Ani jednego pustego dnia… Ale często przenosiłem się z miejsca na miejsce i te notatniki się gubiły. Wtedy zacząłem wieczorami krótko opowiadać swój dzień czy to psu, czy ptakowi, czy drzewu, czy płomieniowi w piecu. Choć zmęczony, język ledwo się rusza, ale opowiadasz, opowiadasz. Jakby nawlekasz kwiatostany na nitkę. Złoto czasu. I sam sobie dziwisz się: zaledwie jeden dzień, a jakby małe życie! Widać, już nawyk taki – zwierzać się, że nie marnujesz darowanego ci czasu. Czasem zakrada się myśl, że może właśnie dlatego przydziela mi się ponad miarę tych dni…” Przeżył 104 lata. Poranek błogosławi dzień „Dobre rano błogosławi cały dzień”, – zwykł był mawiać. Co zaś oznaczało dla niego to „dobre rano”? Modlitwa, choćby krótka, dziękczynna… Woda: „kwarta w siebie, wiadro na siebie”… Rozmasować ciało i „przeukać” dłońmi wszystkie mięśnie, rozgrzewając i wyrównując krew… Posłuchać przez chwilę świergotu ptaków, brzęczenia owadów, szumu strumyka w ciepłej porze, trzaskania ognia w piecu – w zimnej. Ta zwykła poranna „muzyka”… I niezmienny uśmiech na ustach. Mała radość kolejnego nowego dnia – on tyle przyniesie nowego!.. Ułożyć w głowie krótki plan na cały dzień… Posprzątać po sobie po nocy i śniadaniu… Żeby wieczorem wrócić do czystej, przyjaznej chaty. Zostawiając za progiem brudne obuwie, zmęczenie i „złość dnia”. Daj sobie spokój „Żadna chmura nie sieje codziennie deszczu, żaden kwiat nie kwitnie cały rok, żadne drzewo nie owocuje cały czas, żadna kura nie znosi dziennie dwóch jaj, żadne łono nie rodzi co miesiąc. Dlaczego myślisz, że musisz nieustannie siać radość i dobro, kwitnąć pięknością, owocować wielkimi czynami? Daj sobie spokój”. Kiedy zdarzają się cuda „Jaka jest różnica między dniem wczorajszym a jutrzejszym?” – pytali go. „Wczorajszy dzień jest pusty. Dzisiejszy już rozpoczęty. A jutrzejszy dzień będzie pełny”. „Cudownie! Będziemy czekać na jutro”. „A nie. Właśnie cuda zdarzają się pojutrze…” Co nasyca duszę Wracaliśmy z Wysokich Kresów, gdzie zbieraliśmy anielskie ziele na palenicę sercówkę. Śpieszyliśmy się, bo na ramiona kładły się burzowe chmury. Głodni, w biegu chwytaliśmy jagody, żuliśmy rzęsę. Wzburzone potoki zabierały nasze słabe słowa… W domu, już o zmierzchu, dziad Andrij przygotował przekąskę. Podgotowany burak, skropiony octem winnym i posypany rozmarynem, żytnia kromka, polana lnianym olejem, i kubek huculskiego jogurtu. „Dobra kolacja?” – zapytał starzec. „Bardzo”. „A wiesz, dlaczego?” „Dlaczego?” „Dlatego, że my dzisiaj nie jedliśmy obiadu”. „Nawet nie zauważyłem”. „A wiesz, dlaczego?” „Dlaczego?” „Dlatego, że dusza była syta”. „Czymże ona była syta?” „A życiem! Pięknym rozdołem, wszechświatową łagodnością i gęstym górskim powietrzem. To zachwyciło twoje oczy i nakarmiło duszę… Główna rzecz, żeby dusza nie była głodna. A dla żołądka wędrowiec, jako stworzenie Pańskie, zawsze znajdzie jakąś kruszynę…” Kiedy przychodzi dojrzałość Dojrzałość – to kiedy mniej zadajesz pytań, a jeszcze mniej – wierzysz odpowiedziom. Kiedy mniej słuchasz ludzi, a więcej – muzyki ciszy. Kiedy mniej narzekasz, a jeszcze mniej obwiniasz kogoś. Kiedy nie biegniesz za czasem, a on nie wyprzedza ciebie. Kiedy uśmiechasz się na to, co innych drażni. Kiedy na pochwałę reagujesz ironicznie. Kiedy nic nie robisz, kiedy nie wiesz, co robić. Kiedy nie martwisz się, jeśli czegoś nie masz. Kiedy nie jesteś samotny, jeśli kogoś nie masz. Kiedy nie uganiasz się za szczęściem i nie przyciągasz nieszczęścia. Kiedy nie wstydzisz się, jeśli czegoś nie wiesz. Kiedy przestajesz bać się lustra i liczyć zmarszczki. Kiedy w duszy jest cicho, spokojnie i świeżo, jak w świetlicy. Kiedy Bóg coraz bardziej staje się twoim sojusznikiem. Ile mamy uszu „Słuchaj, słuchaj, słuchaj”, – nalegająco radził on. „Słucham”. „Mało słuchać, trzeba jeszcze i słyszeć”. „Słyszę – mam przecież dwoje uszu”. „Słuchaj trzema uszami…” „Ależ mam tylko dwoje”. „Przysłuchaj się trzeciemu, ukrytemu, ale najczulszemu”. „I co ja wtedy usłyszę?” „Wszystkie odpowiedzi świata. A kiedy będą pytać o coś ciebie, poczujesz, po co ten szuka odpowiedzi – dla ciała, dla rozumu, dla duszy czy ducha? I odpowiedź się znajdzie…” Czego nie należy przyjmować Nie przyjmuj prezentów, z którymi nie wiesz, co robić, – niech one obciążają darczyńców. Nie przyjmuj do głowy złych wiadomości – niech idą z wiatrem, który je przyniósł. Nie przyjmuj do duszy smutku świata – niech płynie w świat z wodą. Nie przyjmuj blisko do serca wydarzeń – niech się ustabilizują w czasie. Nie przyjmuj cudzego gniewu, cudzych namów, cudzych głupot – niech zostają z tymi, którzy je sieją. Nie przyjmuj do swojego życia ludzi, którzy przyjmują tylko korzyść od ciebie. Nie przyjmuj na siebie cudzej winy – każdy sam jest sobie sędzią. Nie przyjmuj za swoje cudzych osiągnięć – nie osiągniesz swoich. Nie przyjmuj darmowego – zapłacisz podwójnie. Nie przyjmuj pozorów szczęścia – ono nie uczyni cię szczęśliwym. Nie przyjmuj za ideał kogoś – przyjmuj siebie. Nie przyjmuj bogów i bożków – przyjmuj Boga. Zaczynając i wieńcząc dzień „Zmywaj z siebie noc”, – mawiał, wylewając na siebie rano wiadro wody. „Podziękuj za dzień bez śmierci”, – radził, szykując się do snu.
Służba Słowu Wiedział, że w wolnych chwilach coś pisuję, i pochwalał to. A pewnego razu, gdy rozmawialiśmy o książkach, powiedział: „A czy wiesz, że patronką pisarzy jest święta Katarzyna. Na ikonie jej ciało jest przykryte długimi, gęstymi włosami. Ruszyła w drogę na pielgrzymkę do Grobu Pańskiego bez grosza. Na drodze stanęła rzeka, a przewoźnicy zażądali zapłaty. Wtedy Katarzyna zamiast pieniędzy zaproponowała swoje ciało. Ten grzech został jej przebaczony za poświęcenie dla Pana. Bardzo symboliczne, że właśnie ta święta jest patronką ludzi pióra. Bo służba słowu to pokuta i poświęcenie”. I zachęcał mnie do pisania: „Ludzie umrą, a wraz z nimi i pamięć. Jeśli nie zostanie to zapisane na papierze. Atrament jest trwalszy niż krew i silniejszy niż śmierć”. Jak trzeba myśleć Przypominam sobie, jak poskarżyłem mu się na jakiś swój kłopot. „Myśl, a coś wymyślisz” – powiedział dziadek Woron. „Myślę, ale nic sensownego nie przychodzi mi do głowy”. „Znaczy, nie tak myślisz” – uśmiechnął się. „Jak to rozumieć?” „Przeganaj precz puste myśli. Myśl jak myśleć, aby przyszła myśl mądra. Takie myślenie nie suszy głowy, a odświeża ją”. Na czym polega pełnia lat „Co zapewniło wam długie lata?” – nie raz pytali Andrija Worona. „Pełnię lat daje pełnia życia. Mało siedziałem, dużo chodziłem, niewiele jadłem, za to piłem dużo czystej wody, mało kombinowałem, ale chętnie rozmyślałem, mało mówiłem i do woli spałem”. Czarodziejski kubek wody „Gdziekolwiek się obrócisz, niech pod ręką blisko będzie woda – lubił powtarzać. – Wielka kwarta zaraz po przebudzeniu, kubek na pół godziny przed jedzeniem, kubek przed pójściem spać. A między tym pić do woli, zwłaszcza gdy dużo pracujesz albo wędrujesz. I zanim się umyjesz, też wypij wody. Nasze serce, mózg, naczynia, żołądek, krew, a i dusza, nieustannie potrzebują wody do oczyszczenia”. „Twoi” i „nietwoi” ludzie „Jak dowiedzieć się, czy człowiek jest »twój«?” – pytali go. „Prosto. Ty idziesz swoją drogą, a on swoją – i zderzysz się z nim na środku drogi. On nie wiedział. Ty nie wołałeś. Zeszliście się. Znaleźliście się. I dokądkolwiek byście nie zmierzali wcześniej, teraz jest wam po drodze”. Wyjaśniał jeszcze, że podpowiedź da serce. Będziesz troskliwie odnosić się do serca drogiej osoby. A „obcy” ludzie są obojętni na twoje serce. Omijaj tych, którzy łatwo obchodzą się bez ciebie. Na życiowych ścieżkach ludzie pojawiają się i oddalają. Ale kilku, drogocennych, należy trzymać się do końca, twojego lub ich. I im bardziej wchodzisz w wiek, tym cenniejsza staje się ta oddaność i bliskość. Co zapominamy Zapominamy, że… Nasze państwo – Wszechświat. Nasz meldunek – ziemia i woda. Nasze pochodzenie – nasienie Nieba. Nasza narodowość – Człowiek. Nasz język – miłość. Nasza ideologia – radość. Nasza płeć – dziecko Boże. Nasz wiek – wieczność. Nasza edukacja – mądrość serca. Nasz zawód – ściąganie ducha. Nasze stanowisko – czynienie dobra. Nasze hobby – zbieranie Światła. Niewidzialne lustro Zdarzały się rzeczy zupełnie niewiarygodne. Mogliśmy gdzieś spokojnie siedzieć albo iść, a on mówi: „Zaraz z lasu wyjdzie człowiek i ruszy w naszą stronę”. I to się działo. Albo: „Zaraz nasz pies zerwie się i pogoni za zającem…” Albo: „Dzisiaj znajdziesz czapkę, którą wczoraj zgubiłeś…” Albo: „Nie bierzemy ze sobą jedzenia, w drodze nas nakarmią”. Albo: „Napisz list – sam wiesz, kto czeka…” Albo: „Wkrótce we wsi zadzwonią za zmarłym…” Albo: „Zostaw na ganku dzban kwasu. Przyjdzie”
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
jakiś posłaniec, niech się napije…” Albo: „Nie podchodź do tego drzewa, tam śpi żmija…” I za każdym razem jego przypuszczenia się sprawdzały. „Skąd to wiesz?” – pytałem zdziwiony. „Widzę”. „Jak widzisz?” „Widzę coś w upiornym zwierciadle. A więcej się domyślam, czuję…” „W zwierciadle?” „Rozumiesz, jest świat widzialny, jest wszechświat i jest twój mały świat… Kiedy cały (ciałem, umysłem i duchem) zanurzasz się w otaczający świat, twój wewnętrzny świat jakby rozpuszcza się we wszechświatowym, rozsuwa się zasłona widzialnego i odsłaniają się przed tobą ukryte znaki. Wewnętrzny wzrok jest subtelniejszy niż oczny. Błysnęła myśl – i stało się. Zostałeś usłyszany. A może stało się tak dlatego, że myśl, uczucie wyprzedziły je. Innymi słowy – usłyszałeś, że przekazano ci… Jakby przebiegła żywa iskra. Czasem
Dlaczego trzeba śpiewać „Co nam robić, aby ocaleć?” – pytali go w obozie na Kołymie. „Śpiewać”. „Żartujesz?” „Nie. Będę śpiewał razem z wami. Wyrównamy ducha pieśnią”. „I w ten sposób przeżyjemy?” „Nie wiem. Pieśń przeżyje na pewno…”
Jak nazywał sam siebie
Pamiętam, jak szliśmy wczesnym rankiem przez rosę, w trawach sięgających kolan, na Zielone Świątki do górskiej wsi. Słońce migotało szmaragdami na liściach młodego gaju dębowego. „Wszystko takie zielone. Wszystko takie świąteczne. Wszystko takie święte – powiedział. – Boisz się pokaleczyć oczy o to piękno…” Był to człowiek, który nazywał siebie „szczęśliwcem o trzech osobach – bratem ptaków, przyjacielem drzew i pasterzem pszczół”. A pewnego razu, gdy po męczącej leśnej wędrówce siedzieliśmy pod wiekowym bukiem, zamyślony rzekł: „Czasem czuję się drzewem życia Iggdrasilem. Moje korzenie sięgają królestwa podziemnego, a gałęzie rozłożystej korony zasłoniły sobą całe niebo…”
Kiedy za ciebie się modlą
Mówił mi jeszcze: „Uwierz, nie jesteśmy sami sobie, nie jesteśmy sierotami na tym świecie. Zawsze jest tu czy tam ktoś, kto modli się za ciebie. Zawsze znajdzie się ktoś, kto będzie wierzył w ciebie nawet wtedy, gdy ty sam stracisz wiarę. Komu jesteś potrzebny nawet wtedy, gdy nie jesteś potrzebny sobie. I dlatego twoje dni się odnawiają. Dlatego twoja droga zostaje ukierunkowana. Dlatego twoje zamiary zyskują podporę. Dlatego twoje smutki się rozwiewają. Dlatego twoje pragnienia się spełniają. Dlatego twoja niewiedza staje się mądrością, a słabość – siłą”.
Czego chce Bóg
Bóg niczego od ciebie nie oczekuje. Ale chce, abyś ty oczekiwał.
Bóg niczego nie prosi. Ale chce, abyś ty ofiarowywał.
Bóg niczego nie bierze. Ale chce, abyś ty dawał.
Bogu niczego nie trzeba. Ale chce, abyś ty miał.
Od czego zaczyna się leczenie
Zanim zaczął leczyć, pytał: „A czy jesteś gotów żyć tak, aby nie przyciągać do siebie choroby?”
Komu dany jest dar uzdrawiania
W ludzkiej naturze zapisane są cudowne siły. Każdy dwudziesty mógłby kogoś uzdrawiać, a przynajmniej siebie. Lecz tylko nieliczni się tego domyślają. U pięciu procent ludzi istnieje energia uzdrawiająca – mogliby oni leczyć ludzi. Lecz tylko nieliczni się tego domyślają. Jeszcze mniej chce się tym trudzić.
Jeśli nie wiesz… Mówił jeszcze: „Jeśli nie wiesz, jak żyć, po co żyć – udawaj, że wiesz. A życie prędzej czy później uwierzy. I zaufa tobie. A w ogóle: życie się przeżywa, znosi albo smakuje… A wybierasz to ty, a nie ono. Bo życie już dawno wybrało ciebie. Jesteś wybrany”.
Kiedy przychodzi ratunek „Bóg nigdy nie porzuca tego, kto jest otwarty na ducha…. Na czwartą wartę przyjdzie do ciebie, samotnego i zrozpaczonego. Przyjdzie po wodzie. Falami Latorycy. I zawoła cię za sobą. A ty pójdziesz za Nim po wodzie pod wiatr. A kiedy się przestraszysz i zaczniesz tonąć, wyciągnie rękę i posadzi cię obok siebie w swojej łodzi. Na czwartą wartę to będzie…” „Co to jest czwarta warta?” – zapytałem. „To czas między czwartą a szóstą rano. Kiedy w przyrodzie jest najciemniej i najzimniej. I w ludzkiej duszy także. Przed świtem…”
Po co zegarki bez wskazówek Oto jedna z jego przypowieści, które osiadły w pamięci jak złoty piasek. Pewien biedny Arab handlował drobiazgami i w końcu nie zostało mu nic z towaru poza zardzewiałym budzikiem, który codziennie wykładał na podziurawionym dywaniku. Zauważył, że przed budzikiem bez przerwy zatrzymuje się stara kobieta. Była to beduinka z jednego z plemion, które wędrują z wiatrem. „Chcesz go kupić?” – zapytał ją pewnego razu. „Ile prosisz?” „Niewiele. Ale nie wiem, czy go sprzedam. Inaczej nie będę miała pracy”. „W takim razie po co wystawiłeś go na sprzedaż?” „Bo to daje mi poczucie życia. A tobie on po co? Czy nie widzisz, że nie ma wskazówek?” „Ale przecież tyka”. Kupiec nakręcił budzik i rozległo się dźwięczne metaliczne tykanie. Stara zamknęła oczy i wyobraziła sobie, że w nocnej ciemności mogło wydawać się, iż obok bije jeszcze czyeś serce…
Z czego się robi dobro „Łatwo być dobrym dla dobrych – mówił. – I kiedy wszystko jest dobre. Ale czasem musimy zrobić dobro ze zła, bo nie ma już z czego go zrobić”.
Czego szukasz i co znajdujesz
Najpierw pojawia się pustka, którą trzeba czymś wypełnić. Potem zaczynasz szukać – czym. Potem przychodzą ci, którzy już to znaleźli. Potem zaczynasz ich naśladować. Potem zazdrościsz tym, których naśladujesz. Potem szukasz sposobu, jak stać się takim samym. Potem szukasz możliwości, jak stać się innym. Potem szukasz sekretu, jak stać się lepszym. Potem szukasz sił, żeby to zachować. Potem szukasz natchnienia, żeby się tym cieszyć.
A potem… Potem stajesz się natchnieniem dla kogoś. I oni mówią: „Dziękuję Bogu za to, że jesteś”.
Kto kogo wychowuje
Przypominam sobie, że zostaliśmy zaproszeni na odpust do Obawy. Między stołami na podwórzu biegały dzieci, hałasowały. Dorośli je strofowali, dopóki dziadek Andrij nie powiedział: „Dajcie dzieciom spokój. Na tym święcie są najdroższymi gośćmi”. Gospodarz z westchnieniem rzekł: „Ech, ile z nimi kłopotu! Czy jest jakiś sekret wychowania dzieci, wujku Andriju?” „Jest. Kochaj ich matkę”, – odpowiedział Woron. „I na tym koniec?” – zdziwił się mężczyzna. „Nie, to za mało. Kochaj i szanuj siebie”. „I to wszystko?” „Nie, nie wszystko. Daj dziecku odczuć, że kochasz je takim, jakie jest. I że zawsze będziesz je kochać i chronić. Cokolwiek by się z nim lub z tobą nie stało…” „I po tym dziecko stanie się wychowane?” „Po tym będzie mu łatwiej wychowywać ciebie…” – uśmiechnął się stary swoim tajemniczym uśmiechem.
„Sekretów nie ma, są trwałe prawa – mówił. – Zapewne wszystkie można sprowadzić do jednego – prawa czterdziestnicy”. 40 razy po śnie pokłoń się Bożemu dniu. 40 razy w ciągu dnia odpędzaj od siebie gniew, zazdrość, strach, nudę, smutek, skąpstwo, gadatliwość, podejrzliwość, lenistwo, zazdrość. 40 razy podziękuj. Jeśli nie ma przy tobie człowieka, podziękuj Bożej opatrzności. 40 razy dotknij żywego. Jeśli nie ma przy tobie bliskiej osoby, dotknij zwierzęcia, drzewa, trawy. I wsłuchaj się w swoje uczucia. 40 razy pomyśl o miłości… i nie zapominaj o miłostkach. 40 razy zanurz usta w wodzie. 40 kroków zrób po jedzeniu i przed snem. 40 razy uśmiechnij się. 40 minut zdrzemnij się w środku dnia. Choćby przez 40 sekund trzymaj stopy w wodzie. Raz w zimnej, a raz w ciepłej. Co najmniej 40 minut przebyw w cichym milczeniu. Zjedz choćby 40 jagód i po 40 nasion lnu, dyni, słonecznika, kopru. Nie więcej niż czterdzieści gramów mięsa zjadaj i nie więcej niż 40 gramów wódki wypijaj, jeśli zdarzy się uczta. Co najmniej 40 kubków wody wylej na siebie. Najlepiej stojąc boso na ziemi. Jesteśmy jak to drzewo, a ziemia daje naszym korzeniom to, czego oczekują. 40 minut przejdź się poza posesję. 40 minut poświęć czytaniu. Przyjmij „prawo czterdziestki” za zwyczaj –
a ono cię ochroni i stanie na straży twojego wieku.
Cóż może być lepszego… Mówił też: „Co może być słodszego od nocnego snu. Co może być zdrowszego od południowej drzemki. Co może być mądrzejszego od snu, gdy nie wiesz, jak postąpić na jawie. Sny wymyślono po to, byśmy choć we śnie się nie nudzili. Kiedyś pewnemu mędrcowi przyśniło się, że jest motylem: radośnie fruwał, był szczęśliwy i nie wiedział, że jest człowiekiem. A gdy nagle się przebudził, nawet się zdziwił, że jest sobą. I nie wiedział już: czy śniło mu się, że jest motylem, czy motylowi śni się, że jest człowiekiem...”
Mądrość kamienia Kochał kamień. I mógł o nim opowiadać bez końca. „Ktoś kocha drzewo, ktoś metal, ktoś glinę. A ja kocham kamień. Po pierwsze, kamień jest najstarszy, a więc – najmądrzejszy. Nie na darmo szukano kamienia filozoficznego. Po
po drugie, kamień jest żywy, rośnie jak trawa, jak drzewo, jak dziecko. Kamień się porusza. A jeśli się toczy, to mchem nie obrasta. Tak jak my. Kamień długo się nagrzewa, za to i długo oddaje ciepło. Tak jak my. Kamień jest twardy i szorstki, ale z niego można rzeźbić przepiękne rzeczy. Na wieki. Kamień oznacza granicę. A kamienny próg, który trudno przekroczyć po raz pierwszy, będzie przyciągał przez całe życie. Kamień to broń, ozdoba, lekarstwo. Z kamienia są krzyże przy drogach. Kamień można nosić na sercu, wtedy ono staje się kamienne. Kamień można nosić za pazuchą. I to będzie zginać do ziemi, i nie przeżyjesz swoich wrogów. Kamień można rzucić w kogoś, a można stanąć na nim, by wznieść się ponad tego, w kogo chce się rzucić kamieniem. Można w pocie czoła toczyć kamień pod górę, można z kamieni usypać całą górę, wznieść pałac albo wystawny nagrobek… A można położyć kamień w fundament Świątyni. Żeby ręce, piersi, serce i duch stały się wolne”.
Strach, którego nie ma
„Co nas najbardziej dręczy?” – zapytałem go kiedyś. „To, czego nie ma”. „Co to takiego?” „Strach”. „Strach przed czym?” „Strach przed strachem. Strach, że coś się powtórzy, że nie damy sobie rady z czymś, że coś stracimy, zachorujemy, zestarzejemy się, umrzemy… Boimy się myśli, samego strachu. Czyż to nie dziwne?! Tego, co było, już nie ma czego się bać. Tego, co będzie, – tym bardziej. Bo może go wcale nie być, a jeśli się zdarzy, będzie już za późno, by się bać. A dzisiejsze zmartwienie za chwilę będzie już przeszłością. Jeszcze za chwilę to już nie będzie „teraz”. Wychodzi więc na to, że strach to coś, czego naprawdę nie ma. Jest tylko jego cień w naszej głowie i duszy. Jeśli żyć teraz i tutaj, żyć oczywistymi rzeczami i przyjmować je takimi, jakimi są, to nie ma czego się bać. Życie to chwile twojej obecności w realnym świecie, które nieustannie się powtarzają. To pełnia twojego czasu i przestrzeni: do twojego użytku, do twojej radości. I nawet nie zauważysz, kiedy to się skończy… Tak mądrze urządził to Bóg”. „Czy wiara pomaga pokonywać strachy?” – pytałem. „Oczywiście. Powierzając duszę w Boże ręce, dajemy Duchowi możliwość wypełniania pustki – a właśnie nią są strachy”. „Ale w Boga nie wierzą wszyscy”. „Tak. Z różnych powodów można nie wierzyć, lecz ufać Mu koniecznie trzeba… Jak ów nieszczęsny ojciec, który zawołał: „Panie, dopomóż mojemu niedowiarstwu”.
Tę i inne książki Mirosława Doćińca można zamówić w wydawnictwie „Karpacka Wieża” w korzystnych cenach. Telefony: [kontakt ukryty], [kontakt ukryty].
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ka, Wiktor Demetrasz, Ludmyła Jefymenko, cała plejada głębokich aktorów, na których dorastałeś, których oglądałeś. I nagle jesteś z nimi w jednym kadrze. To było coś fantastycznego. Jak w każdej roli, starałem się zrozumieć motywację zachowania mojego bohatera. A Piotr I miał konkretny powód tak strasznego zachowania wobec Mazepy, który nauczył go wielu rzeczy. A proeuropejski wybór hetmana ocenił jako bolesną, osobistą zdradę wobec siebie. Dlatego tak szalał, tak zaciekle mścił się na Mazepie. — Stworzyliście także w kinie obraz Pantelejmona Kulisza. — To film obecnie już nieżyjącego reżysera Stanisława Kłymenki „Bractwo”. Nie był to już jego pierwszy obraz poświęcony Tarasowi Szewczence. Tym razem o Bractwie Cyrylo-Metodiańskim. Tutaj też trafiłem zupełnie przypadkowo. Coś stało się z aktorem, który miał grać Kulisza. Zadzwonili do mnie i zaproponowali zagranie w tym filmie. Porozmawialiśmy z reżyserem, zaczęliśmy pracować. I w pewnym momencie zrozumiałem, że wszystkie postacie oprócz Tarasa Szewczenki to tylko tło. Tak było do sceny przesłuchania. Przyszedłem wtedy na plan zdjęciowy i zapytałem: „Jak to możliwe, że Kulisz nie ma kwestii, przecież był najlepszym przyjacielem Tarasa Szewczenki, wiele ich łączyło?”. Reżyser pobiegł do swojego gabinetu i po 15 minutach przyniósł mi napisany ołówkiem na papierze monolog. Początkowo byłem zdziwiony, bo nie był on logicznie spójny. Dopiero później zrozumiałem, że ten monolog bardzo dobrze pasuje do sytuacji. Ponieważ przedtem Kulisz miał udaną karierę naukową. Właśnie się ożenił, pojechał z młodą żoną w podróż poślubną do Włoch. Tutaj go aresztują. W tym czasie następował krach całego życia, które tak udanie się zaczynało. Zrobiłem to w kadrze. Pamiętam po tym pauzę, a potem oklaski Stanisława Kłymenki i całej ekipy filmowej. Potem reżyser mówił: „Mam wreszcie Kulisza”. — Zapewne przełomową stała się rola Sierpnia w filmie „Cyborgi”? — Film „Cyborgi” to niesamowity materiał. Ogromne podziękowania dla trzech składowych tego obrazu – autorce scenariusza Natalce Worożbyt, autorowi pomysłu filmu i reżyserowi-inscenizatorowi Achtemowi Seitabłajewowi oraz producentce Iwanie Diadiurze, która na swoich delikatnych barkach wszystko to zrealizowała. Gdyby nie było tych potężnych składowych, nie byłoby też obrazu. Był staranny dobór aktorów, poważne przygotowanie do procesu zdjęciowego. I każda z tych osób nadawała nam pewien wektor do właściwej pracy. Wszyscy rozumieli, że to bardzo krucha historia.
Tłumaczenie maszynowe
W 36. numerze gazety z 2020 roku pisaliśmy o premierze spektaklu „Kamienny gospodarz” według dramatu Łesi Ukrainki w Kijowskim Akademickim Teatrze Dramatycznym na Podolu. Dzisiaj wykonawca roli Don Juana, znany aktor teatralny i filmowy, zasłużony artysta Ukrainy Wiaczesław Dowżenko, jest gościem „Słowa Proświty”.
— Jak ten spektakl pojawił się w repertuarze Teatru na Podolu? — Materiał dobierał reżyser Iwan Urywski. Na tyle, na ile mi wiadomo, żyje on tym już od dawna. Przyszedł z propozycją wystawienia tego spektaklu do naszego kierownika artystycznego Witalija Małachowa jeszcze zanim zakończyła się budowa nowej sceny teatru. A teraz ta kwestia wreszcie dojrzała. Sztuka Łesi Ukrainki o Don Juanie bardzo różni się od innych interpretacji tego wizerunku w literaturze światowej. A my w swojej inscenizacji staraliśmy się uczynić go bardziej ludzkim, rozszyfrować ludzkie cechy. Gdzieś jest dzieckiem, a gdzieś głęboko zmęczonym człowiekiem, który zmuszony jest żyć z tym bagażem, który o nim wymyślono. Tę pracę zaproponował mi reżyser-inscenizator. Kiedy proponują taki materiał – to bardzo odpowiedzialne. To wysoka poprzeczka w karierze aktorskiej każdego wykonawcy. To było wyzwanie, mam nadzieję, że godnie je przyjąłem. Okres prób – to pewien spisek, kiedy koledzy chodzą i podglądają, co robisz. A potem odbywa się premiera, gdzie grupka ludzi komunikuje się na jednej fali. I każdy reżyser-inscenizator jest specyficzny ze swoją wewnętrzną i artystyczną wizją. Z Iwanem było niezwykle przyjemnie, powiedziałbym nawet – fantastycznie, pracować. Myśli artystycznie, bardzo poważnie podchodzi do pracy. Nabiera wprawy w artystycznej autorskiej wizji, wypracowując swój pewien styl. Kiedy zobaczysz jego inny spektakl, to zapewne już poznasz, że zrobił go Iwan Urywski. Porusza się we właściwym nurcie. Szlifują się zadatki, przejawia się jego osobisty styl, osobiste podejście do pracy. To bardzo fajne. W tej trupie służę już siedem lat. Bardzo dobrze znam wszystkich kolegów, z którymi pracuję w tym spektaklu. Niezmiernie lubię wykonawcę roli Sganarela, Wołodymyra Kuzniecowa. Jest on indykatorem filozoficznego człowieczeństwa, duszą naszego spektaklu. Z Daszą Małachową (Donna Anna) też znamy się nie od roku, dawno marzyliśmy, by popracować razem. Mamy coś wspólnego w wewnętrznym niepokoju. Zapewne oboje byliśmy nieposłusznymi dziećmi – i czuć to nawet teraz. To już nie jest nasza pierwsza wspólna praca z Kateryną Rubaszkiną (Dolores). Dawno podziwiam Romana Chałaimowa (Komandor). To potężny krążownik w naszym zespole. Wielki plus tego spektaklu, że nie jest nas tak wielu. Niewielką grupą podnosimy tak głęboki materiał i to bardzo dobrze. — Po raz pierwszy odkryłem Pana jako oryginalnego aktora pięć lat temu, po obejrzeniu spektaklu „Zamawiam miłość” według sztuki Tetiany Iwaszczenko. — Z propozycją zagrania w tym spektaklu zwróciła się moja koleżanka Łarysa Trojanowska, z którą od dawna się przyjaźnimy. Miałem wtedy dość duże obciążenie na planach zdjęciowych. Dość długo prowadziliśmy negocjacje. Bardzo nie chciałem kogoś urazić. Przecież najgorzej, kiedy obiecujesz, a potem zawodzisz ludzi. Nic nie obiecywałem, ale w końcu podczas zdjęć pojawił się korytarz i wszystko się ułożyło. Tam poznałem Serhija Pawluka, który był reżyserem spektaklu. Bardzo serdecznie, miło spędziliśmy czas. W odróżnieniu od „Kamiennego gospodarza” nie mogę nazwać tego materiału głębokim. To po prostu obyczajowa historia z naszej teraźniejszości. Ale pracować było ciekawie. Dość fajnie rozrabialiśmy w dobrym tego słowa znaczeniu. — Wśród Pana stosunkowo nowych projektów w Teatrze na Podolu są role w spektaklach „Dziewczyna z misiem, albo nieletnia” — inscenizacja Pawła Arje według utworu Wiktora Domontowycza oraz „Marzenia ożywają” według Iwana Wyrypajewa. — Dawno marzyłem, by popracować z reżyserem Stasem Żyrkowem. Za to ogromne podziękowania dla naszego kierownika artystycznego Witalija Małachowa. Właśnie otwieraliśmy nową scenę teatru, którą zbudował nam „ROSHEN”. Otworzyć chcieliśmy czymś nietypowym, nowoczesnym. Właśnie takim stał się spektakl „Dziewczyna z misiem”. Stasa porównałbym do kostki Rubika. Dla widza ciągle obraca się w różne strony i ciągle zadziwia swoją eklektyką, swoim fantastycznym fantazjowaniem. To ten reżyser, który nigdy nie zmusi cię do smutku na widowni. Ciągle przenosi cię w jakąś przestrzeń, gdzie łamiesz sobie głowę. Potem na końcu wszystko to składa się w pewien obraz spektaklu. Bardzo podoba mi się jego twórczość. Długo go obserwowałem, jeszcze kiedy był kierownikiem artystycznym teatru „Złote Wrota”. I kiedy zadzwonił do mnie Witalij Juchymowycz i powiedział, że jest taka propozycja pracy z Żyrkowem, z przyjemnością się zgodziłem. Pierwsze nasze spotkanie ze Stasem było na Andrijiwskim Uzwozie. Zaproponował mi przeczytanie powieści Domontowycza „Dziewczyna z misiem”. Powiem szczerze, że kiedy przeczytałem tę powieść, to nagle uświadomiłem sobie, że z tego nic nie wyjdzie. Utwór bardzo ciekawy od strony literackiej, ale zupełnie nie dramatyczny. Dla mnie było ogromnym pytaniem, co można zrobić z tą powieścią w teatrze. Ale już na pierwszych próbach Stas rozwiał wszystkie moje wątpliwości. Reżyser bardzo zawzięcie podszedł do pracy. Przypominało to bieg sprinterski na krótki dystans. Wystawiliśmy spektakl w dość krótkim terminie. Trzeba było szybko rozumieć, co proponuje, zdążyć zrobić pracę domową. Przychodzisz następnego dnia na próbę – i kontynuujemy dalej. Gdybyś w domu nie utrwalił tego, co zrobiłeś wczoraj, nie poukładał tego na półkach, to poruszanie się dalej byłoby trudne. Od razu nastawiliśmy się na takie tempo pracy. Robiliśmy spektakl dość szybko, ale dobrze pracowaliśmy. Na ile jakościowy wyszedł rezultat, znowuż trzeba zwracać się do widzów i krytyków. A my z przyjemnością gramy spektakl. To była pierwsza miła jaskółka współpracy ze Stasem Żyrkowem. A jeśli chodzi o Dawida Petrosjana, który wystawił spektakl „Marzenia ożywają”, to wcześniej nie znałem jego twórczości. Wiedziałem tylko, że pracuje w Narodowym Akademickim Teatrze Dramatycznym im. Iwana Franki, ale nie widziałem jego inscenizacji. Jednak słyszałem już, że to bardzo utalentowany chłopak. Zacząłem z nim rozmawiać, pracować – ta sama historia. Ponieważ po przeczytaniu Wyrypajewa zrozumiałem, że jest on dramaturgiem werbalnym. Znowu pojawiło się pytanie, jak jego utwór wcielać w przestrzeń teatralną. Dawidowi też wszystko wyszło i pracować z nim było bardzo przyjemnie. Petrosjan jest innej struktury niż Żyrkow. Nie fantazjuje sam z siebie. Ciągle znajduje się w trybie interaktywnej pracy, głęboko kopie w dobrym tego słowa znaczeniu. Razem z aktorem bardzo starannie studiuje materiał. Wszystkie te spektakle bardzo lubię i z przyjemnością je gram. — Przed Teatrem na Podolu grał Pan w „Swobodnom tieatrie”? — To był niesamowity okres twórczej młodości. Właśnie w nazwie zakładała się główna zasada tego teatru. Teatry o takiej samej nazwie były w Moskwie, Gruzji. My – absolwenci uczelni, zebraliśmy się w jedną trupę, wszyscy byli na twórczym starcie, chcieliśmy zrobić coś pięknego. Chcieliśmy pracować wbrew dorobkowi, teatralnym tradycjom. Pragnęliśmy wnieść coś nowego. Każde pokolenie przeżywa coś podobnego. Pierwszy spektakl teatru „Mewa imieniem Jonathan” według Richarda Bacha przetrwał 15 lat. Graliśmy go przy ciągłych kompletach publiczności. Na tym spektaklu wyrosło niejedno pokolenie. Przychodzili do nas ludzie, którzy przyznawali, że poznali się na „Mewie…”, a tym razem przyprowadzili do nas już swoje dzieci. Drugi znaczący spektakl dla mnie i, myślę, dla całego teatru nazywał się „Dialog samców”. Z nim objeździliśmy wiele festiwali, na jednym z których zdobyliśmy Grand Prix. To było poważne doświadczenie pracy z kolegą po scenie Mychajłem Żoninem, reżyserem Arturem Artymenjewem. „Swobodnyj tieatr” pozostawił niezwykle miłe wspomnienia. To był okres młodości, pierwszego wzlotu, twórczego pragnienia. — Kiedy pojawiło się pierwsze doświadczenie pracy w kinie? — Przyjechałem do Kijowa w 1998 roku, a już w następnym roku jakimś cudem trafiłem na przesłuchania do Jurija Illenki, który kręcił obraz „Modlitwa za hetmana Mazepę”. Dzięki niesamowitemu zbiegowi okoliczności mogłem zagrać jedną z głównych ról – Piotra I. Miałem długie włosy. Czymś przypominałem Jurijowi Herasymowyczowi młodego Piotra. Potrzebował temperamentu, a ja miałem go nieokiełznanego i pokazałem go. Kino jeszcze kręcono na taśmie – stara dowżenkowska historia. Jurij Illenko – człowiek-legenda, z którym przyszło się zetknąć i popracować. A jeszcze – Bohdan Stup-
Praca była bardzo odpowiedzialna również dlatego, że podeszliśmy do tego tematu nie kiedyś, za kilka lat, a właśnie na gorącym uczynku. U nas i dzisiaj trwa wojna z Rosją, a wtedy było właśnie zaostrzenie tej wojny. Wielu zadawało pytanie, czy w porę podeszliśmy do tego tematu. Uważam, że całkowicie w porę. Absolutnie słusznie postąpiliśmy, wypuszczając film właśnie w tym momencie. Nasi rodzice i my dorastaliśmy na rosyjskich gliniarzach, specnazowcach, desantowcach. Nie mieliśmy swoich bohaterów. A jeśli nawet byli, to w dalekiej przeszłości, o której trudno kręcić kino, aby ludzie je przyjęli. Bardzo w porę pojawiła się historia o współczesnych bohaterach, którzy żyją wśród nas, którzy teraz bronią naszej Ojczyzny. Był to pewien hołd i pewien mit o cyborgach. Jestem zadowolony z pracy naszej grupy. Wszyscy są niesamowicie dzielni. Do tej pory się przyjaźnimy, staliśmy się sobie bliscy po tym obrazie. — A jak Pan trafił do serialu „Dzielnicowy z DWRZ”? — Zadzwonili do mnie i zaprosili na przesłuchanie. To produkt, który kupił kanał telewizyjny ICTV do adaptacji dla ukraińskiego widza. Przed rozpoczęciem pracy nie widziałem oryginalnego materiału. Kiedy trafiłem do tego scenariusza, trzeba było myśleć, co zrobić ze swoją postacią – kapitanem Bondarem, w jaki wektor to wszystko kierować. W oryginale była to dość poważna historia z bandyckimi porachunkami. Zaadaptowaliśmy ten materiał do pewnej kijowskiej dzielnicy – DWRZ, gdzie mieszkają wspaniali, mili ludzie. Postanowiliśmy zmienić wektor filmu na bardziej komediową historię, współbrzmiącą z naszym XXI wiekiem. Bardzo mi się poszczęściło z partnerem – Witalijem Iwanczenką, który gra Dziubę. Właśnie dzięki naszemu tandemowi serial się udał. To historia o dobrym i złym policjancie. Chociaż tak naprawdę Dziuba nie jest aż tak zły. Po prostu jest bardziej niezdarny, mniej manewrowy. I tym dodaje komediowości. Ten serial nazywają już narodowym. Obecnie trwają zdjęcia do drugiego sezonu. — Komu poświęca Pan wolny czas? — Swoim dzieciom. Czerpię radość z tego, jak rosną, jak zmienia się ich światopogląd. To mój największy dorobek, największy skarb, który daje Bóg. Starszy syn planuje być aktorem. Teraz ma 16 lat, poszedł do 11 klasy. Widzę, czego chce. Nie będę namawiał, ale i straszył też nie będę. Chyba że pomogę radami. Przecież swoją twórczą drogę każdy musi przejść sam, osobiście. Rozmawiał Eduard OWCHARENKO Zdjęcie Iry MARCONI
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
jako niekompatybilne, nieufność wobec własnego talentu poetyckiego, i tylko PIĘKNO tego świata (a nie pragnienie sławy) przekonuje liryczną bohaterkę o nieuchronności jej twórczego powołania. A co dzisiaj? Ludmyła Skyrda spełniła się i jako poetka, i jako matka oraz żona, i jako naukowiec oraz pedagog. W liryce, umownie mówiąc, kolejnego okresu twórczego, który rozpoczął się po pierwszym wyjeździe za granicę w 1988 roku, maniera artystyczna poetki nieco się zmienia, coraz bardziej przypominając notatki z podróży, dziennik wędrowca (w wywiadzie z M. Sydorżewskim (2017) żartobliwie porównuje ona swoje teksty do przewodnika dla turysty). Do „podróżniczych” wierszy bardzo pasuje „fabularność”, do której poetka uciekała się już wcześniej, wybierając jako punkt wyjścia dla refleksji pewną sytuację życiową (często czysto codzienną). Dojrzała poezja Ludmyły Skyrdy czaruje jednak intonacyjną lekkością, a miejscami — i wirtuozerią wiersza, przejrzystością i prostotą lirycznego przeżycia, — właściwie dzięki tej jakości jej teksty błyskotliwie nadają się do przekładu na jakikolwiek język i łatwo adaptują się do przyswajanego kontekstu kulturowego. Za co cenią Ludmyłę Skyrdę? Za granicą jej twórczość, znaną z przekładów i maksymalnie „wypromowaną” przez wszystkie możliwe zasoby medialne, ocenia się bardzo wysoko, a samą poetkę widzi się faktycznie w pierwszych szeregach procesu literackiego (przecież w 2009 roku Ludmyła Skyrda prezentowała ukraińską poezję na Światowym Festiwalu Sztuki „Igrzyska Delfickie” w Korei Południowej — na wybór właśnie jej kandydatury wpłynęła znowuż jej popularność za granicą). Osoby, które mają styczność z jej twórczą drogą przez świat, a mianowicie tłumacze, autorzy przedmów, mają dość wysoki status w sferach państwowych i kulturalnych. Na Ukrainie „fanklub” Ludmyły Skyrdy jest dość nieliczny. I co uderza: z ust pierwszorzędnych literaturoznawców, takich jak M. Najenko, M. Ilnycki i inni, brzmią przeważnie panegiryki — niejasno nawet, czy dla samej poetki, czy jednak dla jej poezji? Mychajło Najenko, nawiasem mówiąc, nie zna we współczesnej Ukrainie „innej osoby, która byłaby tyle razy i na takim poziomie »wychwalana« przez najwybitniejszych mistrzów, szeroko znanych na świecie”, i wyraża trafne spostrzeżenie: „Widocznie był w całym tym czarze talentu jeszcze jakiś hipnoza…”. Pod wpływem czaru Ludmyły Skyrdy są także jej dawni przyjaciele Iryna Żyłenko (jej wspomnienia w „Homo feriens”), Jurij Szczerbak. Przychodzą na myśl jedynie subiektywno-emocjonalne przyczyny tak zawyżonej oceny twórczości Ludmyły Skyrdy, bo jej porównywanie w studium M. Najenki z talentem M. Rylskiego do niesienia „patosu człowieczeństwa i optymizmu, [jej] poczucia harmonii świata, <…> [jej] prób zrozumienia nieprzemijających wartości duchowych i kulturowych ludzkości” czyta się z trudem bez ironii, podobnie jak zbyt śmiałe zestawienie jej z młodym M. Bażanem, które proponuje polski „fan” naszej poetki Stefan Kozak. Naciąganym wydaje się także zbliżenie L. Skyrdy z tradycją neoklasyków w recenzji N. Kostenko (zresztą, niemal jedynej fachowej recepcji twórczości poetki). W każdym razie, żeby nie zepsuć całkowicie łyżką dziegciu profilu twórczego tej zdumiewającej dla Ukrainy poetki, tego największego „integratora Ukrainy z Europą” (Mychajło Najenko) o delikatnym, lirycznym, ale też szczególnym głosie, niech nieco naiwnym, ale czystym i prawdziwym, chcę wyrazić (swoje osobiste) podziękowania jubilatce za tytaniczną pracę na niwie naszej kultury, zachwyt jej wszechzwycięską kobiecością (jej czary działają!) oraz życzenia płodnej twórczości i uznania artystycznego. I na koniec: tak prosty i tak arcydzielny wiersz od Ludmyły Skyrdy: Nie wystarcza światu miłości, Ale w nadmiarze łez, w nadmiarze krwi, Ten piękny świat, ten dziecinny, Nie może uchronić od nieszczęść człowiek. I znowu nas rozłąka rozłącza: Mnie ciebie, ciebie nie wystarcza. I wiesz ty — ta męka nie minie: Tobie nie wystarcza mnie… Mnie…
Tłumaczenie maszynowe
Olha SHAF Imię tej poetki znają w Chinach, Japonii, Korei Południowej, Gruzji, Austrii, Polsce i innych krajach świata. A na ile znana jest Ludmyła Skyrda w Ukrainie? Jest ona filolożką, specjalistką od współczesnego ukraińskiego poematu, pierwszą badaczką liryki Jewhena Płużnyka, autorką ponad 30 książek poetyckich, młodym pędem lat sześćdziesiątych, drugą pisarką (po Szewczence), przetłumaczoną na japoński, i pierwszą przetłumaczoną na wszystkie języki ONZ, autorką przekładu na ukraiński książki „Budujemy mosty” Jej Wysokości cesarzowej Japonii Michiko, laureatką prestiżowych nagród literackich etc. Jej hollywoodzka postawa (taką widzi ją we wspomnieniach o młodych latach Mychajło Najenko, taka jest też na fotografiach), jej nieodparty urok z nieodłącznym smile („Everything is fine!”) i młodzieńczym blaskiem w oczach (mimo poważnego wieku — 15 września tego roku Ludmyła Skyrda skończyła 75 lat!), jej jaskrawy i kolorowy strój (uwielbia chińską etnikę), niezmiennie czerwona szminka i czerwone, szalenie stylowe okulary — wszystko to bierze w niewolę, zachwyca, rozkochuje nawet najbardziej uprzedzonego sceptyka. Jej wizerunek kojarzy się z blaskiem, promieniowaniem (czerwony, złoty — ulubione kolory). „…Kiedy dobrze wyglądam, wykwintnie ubrana, kiedy wszystko, co robię, przynosi ludziom radość, – u mnie pojawia się poczucie sukcesu”, — odkrywa swoje tajemnice poetka i dodaje: „Uważam, że kiedy człowiek się uśmiecha, jest on skuteczny, ponieważ przynosi to radość otoczeniu”. Nie mniej niż wygląd, przyciąga jej głos. Kiedy słuchasz, jak czyta swoje poezje, jak mówi na szerokie tematy, w krótkim czasie przepełniasz się sympatią, zaufaniem do tej kobiety. Gdyby istniał konkurs „Pani Ukraińska Poezja”, to grand prix bez wątpienia musiałoby należeć do Ludmyły Skyrdy! Bo nigdy jeszcze ukraińskiej poezji na rodzimych terenach i w świecie nie reprezentowała tak jaskrawa osobowość, tak efektowna i komunikatywna kobieta, tak przekonana patriotka ukraińskości, na której jeden widok wszystkim staje się jasne: Ukraina — piękna ziemia, kraj z potężnym potencjałem kulturowym. Jak do tego doszło? Ludmyła Skyrda rzeczywiście dokonała kulturowego przełomu w humanitarną przestrzeń Europy, Dalekiego Wschodu, „tęczowo połączyła Wschód i Zachód” (jak mówią o niej) publikacją zbiorów swoich poezji o tych krajach w ich języku, co w sposób naturalny doprowadziło do informacyjnego rozgłosu i zwrócenia uwagi na postać ukraińskiej pisarki. Jej „dyplomację kulturalną” trudno przecenić, zwłaszcza na drodze poszukiwania przez niepodległą Ukrainę własnego miejsca w świecie, naszej niełatwej „rozidentyfikacji” z „ruskim mirem”, z uwagi na ostrą potrzebę formowania pozytywnego wizerunku naszego państwa. Można sobie wyobrazić, jak miliony obcokrajowców, po raz pierwszy usłyszawszy o Ukrainie w reportażach o Ludmyle Skyrdzie (informacje o jej występach, wywiady z nią, w szczególności w ChRL, publikowano w wydawnictwach z 5-10-milionowymi nakładami!), natychmiast skojarzyły nasz kraj z tryskającym optymizmem i pozytywem naszej rodaczki. Sukces Ludmyły Skyrdy warunkuje szereg czynników: przede wszystkim połączenie jej kulturotwórczego pragnienia i możliwości, a mianowicie dostępu do tego wpływowego kręgu, który otwiera się przed żoną Nadzwyczajnego i Pełnomocnego Ambasadora Ukrainy Jurija Kostenki. Do składników sukcesu warto jeszcze dodać wybraną strategię „upokorzenia”, a lepiej „uwiedzenia” obcego rynku kulturowego. Polega ona przede wszystkim na starannym wcześniejszym studiowaniu obcej kultury, następnie zachwyconym wysławianiu osiągnięć tej kultury w poezjach, współpracy z pierwszorzędnymi tłumaczami i kończy się publikacją książki wierszy. Bez wątpienia, każdy naród, jak i człowiek, lubi, kiedy zachwycają się nim inni, kiedy podnoszą, cenią jego dorobek, dlatego też wdzięcznie odpowiada na miłość dziesięciokrotną miłością: wydają luksusowo oprawione zbiory (tak, liryczne kompozycje Ludmyły Skyrdy w książce „Natchniony wiersz — czarujący obraz” (2012) wydrukowano na złotych stronach, zilustrowało je 25 najwybitniejszych artystów Chin), organizują prezentacje, wsparcie informacyjne, liczne wywiady w mediach. A w każdym kraju, gdzie poetka przebywała podczas dyplomatycznych kadencji jej męża, wychodziła nie jedna taka książka. Kulturotwórcza strategia Ludmyły Skyrdy różni się, na przykład, od nieco dramatycznego patosu reprezentacji ukraińskiej literatury Oksany Zabużko za granicą — właśnie witalno-optymistycznym, miłosno-harmonicznym przesłaniem nawiązywania dialogu kulturowego, swoistego „mostu przyjaźni”. Nie tyle o osobistą sławę chodzi Ludmyle Skyrdzie, co o przedstawienie swojego państwa w szerokich światach, o „promocję” Ukrainy. Przynajmniej tę motywację poetka wypowiada na licznych spotkaniach i w prasie. „O czym pisze Ludmyła Skyrda? O przyrodzie, sztuce, miłości”, — mówi profesor Mychajło Najenko. Wielokrotnie podkreśla on „pozytywną ponadczasowość” jej tekstów. Liryka Ludmyły Skyrdy lat 1960-1980, w wielu kwestiach współbrzmiąca z twórczością jej koleżanek po piórze — Iryny Żyłenko, Switłany Żołob, Hanny Turełyk, Lidii Kulbak, Switłany Jowenko i innych (którym znacznie mniej „poszczęściło się na starcie”, używając znanego wyrażenia Oksany Zabużko), przekonuje o tym, że jej świat — jest kobiecy. Poezja L. Skyrdy jest kobieca przede wszystkim na poziomie pola poznawczego lirycznych refleksji. Powiem prościej: jej utworom, jak i kobiecej ukraińskiej liryce tej doby, właściwy jest poznawczy priorytet piękna w przyrodzie, w ludzkich relacjach, w sztuce, a także wartości duchowego ciepła, przyjaźni, miłości, macierzyństwa, harmonii w duszy i w domu, przeżywania szczęścia od wszystkiego wyżej wymienionego, dążenia do samopogłębienia... Nazwane współrzędne kobiecego myślenia artystycznego są wyraźne w poezji Ludmyły Skyrdy lat 1960-1980, one też warunkują tę witalno-słoneczną, jasną „ponadczasową” aurę, wyjaśniają brak aktualnych tematów obywatelskich. „…Gdziekolwiek bym nie mieszkała, — wyznaje ona, — przedmiotem mojej poezji zawsze jest piękno świata, a nie jego, że tak powiem, przeciwieństwo. Nie umiem pisać o dysharmonicznym, apokaliptycznym, niepokojącym. Jedynie całkowita harmonia bytu — ziemi i nieba, człowieka i przyrody, duszy i ciała — dają mi radość i natchnienie”. Profesorka Natalia Kostenko podsumowuje znaczeniowe orientacje twórczości Ludmyły Skyrdy: „Przyroda i kultura, miłość i twórczość – w połączeniu tych początków autorka szuka harmonii między sobą a światem”. Liryczna bohaterka Ludmyły Skyrdy „odpycha się” od przyrody, znajduje odpowiedni ton emocjonalny i dalej już przeorientowuje się na samopoznanie, przeżywanie duchowej (dys)harmonii przy aktualizacji tematów źródeł i przebiegu osobistej historii, miłości, macierzyństwa, domu, twórczości. Ono jeszcze trwa, ono jeszcze trwa — Piękne życie, tak podobne do raju. Obudzić się rano i w pierwszym słowie Poznać — to głos mojej miłości.
A potem usłyszeć, jak słońce ujrzeć, Niebiańskie ptaszki za ścianą – to dzieci. I dalej, jak cud wchłonąć oczami – To mamy uśmiech niepowtarzalny. I, drzwi otworzywszy w śnieg-zawieruchę, Oślepić od ciepłego spojrzenia przyjaciela. Nigdy nie znać nudy i zgryzoty, Bo świeci święte ognisko pracy. Spojrzeć na niebo, wysokie i ciche. To pokój. Dom spokojnie i łagodnie oddycha. (“Poranek”). Subtelna spostrzegawczość, empatyczne ciepło wobec natury, właściwe kobiecej narracji Ludmyły Skurdy, zrealizowane są, w szczególności, w bogatym w taktylną sensorykę porównaniu: “A jesień ruda, niczym ciepłe źrebię, / Listkiem, jak szorstkim językiem, zahaczyła / Dłonie moje…”. W zapowiedzianej poezji “Dialog z sobą” sytuacja nocnej bezsenności przed otwartym w jesienną noc oknem budzi w lirycznej bohaterce przejmujące rozmyślania o celowości jej zajmowania się twórczością w kolejnych strofach: A myśl szorstka przedzierała się przez duszę: Czy warto pisać, czy mogę, czy muszę? Ją odganiała zawzięcie od siebie, Lecz znów się wgryzała: czy warto, czy trzeba? Poznać siebie. Przekroić los. Z córką za rękę spacerować w skwerze. Słowa, niczym stado, puścić na wolność. Czyż to dla nich – ślęczeć na papierze? Tę jesień, która nie mieści się w poemacie I wystaje z wersów złotymi wiatrami, Ją, rozpaczliwie piękną aż do bólu, Uwolnić – niech brodzi polami i lasami. Lecz myśl nowa, jakby stanęła na warcie: Jeśli nie pisać – może i żyć nie warto? Twój rozum i talent, twoje soki i siły – To wiersze, które po tobie zostały. A w sumie, może dość? Ten świat opiewali Wielcy mistrzowie w peanach i odach, Już wszystko zrymowano: wody i przystanie, I uroda ukochanej, i drzew uroda. Kartkę odkładam – zapomnijmy o świergocie. (Ironia celna, lecz niezłośliwa). Lecz nagle nad światem malinowy dreszcz… Świta! Obudźcie się! Spójrzcież! Cud! W tej poezji Ludmyły Skurdy znajdujemy jeszcze jedną kobiecą cechę – wahanie między twórczym a macierzyńskim powołaniem.
Tłumaczenie maszynowe
Kontynuujemy projekt „Szczegóły życia Szewczenki”, umotywowany głębokim zrozumieniem słów poety z autobiograficznego „Listu T. Hr. Szewczenki do redaktora »Narodnego cztienija«” (luty 1860 r.): „...Odważam się otworzyć przed światem kilka smutnych faktów mojego istnienia... tym bardziej, że historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny. Ale nie mam ducha, by wchodzić we wszystkie jej szczegóły”. Autor projektu pokazuje, że Szewczenko był zaznajomiony z twórczością M. W. Gogola i A. I. Hercena, odkrywa reminiscencje poety z „Martwych dusz” Gogola i „Rzeczywistej własności” Hercena, wsłuchuje się w echo gogolowskich obrazów i hercenowskich idei w Dzienniku Szewczenki oraz innych utworach. Ciekawe są także autorskie reminiscencje w tekstach poety. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. Taras Szewczenko: „»Martwe dusze« rozleciały się szybciej niż ptaki niebieskie...” To aforystyczne wyrażenie spotykamy w rosyjskojęzycznej powieści „Bliźniacy” (1855), w której niewidzialna obecność Gogola jest odczuwalna już na samym początku utworu, dlatego w jej środku nie dziwią nas pojemne i dokładne słowa: „...Z szumem pojawiły się na świecie »Martwe dusze«. »B[iblioteka] dla cztienija«, w tym także solidni, myślący pozytywnie ludzie, zrugali książkę i autora, nazywając książkę brudną i niemoralną, a autora po prostu siewcą chwastów na gruncie wychowania szlachetnej młodzieży. Mimo jednak strażników moralności i strażniczki rosyjskiego słowa, »Martwe dusze« rozleciały się szybciej niż ptaki niebieskie po szerokim carstwie rosyjskim”. Uderza, że ta metafora jest zadziwiająco zgodna z wypowiedzią dobrego znajomego Szewczenki, S. T. Aksakowa: „»Martwe dusze« szybko rozleciały się po Moskwie, a potem po całej Rosji”. Porównajmy to z oceną A. I. Hercena: „»Martwe dusze« wstrząsnęły całą Rosją”. Ciekawe, że w powieści „Bliźniacy” Szewczenko szczegółowo opowiadał, jak student Uniwersytetu św. Włodzimierza w Kijowie, Sawa, usilnie próbował nabyć książkę „Martwe dusze”, i opisuje to z tak charakterystycznym ukraińskim humorem, że mimowolnie przypomina się poważny wniosek W. L. Smilańskiej dotyczący powieści Szewczenki, w których „jest tak wiele wspólnego z widzialnym dla świata śmiechem i niewidzialnymi dla niego łzami wielkiego Ukraińca Mikołaja Gogola”. Nawiasem mówiąc, to znane określenie własnej twórczości przez pisarza w VII rozdziale „Martwych dusz” zostało wzmocnione słowami proroka Jeremiasza na nagrobku grobu Gogola w Monasterze Daniłowskim w Moskwie: „Gorzko słowem moim pośmieję się”. Wszakże u Szewczenki w „Hajdamakach” jeszcze przed Gogolem powiedziano mocniej: „Śmieję się łzami”. Otóż autor powieści „Bliźniacy” rozpoczynał osobny wątek tak: „Sawa początkowo z uwagą wysłuchał »Martwych dusz«, potem z wielką uwagą przeczytał, a przeczytawszy, nabrał namiętności, by za wszelką cenę nabyć tę książkę i podczas wakacji czytać na głos na chutorze”. Ale brat nie wysłał Sawie upragnionej książki z Petersburga: „»Martwe dusze« zakazane. I cenzor, i autor siedzą w twierdzy”. Lecz po pewnym czasie, zobaczywszy ją w kijowskiej witrynie... „...Postanowił za wszelką cenę nabyć wielką książkę, tym bardziej, że wakacje się zbliżały... Tego samego dnia zaniósł swój mundur... do pożyczkodawcy podłego metalu za umiarkowane procenty. I nabywszy za uzyskane pieniądze egzemplarz wielkiej książki, miał niewysłowioną przyjemność czytać ją na głos na chutorze. Wieczorem na ganku, a w dzień pod lipą w pasiece”. Morał w tym, że książka jest dwakroć wielka i czytać ją należy na głos! O stosunku Szewczenki do genialnego utworu M. W. Gogola wiele mówi list do W. M. Riepninej z 7 marca 1850 r. Ciepło wspominając na samym początku o pobycie w Jagotynie w 1843 r., Szewczenko pisał: „Przypadkiem jakoś zeszło u mnie z panią na temat »Martwych dusz«. I odniosła się pani niezwykle sucho. Zaskoczyło mnie to nieprzyjemnie, ponieważ zawsze czytałem Gogola z przyjemnością i ponieważ w głębi duszy szanowałem pani szlachetny umysł, pani gust i pani delikatnie wzniosłe uczucia... Zachwyca mnie pani obecna opinia — i o Gogolu, i o jego nieśmiertelnym stworzeniu! Jestem zachwycony, że zrozumiała pani prawdziwie chrześcijański cel jego! tak!..”. Dalej Szewczenko znalazł zadziwiające słowa, by poprosić o „Martwe dusze” M. W. Gogola: „Cała ta mowa po to, aby pani (najpokorniej proszę) przysłała mi »Martwe dusze«. Pogonią mnie 1 maja w step, na wschodni brzeg Morza Kaspijskiego do Twierdzy Nowopietrowskiej, w konsekwencji znów przerwą wszelką łączność z ludźmi. A taka książka, jak »M[artwe] d[usze]«, będzie dla mnie przyjacielem w mojej samotności! Przyślijcie, W[arwaro] N[ikołajewno], na miłość Boską — i dla wszystkiego, co wzniosłe, zawarte w sercu ludzkim; oczywiście, nie nudząc pani, można by wypisać z Moskwy, ale niestety! Nie mogę sobie teraz pozwolić na podobny luksus. Od dawna miałem zamiar prosić panią o tę książkę, ale... nie ośmielałem się. Przyślijcie na miłość wszystkiego świętego!”. Tej wzruszającej prośby Warwara Riepnina, której zabroniono utrzymywać kontakty z Szewczenką, nie spełniła. Jednak z Dziennika Szewczenki widać, że Taras Hryhorowycz trzymał w pamięci gogolowskie „Martwe dusze”, a obrazy i sceny utworu wielokrotnie pojawiały się w jego notatkach. Oto 14 lipca 1857 r. w Twierdzy Nowopietrowskiej, na dwa tygodnie przed zwolnieniem z zesłania, wyłożył on na papierze myśl o tym, że „u wielkoruskiego człowieka istnieje wrodzona antypatia do zieleni, do tej żywej, błyszczącej szaty uśmiechniętej matki natury”. I od razu przypomniał się Szewczence Mikołaj Wasiljewicz: „Wielkoruska wieś — to, jak wyraził się Gogol, nawalone kupy szarych kłód z czarnymi otworami zamiast okien, wieczny brud, wieczna zima! Nigdzie gałązki zielonej nie zobaczysz, a po bokach nieprzebyte lasy zielenieją. A wieś, jakby umyślnie, wycięła się na wielką drogę spod cienia tego nieprzebytego ogrodu. Rozciągnęła się w dwa rzędy przy wielkiej drodze, wybudowała zajazdy, a na uboczu kaplicę i karczmę, i niczego więcej jej nie potrzeba. Niezrozumiała antypatia do uroków natury”. Ale Szewczenko nie byłby Szewczenką, gdyby... „W Małorosji zupełnie nie to. Tam wieś, a nawet miasto schowały swoje białe, przyjazne chaty w cieniu czereśniowych i wiśniowych sadów. Tam biedny, nieuśmiechnięty chłop otulił się wspaniałą, wiecznie uśmiechniętą naturą i śpiewa swoją żałosną, pełną duszy pieśń w nadziei na lepsze istnienie”. Chodzi faktycznie o porównanie przez Szewczenkę, można by rzec, niektórych mentalnych cech narodu ukraińskiego i rosyjskiego. Nie zagłębiając się w ten złożony problem, przypomnę jedynie ważne, ale mało znane rozważania M. Gorkiego, wypowiedziane w listopadzie 1916 r. w obecności wielkich Ukraińców W. K. Wynnyczenki, M. S. Hruszewskiego, A. J. Krymskiego: „...Ja własnymi nogami przeszedłem Rosję w różnych kierunkach. Dobrze znam prawie wszystkie jej kraje i zakątki od czarnomorskich stepów bezkresnych po ponure północne bory i tundry. Wszędzie żyłem z ludem i przyglądałem się mu, i dla mnie jasne jest, że dusza Ukraińca, która rośnie i kąpie się w jasnych i gorących promieniach południa, jest i musi być nie tylko inną, ale w wielu przypadkach przeciwną duszy tych, którzy wyrośli i spędzają swój wiek w półmroku i chłodzie północnych lasów. Oprócz tego, ona musi być bogatsza, w niej musi być więcej barw, znaczy to, że i kultura, którą ta dusza...”
T. Szewczenko. Autoportret. 1860 r. tworzy, powinna być bogatsza, bardziej różnorodna, bardziej harmonijna, ona musi promienieć radościami życia. Szerokość myśli, pragnienie wolności, szczęścia, piękna, potrzeba żywej twórczości muszą charakteryzować i rzeczywiście charakteryzują to, co dał i daje światu naród ukraiński. Jestem przekonany, że kultura narodu ukraińskiego w istocie swojej jest wyższa od wielkoruskiej”. Szczególnie podobają mi się chwilowe, trafne błyski obecności Gogola w reminiscencjach Szewczenki, który wpuścił jego bohaterów do swojego codziennego życia. Powiedzmy, 30 czerwca 1857 r. Taras Hryhorowycz odnotowuje w Dzienniku, że dobrzy znajomi z umocnień nowopietrowskich, Zygmuntowscy, uważają go za Pliuszkina, a on „nie uznał za stosowne rozczarowywać ich swoją nędzą i rozstał się z nimi jak prawdziwy bogacz”. Ale i to nie wszystko. Według subtelnej obserwacji J. J. Barabasza, małżeństwo Zygmuntowskich, których Szewczenko nazywa imionami z mitologii greckiej Telemonem (Filemonem) i Baucydą, koresponduje z gogolowskimi Tołstohubami ze „Staroświeckich ziemian”. Albo 1 listopada 1857 r. Szewczenko z ironią odnotował: „Wypiłem z dobrymi ludźmi kieliszek wódki, zostałem na obiedzie z dobrymi ludźmi i z dobrymi ludźmi przy obiedzie mało nie upiłem się jak Sielifan”. Charakterystyczne, że po raz pierwszy wspominając w Dzienniku rosyjskiego pisarza-satyryka M. J. Sałtykowa-Szczedrina, Taras Hryhorowycz od razu powiązał jego twórczość z Gogolem: „Z jaką radością ucieszyłaby się szlachetna dusza twoja, widząc wokół siebie takich genialnych uczniów swoich”. Chodziło o cykl opowiadań „Szkice gubernialne”, które drukowano w czasopiśmie „Russkij wiestnik” w latach 1856–1857 pod podpisem „N. Szczedrin”, ale Szewczenko znał nazwisko autora: „Jakie dobre „Szkice gubernialne”, w tym i „Mawra Kuźminiczna” Sałtykowa... Ja ubóstwiam Sałtykowa”. T. Szewczenko. Zapis w Dzienniku o M. Gogolu 5 września 1857 r. W Dzienniku 2 lutego 1857 r. odnotowano, że Szewczenko przekazał „Szkice gubernialne” K. B. Piunowej, a z listu do I. O. Uskowa z Petersburga z 4 lipca 1858 r. widać, że poeta wysłał mu książkę (wydaną w Moskwie w 1857 r.): „...Ja posyłam wam „Szkice gubernialne”...” Bez wątpienia szkice M. J. Sałtykowa-Szczedrina w pełni odpowiadały konceptualnym wyobrażeniom Szewczenki o „rozumnej, szlachetnej, wyrafinowanej i celnej satyrze”, właśnie takie rozmyślania spotykamy w Dzienniku jeszcze 26 czerwca 1857 r., kiedy poeta z literatów wymienił tylko A. N. Ostrowskiego z komedią „Swoi ludzie — dogadamy się” oraz M. W. Gogola z „Rewizorem”. Tego dnia — 5 września 1857 r. — Szewczenko zakończył zapis w Dzienniku natchnionym, pełnym patosu apelem: „Przyjaciele moi, szczerzy moi! Piszcie, podajcie głos za tę biedną, brudną, sponiewieraną czerń! Za tego zhańbionego bezsłownego śmierda!” Ostatni raz Szewczenko wspomina Gogola w Dzienniku 12 stycznia 1858 r., odnotowując w Niżnym Nowogrodzie, że zawiózł K. B. Piunowej jego oraz A. S. Puszkina utwory. Ale, według słów J. J. Barabasza, „i potem, po powrocie Szewczenki do stolicy, gogolowski powiew niekiedy zdalnie daje o sobie znać, przede wszystkim w poszczególnych detalach petersburskiego toposu, klimatu, imperialnej atmosfery: „I gołoledź, i mgła, / I śnieg, i chłód, i Newa... („O ludzie! ludzie nieboracy!”), „zbezczeszczone pałace” („Jakoś idąc nocą”)...” Ale zajrzyjmy i do „Dziennika”: „Śnieg, słota, ohydztwo...” (12 kwietnia 1858 r.); „...Włócząc się po nabrzeżu Newy, wróciliśmy do domu” (1 maja 1858 r.); „Płacze, biedny, nie o to, że ze służby wygonili, a o to, że Stanisława nie dali. Biedny, nieszczęsny człowiek! (8 kwietnia 1858 r.). We wspomnianym liście Szewczenki do W. M. Riepninej uderzają słowa poety o Mikołaju Gogolu, które musimy pamiętać: „Przed Gogolem należy korzyć się jak przed człowiekiem, obdarzonym najgłębszym umysłem i najdelikatniejszą miłością do ludzi!.. Nasz Gogol — prawdziwy znawca serca ludzkiego! (Między innymi, u Gogola jest wyrażenie — „znawca człowieka”. — W. M.) Najmądrzejszy filozof! i najbardziej wzniosły poeta musi korzyć się przed nim jak przed miłośnikiem ludzi! Ja nigdy nie przestanę żałować, że nie udało mi się poznać osobiście Gogola. Osobista znajomość z podobnym człowiekiem jest bezcenna…” My ostro odczuwamy, że ich niespotkanie już stało się wiecznością, a słowa Szewczenki brzmią jak na pogrzebie jego wielkiego rodaka... Pierwszego maja 1854 r. Szewczenko poprosił A. M. Bodiańskiego w liście: „...Idź do Monasteru Simonowskiego i za mnie pomódl się do Boga na mogile Gogola za jego sprawiedliwą duszę”. W rzeczywistości Mikołaj Wasiljewicz był pochowany w Monasterze Daniłowskim, który jest na prawym brzegu rzeki Moskwy. A Monaster Simonowski męski — w południowo-wschodniej części miasta na lewym brzegu rzeki. Szewczenko mylił się co do monasteru, ale nabrało to dla mnie mistycznego sensu, kiedy w notatniku M. W. Gogola z lat 1841–1845 spotkałem notatkę: „Monaster Simonowski”. W innym notatniku Mikołaj Wasiljewicz wyliczał niektóre monastery i cerkwie właśnie „w drodze do Simonowskiego”. Jakby Szewczenko czuł, że Monaster Simonowski M. W. Gogolowi nie jest obcy... I Gogol, i Szewczenko zmarli na obczyźnie, jednak Taras Hryhorowycz zapisał pochować siebie „na Ukrainie miłej”. Obaj zostali pochowani ponownie, ale prochy Szewczenki przewieziono w 1861 r. na Ukrainę, a M. W. Gogola w 1931 r. — z Monasteru Daniłowskiego na Cmentarz Nowodziewiczy. W kilku książkach, które ujrzały światło dzienne w Moskwie w języku ukraińskim na początku tego stulecia, pisał: „Mogiła Gogola wieńczona jest oficjalnym popiersiem od nieistniejącego już obecnie Rządu Radzieckiego w odróżnieniu od krzyża, który stał nad prochami pisarza w Monasterze Daniłowskim. Chce się wierzyć, że tę przykrość kiedyś zostanie naprawiona. Bo przecież właśnie krzyż stał nad prochami pisarza, kiedy Szewczenko prosił z zesłania Bodiańskiego pomodlić się do Boga „na mogile Gogola za jego sprawiedliwą duszę”6. Dzięki Bogu, do 200-lecia od dnia urod-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
na grobie pisarza postawiono jednak krzyż i odtworzono pierwotny nagrobek z „golgotą”. Wszakże, cokolwiek by nie mówiono, M. W. Gogol spoczywa w nie swojej ziemi, może dlatego z jego prochami wydarzyło się tyle nieszczęść, a wokół niego do dziś toczą się dyskusje. W każdym razie, jeśli wsłuchać się w mądrego Kobziarza, to w kilku słowach pozostawił nam on w swoim Dzienniku 5 września 1857 r. historyczną ocenę M. W. Gogola i prawdziwą jego przynależność: „O Gogol, nasz nieśmiertelny Gogol!”. W tym zaimku dzierżawczym — nasz — uosobiona jest genetyczna i faktyczna przynależność duszy Gogola (to właśnie ona jest nieśmiertelna!) do jego Ojczyzny — Ukrainy, a twórczości Gogola — do literatury ukraińskiej, rosyjskiej i światowej.
Przebywając w Niżnym Nowogrodzie, Szewczenko notuje w Dzienniku 11 października 1857 r.: „Popracowawszy, poszedłem na obiad do M. K. Jakobiego. Zamiast deseru poczęstował mnie broszurą Iskendera londyńskiego drugiego wydania „Chrzczona własność”. Serdeczne, szczere ludzkie słowo! Niech osłoni cię światło prawdy i siła prawdziwego Boga, apostole nasz, nasz samotny wygnańcu!”. Pierwsze wydanie broszury A. I. Hercena (Iskendera) „Chrzczona własność” ukazało się w Londynie w 1853 r., wydanie drugie, o którym pisze Szewczenko, — w 1857 r. Znamienne, że już jesienią tego roku utwór został dostarczony do Niżnego Nowogrodu nielegalnymi kanałami. Utwór A. I. Hercena ze względu na swój antypańszczyźniany kierunek był zgodny z nastrojami Szewczenki. Powiedzmy, A. I. Hercen pisał: „Dopóki obszarnik nie zamorzył głodem lub nie zabił fizycznie swojego poddanego, jest prawy wobec prawa i ograniczony tylko jednym toporem chłopa. Nim, prawdopodobnie, i rozrąbie się zapętlony węzeł obszarniczej władzy”7. Tutaj nie sposób nie wspomnieć poezji Szewczenki „Nie choruję, ot tak...”, napisanej rok i dwa miesiące później w Petersburgu, w niej obraz topora, jak szczególnie gruntownie wykazał jeszcze Je. P. Kyryluk, wyraźnie współbrzmi z hercenowskim: Dobra nie czekaj, Nie czekaj upragnionej wolności — Ona zasnęła: car Mikołaj Ją uśpił. A żeby zbudzić Udręczoną wolność, trzeba światem, Gromadą obuchem stal hartować, Tak dobrze wyostrzyć topór, Tak i zabrać się już budzić. I. M. Dziuba z goryczą pisze o tym, że obecnie ból serca Szewczenki za cierpiącymi i bezprawnymi nie jest zbyt dobrze odbierany. „Więc słyszymy spóźnione wyrzuty wobec niego za rewolucyjne motywy, za jego wezwanie „obuchem stal hartować”, „wyostrzyć topór”. Niektórzy na usprawiedliwienie go powtarzają — na odwrót — stereotyp radzieckiego literaturoznawstwa, sprowadzając sprawę do wpływu Czernyszewskiego (teraz już przeklętego), jego słynnego: „Do topora wzywajcie Ruś!” Oczywiście, hasło Czernyszewskiego znalazło wielki rezonans w antypańszczyźnianych i antymonarchicznych kręgach społeczeństwa. Ale było to tylko aforystyczne wyrażenie idei rewolucji chłopskiej, którą już pachniało w powietrzu. A chłop, w odróżnieniu od oficerów-dekabrystów (i tym bardziej władzy), miał tylko tę broń: topór (a jeszcze kosę i widły, niezmienne widły!) — dlatego o toporze mówił nie sam tylko Czernyszewski... Trzeba mieć na uwadze, że w poezji (a i w publicystyce) „topór”, oczywiście, nie był oznaczeniem inwentarzowym, jak w tym przypadku: była to metafora wybuchu społecznego, działania rewolucyjnego... Szczególnie jest to oczywiste u Szewczenki: u niego chodzi o walkę o wolność w szerokim znaczeniu słowa”8. Ciekawe rozważania spotykamy u Je. K. Nachłyka, który zaznacza, że w odróżnieniu od rosyjskich rewolucjonistów-demokratów, „dla Szewczenki równie ważna była i rewolucja społeczna, i narodowa” oraz przypomina, że obraz topora obserwuje się także u A. S. Puszkina, A. Mickiewicza... Ten złożony temat znalazł odzwierciedlenie w pracach Ju. Ja. Barabasza, Ju. O. Iwakina, L. I. Pluszcza, W. L. Smilańskiej, Ju. W. Szewelowa, Ju. S. Szerecha i in. Autorka artykułu o A. I. Hercenie w Encyklopedii Szewczenkowskiej (t. 2) N. Czorna trafnie zwraca uwagę na to, że „reminiscencje hercenowskich idei i charakterystyk, w szczególności motywy związane z dekabrystami i ich katem, „feldfeblem-carem”, odbijają się echem w kilku utworach Szewczenki, napisanych po zesłaniu, przede wszystkim w poemacie „Neofici”, w którym są bezpośrednie aluzje i do losu dekabrystów, i do Mikołaja I (obraz Nerona)”. W tym kontekście bardzo interesujący jest zapis Szewczenki w Dzienniku 3 listopada 1857 r. po odwiedzeniu w Niżnym Nowogrodzie armatora i przedsiębiorcy, Anglika z pochodzenia A. A. Granta: „U niego, u Granta, po raz pierwszy zobaczyłem „Gwiazdę Polarną” Iskendera za 1856 rok, drugi tom. Okładka, czyli portrety pierwszych naszych apostołów-męczenników, tak ciężko, smutno mnie poraziły, że do tej pory jeszcze nie mogę dojść do siebie po tym ponurym wrażeniu”. Chodziło o literacko-polityczny almanach, który wydawali w latach 1855–1869 w Londynie i Genewie A. I. Hercen i M. P. Ogariow. Nazwany na cześć literackiego almanachu „Gwiazda Polarna”, który wydawali w Petersburgu dekabryści K. F. Rylejew i A. A. Bestużew w latach 1823–1825. Przeznaczony był do tajnego rozpowszechniania w Rosji. Szewczenko zaznacza, że zobaczył almanach „po raz pierwszy”, ale cara Mikołaja I napiętnował „Hamulcem” z odwołaniem do A. I. Hercena już 2 września 1857 r. A ta hercenowska charakterystyka pojawiła się po raz pierwszy właśnie w „Gwieździe Polarnej na 1856 rok”. Uwagę Szewczenki przyciągnęła litografowana okładka almanachu, na której przedstawione były w medalionie płaskorzeźbione portrety pięciu straconych dekabrystów: P. I. Pestela, K. F. Rylejewa, M. P. Bestużewa-Riumina, S. I. Murawjowa-Apostoła, P. G. Kachowskiego. Zdaniem poety, dobrze byłoby wybić medal w pamięć tej ohydnej egzekucji. Z jednej strony — „portrety tych wielkich męczenników z napisem: „Pierwsi rosyjscy zwiastuni wolności”. Z drugiej strony — portret Mikołaja I z napisem: „Nie pierwszy rosyjski koronowany kat”. Zatem, krańcowo jasno wyrażona została pozycja Szewczenki wobec straconych dekabrystów i cara. Swój stosunek do dekabrystów, którzy zostali zesłani na Syberię, Szewczenko ujawnił w Dzienniku następnego dnia, zaznaczając, że każdy poniósł „swój krzyż w pustynną Syberię w imię ludzkiej wolności…” A 6 listopada Taras Hryhorowycz wspominał historię „tak wzruszająco opowiedzianą przez Hercena w swoich wspomnieniach o Iwaszewie”. Chodziło o dekabrystę W. P. Iwaszewa, zesłanego na Syberię, który ożenił się z guwernantką-Francuzką K. Ledantu (Le Dantu), która pojechała za narzeczonym i podzieliła z nim wszystkie próby. Ciekawostka w tym, że A. I. Hercen pisał o tym w „Przeszłości i myślach”, fragment z których (cz. 1, rozdz. 3) został opublikowany w „Gwieździe Polarnej na 1856 rok”. Zatem Szewczenko interesował się i takimi wątkami utworów Hercena. Szczególne przyjaźń i szacunek Szewczenki do A. I. Hercena ujawniły się w epizodzie, utrwalonym przez poetę w Niżnym Nowogrodzie 10 grudnia 1857 r. Chodziło o to, że W. G. Warencew przywiózł z Moskwy dla M. K. Jakobiego portret „naszego wygnańca, apostoła Iskendera”9: „Portret powinien być podobny, ponieważ nie jest podobny do rysunków tego rodzaju. Lecz gdyby nawet nie był podobny, to ja i tak skopiuję dla imienia tego świętego człowieka”. I Szewczenko rzeczywiście zrobił owalną kopię portretu, który zajął połowę strony Dziennika, podpisując go: „Iskender”10. A już w następnej wzmiance 15 marca 1858 r. Szewczenko nazywał Iskendera w pełni, notując, że syn M. S. Szczepkina, Piotr Michajłowicz, podarował mu dwa fotograficzne portrety „apostoła Aleksandra Iwanowicza Hercena”. Przypomnę, że 6 lutego 1858 r. w Niżnym Nowogrodzie Szewczenko zapoznał się z hercenowskim „Kołokołem”, który wydawali A. I. Hercen i M. P. Ogariow w latach 1857–1865 w Londynie: „Ja po raz pierwszy dzisiaj zobaczyłem gazetę i z czcią pocałowałem”. W tym roku A. I. Hercen, po raz kolejny nazywając Mikołaja I „strasznym hamulcem”, porównywał go z judejskim królem Saulem, a dwa lata później Szewczenko napisał poemat „Saul”, w którym w tym obrazie napiętnował monarchię w skali światowej: „Biada! Biada! / Drobnieją ludzie na ziemi, / Rosną i wywyższają się carowie!” Nie zapomnijmy też o tym, że 22 marca 1858 r. Szewczenko mimochodem zapisał w Dzienniku, jak „nie udał się” jego zamiar „przygotowania się” do wielkanocnego nabożeństwa w Kremlu, tam udał się dopiero „przeczytawszy artykuł w 3 nr „Gwiazdy Polarnej” o zapiskach Daszkowej…” Chodziło o K. R. Daszkową (1744–1810) — księżną, uczestniczkę przewrotu państwowego 1762 r., w wyniku którego na carski tron wstąpiła Katarzyna II, pierwszą prezes Rosyjskiej Akademii Nauk. „Zapiski” K. R. Daszkowej zostały opublikowane w języku angielskim w 1840 r. Taras Hryhorowycz nie wspomniał autora publikacji, w każdym razie nie ma żadnej wątpliwości, że zabrał się za wielki, prawie 70-stronicowy artykuł, tylko dzięki autorstwu A. I. Hercena. To znowuż milczący duchowy ukłon w jego stronę. A słowne wyrażenie głębokiego szacunku Szewczenki już czytaliśmy i słyszeliśmy: „apostoł”, „święty człowiek”, „nasz wygnaniec, apostoł Iskender”, „apostoł nasz, nasz samotny wygnańcu!” Swego czasu S. O. Jefremow, komentując Dziennik Szewczenki, wyjaśnił, czym A. I. Hercen przyciągał poetę: „Niezwykle silnej, aktywnej natury człowiek, wielkiego rozumu i wykształcenia, niezrównanej dialektyki i ostrości słowa — Hercen był rzeczywiście pierwszorzędnym publicystą, do tego właśnie takim, jakiego wymagały ówczesne czasy. Mikołajowska reakcja znalazła w nim tak potężnego i nieubłaganego wroga, jakiego dotąd nie miała: biczem drwin i oburzenia zadawał jej Hercen takie ciosy, blizny od których nie zagoiły się nigdy. Jego trafne, złośliwe charakterystyki jak samego państwowego „Hamulca”… tak i jego popleczników na wieki pozostaną nieprześcignione”
T. Szewczenko. A. Hercen. Rysunek w Dzienniku. 10 grudnia 1857 r. wzorcami literatury polityczno-pamfletowej”11. Wszakże dzisiaj niektórym nie podoba się, że Szewczenko nazywał A. I. Hercena „naszym”, jak i, powiedzmy, M. J. Lermontowa, z czego wywodzi się wniosek, że pod koniec zesłania Taras Hryhorowycz czuł się nie tylko Ukraińcem, ukraińskim patriotą, ale i „ogólnorosyjskim obywatelem”. A mnie przypomniało się, jak w poezji „Meni zdajeťsia, ja ne znaju…” (1850), dziękując M. M. Łazarewskiemu za to, że przysłał na zesłanie utwory rosyjskiego poety, „wielkomęczennika świętego” M. J. Lermontowa, Szewczenko pisał: …Przed Bogiem Wiele, bracie, zarobiłeś! Ty przesłałeś mi w niewolę Poetę naszego… Na wolność Mi ty drzwi otworzyłeś! Wychodzi na to, że już wtedy Szewczenko „zawinił” przed współczesnymi krytykami, jakoby kiedykolwiek miał możliwość czuć się wyłącznie ukraińskim obywatelem. Poeta żył w realnym imperium, a nie w kwiecistych i pseudonaukowych konstrukcjach słownych. I żył tak, jak i nam przykazał: „A na Moskali nie zważajcie, niech oni sobie piszą po swojemu, a my po swojemu. U nich naród i słowo, i u nas naród i słowo”. A w Dzienniku 29 lipca 1857 r. z zachwytem pisał o rodaku z Kijowszczyzny A. Oberemence, jakby i o sobie: „On pozostał wierny pod każdym względem swojej pięknej narodowości”12. Więc wystarczyłoby mieć chęć dowiedzieć się, kim naprawdę czuł się Szewczenko pod koniec zesłania… Co zaś do tych, których Szewczenko nazywał „naszymi” w rosyjskiej kulturze, to niech czytelnik mu ufa. Oczywiście, każdy punkt widzenia wyrażony wobec Szewczenki przez współczesnych badaczy należy znać i uwzględniać, jednak, moim zdaniem, nikomu i dziś nie warto Kobzarza pouczać, napominać. Sami byśmy się nauczyli, wreszcie, po prawdziwemu uczyć się od Tarasa Hryhorowycza… Przypomnę, jak P. O. Kulisz narzekał, że Szewczenko „radził się z obcymi, gardził słowami szczerymi moimi”. Pogardziłby poeta i dzisiejszymi „nauczycielami”, nieporównywalnymi z wielkim Pantelejmonem Kuliszem. Odnośnie rzekomo nadmiernego zachwytu poety A. I. Hercenem, mądry I. M. Dziuba spokojnie i obiektywnie odnotował: „Nie można powiedzieć, że tylko Szewczenko ciążył ku rewolucyjno-demokratycznemu kręgowi, tam też szukali w nim wspólnika i sojusznika… Dochodzi do zaocznej znajomości Szewczenki i Hercena13: w „Kołokole” z wielką sympatią wspominają o ukraińskim poecie, a on przez współpracownika „Sowriemiennika” M. Makarowa, który wyjeżdżał za granicę, przekazuje Hercenowi swojego „Kobzarza” z „błagogowiejnym pokłonem”. Na koniec zauważę, że na zesłaniu Szewczenko, oczywiście, nie miał możliwości systematycznie zapoznawać się z pracami A. I. Hercena, wszakże jego reminiscencje z przeczytanego i oceny konkretnych tekstów tworzą obraz właśnie systemowego widzenia przez poetę postaci pisarza, filozofa oraz działacza społeczno-politycznego. 1 Jeszcze radzieccy badacze zwrócili uwagę na pokrewieństwo powieści Szewczenki z prozą Gogola i na to, że w nich „czasami można wyłapać gogolowskie intonacje”. L. M. Nowyczenko podkreślał: „To proza, w której można dostrzec, z jednej strony, naśladowanie tradycji przedgogolowskiej rosyjskiej powieści lat 20–30., a z drugiej — już odczuwalny wpływ Gogola…” (Nowyczenko L. Taras Szewczenko — poeta, bojownik, człowiek. — K.: Dnipro, 1982. — S. 120). 2 „Bibliotieka dla cztienija” — miesięcznik literacki i społeczno-polityczny, który wychodził w Petersburgu w latach 1834–1865. Jedno z pierwszych masowych wydawnictw w Rosji. Szewczenko czytał go na zesłaniu, o czym jest zapis w Dzienniku 1 lipca 1857 r.: „W ubiegłym roku otrzymywana była tutaj przez komendanta „Bibliotieka dla cztienija”. 3 „Martwe dusze” M. W. Gogola ujrzały światło dzienne w 1842 r., zatem Taras Hryhorowycz zapoznał się z utworem wkrótce po publikacji. Przypomnę również, że w 1842 r. Szewczenko pierwszy wśród artystów zilustrował powieść Gogola „Taras Bulba”, tworząc rysunek „Spotkanie Tarasa Bulby z synami”. Jego głębokie zanurzenie w twórczość pisarza przekonująco potwierdza wiersz „Gogolowi” (1844). 4 Chodziło o opis wsi w „Martwych duszach” M. W. Gogola: „U podnóża tego wzniesienia, i częściowo na samym stoku, ciemniały wzdłuż i wszerz szarawe zrębowe izby; nigdzie między nimi rosnącego drzewka czy jakiejś zieleni; wszędzie wyglądało tylko jedno drewno”; „…drewno w izbach było ciemne i stare; wiele dachów prześwitywało jak sito; na innych pozostawał tylko kalenica u góry oraz żerdzie po bokach w formie żeber”. 5 Szkic „Matinka Mawra Kuzmiwna” z opowieścią o śledztwie w sprawie starowierców został wydrukowany w kwietniowym numerze „Russkogo wiestnika” za 1857 r., czyli mniej niż na pół roku przed poznaniem go przez Szewczenkę na parowcu „Kniaź Pożarski” w drodze z Astrachania do Niżnego Nowogrodu. 6 Melnyczenko W. Taras Szewczenko: „Mój pobyt w Moskwie”. — M.: OLMA Media Grupp, 2007. — S. 251; Tegoż. Szewczenkowska Moskwa. — M.: OLMA Media Grupp, 2009. — S. 543 i in. 7 A przyjaciel Szewczenki i Hercena M. S. Szczepkin miał inne zdanie. Będąc w Londynie w 1853 r. i spotkawszy się z A. I. Hercenem, pisał do niego we wrześniu tego roku: „Historii nie popchniesz, ona idzie swoimi nieznanymi człowiekowi prawami... Zostawcie świat, by rósł według swoich naturalnych praw i pomagajcie wzrostowi rozwojem w człowieku moralnego uczucia, siejcie myśl, ale nie podlewajcie krwią”. 8 Dziuba I. Taras Szewczenko // Historia literatury ukraińskiej. T. 4. — K.: Naukowa dumka, 2014. — S. 649–651. 9 Chodziło o portret A. I. Hercena, skopiowany z ryciny M. Lemmela, wydanej w Lipsku w 1854 r. i dodanej do drugiego wydania hercenowskich „Przerwannych rasskazow” (1857). 10 Nawiasem mówiąc, w zapisie 10 grudnia, jak i, powiedzmy, 3 listopada, Szewczenko pisał właśnie tak, a w pierwszej wzmiance o A. I. Hercenie 2 września 1857 r. — „Iskander”. W notatce z 16 października 1857 r. — „Eskendera”. W publikacji Dziennika wszystkie zapisy ujednolicono. 11 Pełny zbiór utworów Tarasa Szewczenki. T. 4. Zapiski codzienne (Dziennik). — K.: Państwowe wydawnictwo Ukrainy, 1927. — S. 526–527. 12 Zob. szczegółowo: Melnyczenko W. Taras Szewczenko: „Jestem wdzięczny mojemu przyjacielowi Andrijowi Oberemence” // Słowo Proświty, nr 32, 8–14 sierpnia 2019 r. 13 Życiowe drogi Szewczenki i A. I. Hercena nie przecięły się, jednak ich spotkanie było całkowicie możliwe w Moskwie w 1844 lub 1845 r. Gdyby poeta pozostawał wtedy w mieście dłużej, M. S. Szczepkin w końcu przyprowadziłby go do A. I. Hercena.
Tłumaczenie maszynowe
Dmytro Drozdowśkyj, Instytut Literatury im. T. H. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. 10 września w Kijowskiej akademickiej pracowni sztuki teatralnej „Suzirja” odbyła się premiera spektaklu „Tajemnica Chopina” na podstawie powieści Érica-Emmanuela Schmitta (podgatunkowe określenie — „muzyczna randka”). W ubiegłym roku utwór ten został wydany w ukraińskim przekładzie Iwana Riabczija, laureata nagród im. Maksyma Rylskiego, Mykoły Łukasza „Ars Translationis” od czasopisma „Wseswit” oraz programu „Skoworoda” (książka ukazała się w „Wydawnictwie Anetty Antonenko”). Reżyserem-inscenizatorem i scenografem spektaklu jest artysta ludowy Ukrainy Ołeksij Kużelnyj, instalacja — Oksany Czepełyk, lalkarz — Ihor Fedirko. „Tajemnica Chopina” to intelektualny spektakl, w którym mowa o sztuce muzyki, o odkrywaniu sekretów tworzenia dźwięków, które mają ponadczasowy potencjał. Geniuszu Chopina nie da się zwerbalizować, wyjaśnić za pomocą logiki i słów. Ale, jak przekonuje Schmitt, tajemnica Chopina zakłada zanurzenie w arkana muzyki, zanurzenie w to, co znajduje się poza granicami „wirtuozostwa”, ale co na głębokim poziomie odkrywa pojęcie „sztuka”. Tak jest i w spektaklu: przedstawiono w nim mistyczno-irracjonalną koncepcję muzyki. Odczuwalna jest wschodnia natura takiego zjawiska: podczas spektaklu przypominały się tradycje hezychazmu (filozofii i sztuki „milczenia”), buddyzmu itp. Młody Éric (Ołeksandr Bondar) pragnie odkryć dla siebie „tajemnicę Chopina”, a w tym celu przechodzi inicjację. Poznanie muzyki oznacza zbliżenie do siebie, poznanie siebie we wszystkich przejawach (stąd naturalność motywu erotycznego apoteozy, ekstatycznego przeżycia po momencie miłosnych uniesień; miłosne uniesienia to możliwość odkrycia potencjału ciała, uczynienia go miękkim i plastycznym, delikatnym i podatnym na genialne dźwięki). Madame Pylińska (artystka ludowa Ukrainy Łarysa Kadyrowa) przeprowadza inicjację młodego muzyka, który poprzez grę na pianinie zbliża się do uświadomienia sobie sztuki milczenia, do przekształcenia własnego ciała w instrument, który jednoczy się podczas gry w ekstatycznym przeżyciu z samym pianinem, czyli — z muzycznym geniuszem Chopina. W spektaklu przedstawiono romantyczne spojrzenie na sztukę muzyki, na kompozytora, który jest zdolny zanurzać się poza granice fizycznej rzeczywistości. Grać Chopina — to nie odtwarzać nuty, a zbliżać się do muzycznego kosmosu i jednoczyć się z otchłanią, która „przemawia milczeniem”. Być może w kosmosie również jest własna muzyka i własna cisza, która jest tylko innym obliczem muzyki sfer. W spektaklu widz odczuje ironię, humor, dowcipy, ale ogólnie inscenizacja Schmitta w teatrze „Suzirja” reprezentuje tradycję intelektualnych spektakli. Ł. Kadyrowa błyskotliwie wcieliła się w emploi starszej znawczyni muzyki, wymagającej i genialnej wykładowczyni, która pomaga młodzieńcowi zrozumieć nie nuty, nie opanować naukę czytania nut, a wsłuchać się w muzykę, czyli w ciszę, czyli w kosmos, czyli w siebie. Piękno jest obok – trzeba je dostrzec i nastroić swoje ciało na odbiór i odtwarzanie piękna. Dopiero wtedy można osiągnąć to, co wzniosłe (według Kanta). Opowieści madame Pylińskiej o Bachu, Liszcie, Chopinie, wreszcie o muzycznym mono- i politeizmie, oczarowują. To błyskotliwe rozumienie muzyki jako pramaterii świata zgodnie z antycznymi wyobrażeniami, kiedy filozofowie traktowali muzykę poprzez matematyczną harmonię liczbowych proporcji. Jednak madame Pylińska pragnie, aby Éric zrozumiał, że muzyka to nie algebra; to, znów zgodnie ze wschodnim odczuwaniem świata, twój głos, który musisz nauczyć się wybudować. A stąd biorą się wszystkie te ćwiczenia, kiedy trzeba zerwać kwiat tak, aby nie spadła z niego rosa, usłyszeć ciszę i odczuwać, jak kołyszą się stare i młode drzewa w parku. Spektakl jest pełen humanizmu i ten aspekt, który jest decydujący w planie artystycznej wyrazistości, błyskotliwie udało się wcielić Ołeksijowi Kużelnemu. Szczególną uwagę warto zwrócić na scenografię spektaklu, która zachwyca swoją przemyślnością i intelektualną wykwintnością. Każdy akcesorium (od laski-transformera po specyficzne efekty audio i wideo) pracuje na motyw inicjacji. I w finale inicjacja następuje: obraz Chopina pojawia się na plecach młodego muzyka, co symbolizuje ekstatyczne zlanie się współczesności z wiecznością, teraźniejszości z ponadczasowością. Chopina udało się wskrzesić-dostrzec-uświadomić-odczuć, czyli muzykowi rzeczywiście udało się odkryć w sobie te dotąd nieznane wymiary, z których rodzi się muzyka. Nie nuty, a dźwięki. Muzyka. W spektaklu jest niemało efektów wideo, czasem nie bez ironii, kiedy Bach patrzy na widzów i mruga z ekranu, projektowanego na prawą część ściany. Najważniejsze w tej inscenizacji jest to, że historia, którą opowiada Schmitt, jest o człowieku. I w tym tkwi jej największy estetyczny oraz intelektualny potencjał. We współczesnej sztuce nie ma zbyt wielu dzieł, w których pisarze nie boją się przemyśliwać tego, co najważniejsze. Wiele jest dziś w sztuce polityki, nawet propagandy, wiele łatwo rozpoznawalnych marek i znaków, ale mało reprezentacji samego człowieka jako otchłani, jako nieskończonego wymiaru, w ukrytych szczelinach którego schowane są inne życia. Tak i Éric: wydobywa on z siebie Chopina. Bohater spektaklu odrzuca racjonalizm i przekształca swoje ciało w intuicyjny, irracjonalny retranslator pamięci, głos muzycznego kosmosu, do którego dołączył Chopin. Nie był on wirtuozem, który, jak zauważa madame Pylińska, widzi siebie w sztuce, a artystą. Ale do tego trzeba się odrodzić, dokonać inicjacji i otworzyć własne ciało na świat muzyki. Spektakl jest bez wątpienia wydarzeniem nowego sezonu teatralnego w Kijowie. 10 września odbyła się premiera: symboliczna i znacząca. 10 września urodziła się wykonawczyni głównej roli – Łarysa Kadyrowa, laureatka Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. Swoje urodziny aktorka spotkała na scenie, obdarowując widzów miłością i skłaniając do postawienia sobie egzystencjalnie ważnych pytań, od poszukiwania odpowiedzi na które staje się człowiekiem. Spektakl „Tajemnica Chopina” stał się częścią kreatywnej przestrzeni, którą udało się stworzyć od przekładu, wydania książki — aż po wcielenie tekstu na scenę w wykonaniu błyskotliwych aktorów i reżysera. Takie projekty świadczą o nowoczesności współczesnej kultury, jej gotowości na wyzwania, możliwości tworzenia w ukraińskiej przestrzeni kulturowej „kompleksowych” kreatywnych miejsc, które łącznie zapewniają intelektualną i artystyczną wyrazistość tej przestrzeni.
Tłumaczenie maszynowe
11 września w Użhorodzie, podczas „Czendej Fest 2020”, wręczono nagrody laureatom III Ogólnoukraińskiego konkursu prozy małej im. Iwana Czendeja, mistrza noweli i autora scenariusza do filmu „Cienie zapomnianych przodków”. W nominacji „Proza mała” zwycięzcami zostali: 1 nagroda – Olga Derkaczowa (Iwano-Frankiwsk) za opowiadanie „Woda”. 2 nagroda – Olena Myklaszczuk (Chmielnicki) za opowiadanie „Czarny anioł”, Wiktor Połianećki (Kropywnicki) za opowiadanie „Nad urwiskiem”. 3 nagroda – Andrij Kyryczenko (Biała Cerkiew) za opowiadanie „Przyjaciółka”, Tetiana Pjankowa (Iwano-Frankiwsk) za opowiadanie „Ptaszyna”, Weronika Kalytiak
(Iwano-Frankiwsk) za opowiadanie „Gorący wosk”. W nominacji „Czendeeznawstwo” (badanie życia i twórczości Iwana Czendeja) laureatami zostali: 1 miejsce – Roksolana Żarkowa (Lwów) za naukowo-publicystyczną analizę „Czy-(ja) – Muzyka?”; 2 miejsce – Antonina Caruk (Kropywnicki) za szkic „Serce artystycznego świata Iwana Czendeja”; 3 miejsce – Olga Briuchowecka (Kijów) za szkic „Lady znika: traumatyczna pamięć zbiorowości w filmie «Cienie zapomnianych przodków»” oraz Natalia Mraka (Lwów) za szkic „Psychopoetyka Iwana Czendeja”. Specjalne wyróżnienia jury konkursu otrzymali także: „Najlepszy utwór młodego autora” – Alina Szewczenko za opowiadanie „Podróż do środka Ziemi”; „Błyskotliwe przedstawienie ostrej problematyki społecznej” – Serhij Dobosz (Kijów, Użhorod) za opowiadanie „Piwnica”; „Błyskotliwe przedstawienie ostrej problematyki społecznej” – Denys Doniec (Odessa) za opowiadanie „Taśmociąg”; „Wirtuozerskie władanie słowem i środkami artystycznymi” – Wołodymyr Swiatnenko (Kijów) za opowiadanie „Wygnaniec”. Ogółem w tym roku na skrzynkę pocztową wpłynęło ponad 190 tekstów z różnych zakątków Ukrainy i z zagranicy. W skład jury konkursu weszli: doktor nauk filologicznych, czendeeznawca Syudir Kiral, profesor Kijowskiego Uniwersytetu im. B. Hrinczenki Mykoła Wasjków, córka Iwana Czendeja, nauczycielka języka i literatury ukraińskiej Maria Czendej-Treszczak, pisarze Pawło Wolwacz, Ołeksandr Hawrosz, Serhij Fedaka, dziennikarka i analityczka Halina Płaczynda. Projekt „Czendej Fest 2020” jest realizowany w ramach programu partnerskiego „Kultura.Turystyka. Regiony” Ukraińskiego Funduszu Kultury, Programu USAID „Konkurencyjna gospodarka Ukrainy” (KEU) oraz Biura Rozwoju Małego i Średniego Przedsiębiorstwa (SME.DO) przy Ministerstwie Rozwoju Gospodarki, Handlu i Rolnictwa Ukrainy. Przy wsparciu Zarządu ds. kultury, młodzieży i sportu Użhorodzkiej Rady Miejskiej oraz Organizacji Charytatywnej „Międzynarodowy Fundacja Dobroczynna im. Iwana Czendeja”.
Tłumaczenie maszynowe
Nagroda literacka w dziedzinie krytyki im. O. I. Biłeckiego (założona w 1972 roku, nosi imię O. Biłeckiego od 1986 r.) jest nagrodą Związku Pisarzy Ukrainy oraz Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy i ma na celu wspieranie rozwoju ukraińskiej krytyki literackiej, wzmocnienie jej aktywności w badaniu i naświetlaniu współczesnego procesu literackiego, jego tendencji, zjawisk i postaci. Nagroda przyznawana jest corocznie za najlepsze prace różnych gatunków w dziedzinie krytyki literackiej, z wyłączeniem zbiorów artykułów i monografii. Propozycje dotyczące przyznania nagrody literacko-krytycznej wnoszą redakcje (kolegia redakcyjne) gazet i czasopism literackich oraz literaturoznawczych, wydań internetowych, a także czasopism i tygodników kulturoznawczych i społeczno-politycznych, które posiadają stałe działy lub rubryki krytyki literackiej. Zgodnie z nowym punktem statutu odtąd członkowie jury (a wszyscy oni są laureatami Nagrody imienia O. I. Biłeckiego) mogą sami zgłaszać kandydatury do nagrody. Redakcje (kolegia redakcyjne) wybierają kandydatury nominowanych na podstawie rocznego (od 1 października roku poprzedniego do 1 października roku bieżącego) dorobku swojego wydania i składają wnioski do 15 października roku bieżącego (wraz z krótką notą biograficzną krytyka oraz jego dorobku, w szczególności za ostatni rok). Jury nagrody (przewodniczący jury – akademik NAN Ukrainy M. H. Żułynski) omawia zgłoszone kandydatury i w tajnym głosowaniu wybiera zwycięzcę. Zgodnie z nową decyzją jury do Statutu wprowadzono postanowienie o przyjmowaniu do rozpatrzenia książek, esejów i artykułów. Tak więc w 2018 roku laureatem został Iwan Prokofjew za cykl artykułów i recenzji, a w 2019 — Feliks Szteinbuk za książkę “Inkubacja “Jaj dinozaura” — zbiór esejów o Olesiu Uljanence. Osobie, której przyznaje się Nagrodę, wręcza się dyplom oraz nagrodę pieniężną. Wręczenie Nagrody odbywa się (1 listopada – dzień urodzin O. Biłeckiego) w pierwszych dniach listopada naprzemiennie w Narodowym Związku Pisarzy Ukrainy oraz Instytucie Literatury im. T. H. Szewczenki NANU w obecności literaturoznawców, pisarzy, przedstawicieli mediów. Zwycięzca wygłasza krótkie sprawozdanie na aktualny, w jego opinii, temat współczesnego procesu literackiego. W skład jury nagrody literacko-krytycznej w liczbie 9 osób wchodzą jedynie krytycy i literaturoznawcy, wyróżnieni nagrodą im. O. I. Biłeckiego. Regulamin nagrody literackiej im. O. I. Biłeckiego oraz uchwały jury Nagrody zatwierdzają Prezydium NSPU oraz Rada Naukowa Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NANU. Adres do zgłoszeń: Szpital Anatolij Hryhorowycz, sekretarz jury Nagrody im. O. I. Biłeckiego, Instytut Literatury imienia T. Szewczenki NAN Ukrainy, ul. Hruszewskiego 4, m. Kijów, 01001.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
— bohaterowie giną, ale nie umierają w pamięci ludzkiej: Życie – jak pieśń, co nie przebrzmi, W malwie znów dla ciebie będę żyć! Te słowa można zaadresować również do samego kompozytora, którego męczeńska śmierć do dziś owiana jest tajemnicą (dokładnej daty zabójstwa ustalić się tak i nie udało: w wydaniach encyklopedycznych podano jedynie datę pogrzebu — 22 maja 1979 roku). W oficjalną, „kompartyjną” wersję zgonu — „samobójstwo” — nawet wtedy prawie nikt nie wierzył…. A „Czerwona ruta” brzmi nadal — obecnie śpiewają ją młodzi wykonawcy, taką nazwę nosi ogólnoukraiński festiwal piosenki. To, co prawdziwe, zawsze pozostaje NIEŚMIERTELNE…
Tłumaczenie maszynowe
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
Ігор БЕРЕСТЮК
День 13 вересня 1970 року, поза всяким сумнівом, став етапним в історії вітчизняної естрадної музики. Того дня не лише на всю Україну, а й на всю тодішню радянську імперію вперше пролунала пісня, якій судилося стати, власне, народною, на багато літ переживши її автора, подолати й кордони, й рогатини заборон та перестрахувальницького “непущательства”. Популярність цього твору є в прямому розумінні слова світовою, і навіть іноземні виконавці, не володіючи українською, включають пісню до свого репертуару лише мовою оригіналу, а не в перекладах (хоч особисто мені відомий тільки польський переклад Януша Лясковського, автора славнозвісних “Кольорових ярмарків”). Як читач, мабуть, здогадався, йдеться про “Червону руту” Володимира Івасюка. Пригадую, як ми, тодішні п’ятикласники, переписували один в одного текст пісні й частенько співали її на дозвіллі (попри явно “непіонерську” тематику). Та й не минало напевно ні дня, щоб у концертах на замовлення не звучала “Червона рута”. Зазвичай її виконували тодішні солісти буковинського ВІА “Смерічка” Василь Зінкевич, Назарій Яремчук та Марія Ісак або ж сам Володимир Івасюку дуеті з Лялею Кузнецовою. Невдовзі пісню підхопили Костянтин Огнєвий, Олег Ухнальов, ансамблі “Корабели”, “Пурпурові вітрила”, “Самоцветы” (до речі, в цьому гурті “Руту” виконував вi-
домий згодом композитор-пісняр В’ячеслав Добринін). Твір швидко став відомим і за межами СРСР — його почали включати до репертуару співаки й ансамблі з Польщі (зокрема “Но то цо”, “Скальдове”, “Трубадури”), Куби (Нерейда Наранхо), тодішньої Чехословаччини, Японії тощо. З особливим пієтетом ставилися і ставляться до творчості Володимира Івасюка в середовищі української діаспори в США, Канаді, Австралії, інших країнах. А в Україні після успіху фільму-концерту Романа Олексіва “Червона рута” (1971) при Чернівецькій філармонії було створено одноймениий гурт, керівником якого став інженер-оптик за освітою й музикант за покликанням Анатолій Євдокименко, а солісткою — майбутня народна артистка України, Молдови та СРСР Софія Ротару. Саме з її вуст “у світ широкий” пішла більшість Івасюкових пісень. Це стосується як підхоплених співачкою “Червоної рути” та “Водограю”, так і “Балади про дві скрипки” (сл. В. Марсюка), “Балади про мальви” (сл. Б. Гури), “Кленового вогню” (сл. М. Воньо та Ю. Рибчинського) і “У долі своя весна” (сл. Ю. Рибчинського), “Колиски вітру” та “Лиш раз цвіте любов” (сл. Б. Стельмаха), “Передвістя” і “Пісні про тебе” (сл. Р. Братуня). Упродовж тривалого часу популярною була й пісня Валерія Громцева “Жовтий лист”, до якої Володимир Івасюк написав оригінальний поетичний текст, де верліброво-речитативні куплети чергуються з римованим приспівом. Шо ж до “Червоної рути”, то задум твору виник у автора — тоді ще студента Чернівецького медичного інституту, — наприкінці 1967 року. Читаючи книгу визначного українського фольклориста Володимира Гнатюка “Коломийки”, юнак натрапив на рядки, де йшлося про червону руту, і втратив спокій. Мандрував гірськими селами, шукав витоків цього образу, аж поки не записав у Розтоках старовинну легенду про чар-зілля, що, маючи зазвичай жовті суцвіття, раз на десять років у Купальську ніч зацвітає червоним цвітом. Якщо дівчина знайде таку квітку, їй усе життя щаститиме в коханні. Так народилася пісня (цікаво, що в одній із чернеток тексту йшлося про “черлену руту”), яка побила заледве не всі рекорди популярності. Пригадується російський кінофільм “Вороття немає”, де одна з героїнь (якщо мені не зраджує пам’ять, роль її виконувала Нонна Мордюкова) співає в момент найбільшого душевного хвилювання саме “Червону руту”, а в комедійному серіалі “Велика перерва” (чи “Велика переміна”, позаяк слово “перемена” там ужито двозначно) мелодію пісні наспівує Ролан Биков
(щоправда, з іншим текстом, дотичним до змісту фільму). Володимир Івасюк був митцем різнобічного обдарування — він і малював, і писав вірші, й навіть як композитор працював у різних жанрах: пісні, камерні твори, романси, музика до театральних вистав (наприклад, до спектаклю заньківчан за романом Олеся Гончара “Прапороносці”), але основною його стихією все-таки залишалась пісня. Коли слухаєш твори В. Івасюка, написані в цьому жанрі, завжди відчуваєш їхню щирість, відсутність надриву, перегравання почуттів, песимістичних настроїв. Навіть у піснях піснях реквіального звучання (таких, як наприклад, “Балада про мальви” на вірші Б. Гури) відчутна життєствердна но-
Eduard OWCHARENKO Zdjęcie autora Podczas koncertu wspomniano wybitnego ukraińskiego artystę, założyciela szkoły organowej na Ukrainie, zasłużonego działacza sztuki Ukrainy, profesora Arsenija Kotlarewskiego. To właśnie jemu zawdzięczamy pomysł stworzenia w Kijowie Domu Muzyki Organowej i Kameralnej. Stał się on założycielem tego zespołu artystycznego. Dzięki niestrudzonej pracy Arsenija Kotlarewskiego na Ukrainie rosło zainteresowanie sztuką organową. W rezultacie sale organowe otwierano z czasem w wielu miastach kraju. A pięćdziesiąt lat temu profesor Kotlarewski zorganizował szkołę organową w Kijowskim Konserwatorium Państwowym (obecnie Narodowa Akademia Muzyczna Ukrainy im. Piotra Czajkowskiego). Wychował w tym zespole całą plejadę utalentowanych artystów, których twórczość jest dziś znana daleko poza granicami Ukrainy. Zatem w tym roku obchodzimy jubileusz ukraińskiej szkoły organowej. Właśnie temu wybitnemu wydarzeniu w życiu artystycznym naszego państwa poświęcono koncert „Parada organistów”. Taki koncert tradycyjnie co roku otwiera nowy sezon koncertowy w Narodowym Domu Muzyki Organowej i Kameralnej Ukrainy. Tego wieczoru przed słuchaczami na scenie pojawił się kwiat krajowego wykonawstwa organowego, najsłynniejsi ukraińscy organiści — uczniowie i naśladowcy Arsenija Kotlarewskiego, którzy dziś kontynuują dzieło swojego niezapomnianego nauczyciela. Wieczór otworzył artysta ludowy Ukrainy Wołodymyr Koszuba. W jego wykonaniu po raz pierwszy w tych murach zabrzmiały cztery utwory z cyklu „Beztroskie godziny” Antoniego Martorella. Odbyły się również premierowe wykonania utworów ukraińskich kompozytorów: Serhija Kadenki „Pseudoceltycki taniec” (wykonawczyni — zasłużona działaczka sztuki Ukrainy, profesor Hałyna Bułybenko) oraz Jurija Szewczenki „Kijowska fantazja” na temat pieśni Ihora Szamo „Kijowie mój” (zasłużona artystka Ukrainy Hanna Bubnowa). Arcydzieła światowego dziedzictwa muzycznego zabrzmiały w wykonaniu zasłużonych artystów Ukrainy Tetiany Orłowej, Iryny Chareczko, Maksyma Sydorenki oraz Wałerii Bałachowskiej. A podróż do czarującego świata muzyki organowej zakończyła swoim występem artystka ludowa Ukrainy Iryna Kałynowska, wykonując utwory Johanna Pachelbela „Kanon D-dur” oraz Léona Boëllmanna „Suita gotycka”. Wywiad z dyrektor Narodowego Domu Muzyki Organowej i Kameralnej Ukrainy Tetianą Stachurską przeczytają Państwo w kolejnych numerach „SP”. Narodowy Dom Muzyki Organowej i Kameralnej Ukrainy uroczyście otworzył swój jubileuszowy 40. sezon koncertowy.
Tłumaczenie maszynowe
Narodowa Opera Ukrainy 18 września 2020 roku otwiera 153. sezon teatralny! Podstawę stanowią nowe programy koncertowe oraz spektakle kameralne, które cieszą się sympatią widzów.
Eduard OWCZARENKO Zdjęcia dostarczone przez teatr
Dla miłośników sztuki operowej, oprócz Gala-koncertu operowego z okazji otwarcia 153. sezonu teatralnego (18 września) z udziałem czołowych solistów teatru, czeka spotkanie z niezrównanym tandemem Tarasa Sztondy i Walentyna Dytiuka w operze „Mozart i Salieri” M. Rimskiego-Korsakowa (20 września) oraz z primadonną sceny operowej Ludmiłą Monastyrską z jej recitalem solowym (25 września). Dla miłośników baletu przygotowano nie mniej interesujący program. Rozpoczyna go Balet Gala-koncert „De capo Ballet Gala” (19 września) oraz Gala-koncert „Con Amore Ballet Gala” (24 września) z udziałem czołowych solistów baletu. A 26 września na afiszu znalazły się od razu 2 balety jednoaktowe: „Carmen-suita” (Carmen – Kateryna Kuchar, José – Jarosław Tkaczuk, Escamillo – Ołeksandr Stojanow, Przeznaczenie – Jelizawieta Hohidze, Zuniga – Witalij Nietrunenko i in.) oraz „Szopeniana” (wykonawcy – Jan Wanja, Julia Kulik, Hanna Muromceva, Olha Hołycia, Julia Moskalenko). Biorąc pod uwagę obowiązujące ograniczenia, do 31 października teatr będzie pracował dla widzów trzy razy w tygodniu – w czwartek, piątek i sobotę. Wszystkie wydarzenia odbędą się bez przerwy, o maksymalnym czasie trwania do 80 minut. Rozmieszczenie widzów na sali – zgodnie z obowiązującymi wymogami kwarantanny. Spektakle z poprzednich miesięcy, które wcześniej przeniesiono na wrzesień i październik, ponownie zmieniają terminy pokazów na listopad i grudzień. Rzeczywistość kwarantanny wprowadza istotne korekty w działalność instytucji kultury, dlatego przestrzeganie przez widzów reżimu maseczek i zachowanie dystansu społecznego jest obowiązkowe. Również przy wejściu do teatru należy przejść kontrolę temperatury.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
…ni”; a także cykle rzeźbiarskie „Wczoraj, dziś, jutro”, „Bohaterom Niebiańskiej Sotni”, „Kobzar”, „Przypowieść”, „Trypilskie swargi”, „Sylwetki”, „Scytowie”. – Bardzo chciałem spotkać się z miłośnikami mojej twórczości, którzy idą ze mną przez wiele lat, w radości i w trudnych czasach – wyznał Walerij Frančuk. – Ale nie chcę zbierać swoich przyjaciół na wernisaże w czasie epidemii koronawirusa. Dlatego jubileuszowe wystawy na razie są odkładane. Trzymam w rękach dwa maketowe albumy. Pierwszy ma 240 stron, to obrazy z cyklu „Rozkołysane dzwony pamięci”, poświęcone pamięci milionów Ukraińców zamordowanych Hołodomorem, ludobójstwem 1932–1933 lat (nad tym tematem pracuję od 1989 roku), oraz egzemplarz sygnalny „Kobzara” w utworach W. Frančuka na 228 stronach. Dzwony rozkołysałem, ale nie rozbudziłem ani władzy państwowej, ani zamożnych ludzi, aby wydać te albumy. Im dalej, tym bardziej przekonuję się, że nie ma godnych wysokości i ofiarności Chanenków, Tereszczenków, Symyrenków i innych mecenasów, którzy żyli sto i więcej lat temu. W dzisiejszych wystawnych pałacach mieszkają w większości duchowi ubodzy, dla których Ukraina, jej historia i teraźniejszość zupełnie nie są interesujące. Jakoś nie słychać głośnych mecenackich projektów na wsparcie ukraińskiej kultury i duchowości. A i państwo nie za bardzo dba o wychowanie i wspieranie patriotycznego ducha ukraińskiego… A co robię ja? Majątku nie mam. Nadal rozdaję swoje dzieła w darze. Za ostatnie 30 lat podarowałem ponad 50 prac. Tym właśnie żyję. Chwała Bogu i Ukrainie!
Tłumaczenie maszynowe
Ludowy artysta Ukrainy, laureat Nagrody im. Tarasa Szewczenki Walery Franczuk 10 września obchodził swoje jubileuszowe urodziny.
Eduard OWCZARENKO
Artysta owocnie pracuje w dziedzinach malarstwa, grafiki i rzeźby. Od 1983 roku prowadzi aktywną działalność wystawienniczą na terenie Ukrainy i poza jej granicami. Jego dorobek twórczy stanowi ponad 6000 obrazów oraz ponad 1300 arkuszy graficznych. Na koncie artysty jest 120 zbiorowych, ogólnoukraińskich i międzynarodowych wystaw artystycznych oraz 180 wystaw indywidualnych na Ukrainie i poza jej granicami. Jego prace znajdują się w krajowych muzeach, organizacjach społecznych, centrach kultury Ukrainy i innych krajów.
Twórczość Franczuka wywołuje szeroki rezonans w kręgach społeczeństwa i elity kulturalnej. Napisano ponad 380 recenzji – publikacji w gazetach i czasopismach Ukrainy i świata, nakręcono wiele filmów dokumentalnych, zarejestrowano liczne wywiady radiowe, wiadomości, informacyjne materiały wideo, reportaże itp.
Godny naśladowania obywatelski i patriotyczny czyn Walerija Franczuka – jego decyzja o przekazaniu w dar państwu (Narodowemu Muzeum Hołodomoru-Ludobójstwa) 75 dzieł z cyklu „Rozkołysane dzwony pamięci”, nad którym autor pracuje od wielu lat. 33 dzieła z tego cyklu zostały już podarowane i przyjęte na przechowanie przez Narodowe Muzeum Historii Ukrainy. Natomiast dla Miejskiej Galerii Sztuki Dzielnicy Desnianskiej miasta Kijowa Walery Ołeksandrowicz podarował 20 najlepszych swoich obrazów.
Aby włączyć się w ogólnoukraiński ruch pomocy żołnierzom, którzy bronią niepodległości na wschodzie kraju, oraz chorym dzieciom, artysta przekazał ponad 30 obrazów na dobroczynne aukcje.
Do głównych serii i cykli Walerija Franczuka należą: „Modlę się za ciebie, Ukrainо” (historia epoki kozackiej, Taras Szewczenko), „Rozkołysane dzwony pamięci” (ku jasnej pamięci ofiar Hołodomoru), „Poznanie prawdy” (poszukiwanie odpowiedzi na wieczne pytania ludzkiego życia), „Czarna
...„Bil” (pamięci ofiar, likwidatorów katastrofy czarnobylskiej), „Hosanna twórcy świata” (wrażenie z cudu świata – ziemi ukraińskiej), „Owoce ogrodu ludzkiego” (harmonijne połączenie duszy człowieka, filozoficzne przemyślenie życia, portrety), „Pokój wam!” (wątki biblijne), „Źródła” (na motywach ukraińskich pieśni ludowych), „Cisza starego miasta”, „Wize…”
PRENUMERATA — 2002
Koszt prenumeraty (z dostawą i kosztami pocztowymi):
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Kod pocztowy — 30617. Strona w katalogu — 77. na 1 miesiąc 19 hrywien 82 kop. na 3 miesiące 56 hrywien 86 kop. na półrocze 107 hrywien 32 kop. na rok 209 hrywien 94 kop.
Tłumaczenie maszynowe
Tekst uszkodzony przy rozpoznawaniu — przeczytaj stronę oryginału
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
Odpowiedzialna za wydanie
Lubow HOŁOTA
Kolegium redakcyjne: Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FILIPCZUK, Iwan JUSZCZUK
Zastępczyni redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Eduard OWCZARENKO 279-39-55 Dział korekty Olha ŻMUDOWSKA Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Wołodymyr ŻYHUN Redaktor dyżurny Eduard OWCZARENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3.
Tłumaczenie maszynowe