Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

Noworomantyzm jej poezji jest afirmatywny

Слово Просвіти, №38 за 2021 рік

Pyłyp KYSŁYCIA, członek Sumskiego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Z okazji 150. rocznicy urodzin Łesi Ukrainki ukazało się pełne wydanie akademickie dzieł pisarki, po raz pierwszy bez skreśleń ideologicznych i cenzorskich (Łesia Ukrainka. Pełne wydanie akademickie dzieł w 14 tomach. Łuck, 2021), co stało się wydarzeniem w życiu literacko-społecznym. Bardzo słusznie dzieła naszej najwybitniejszej pisarki zaprezentowano nie w porządku chronologicznym, lecz rozpoczęto od szczytowego dorobku Łesi Ukrainki – dramaturgii. Nad wydaniem pracowali tak wybitni literaturoznawcy jak Wira Aheiewa, Eleonora Sołowiej, Marija Mokłycia, Jurij Hromyk, Oksana Zabużko, Iryna Konstankewycz, Serhij Romanow i inni. Autorzy ci poruszali już kwestie modernizmu w twórczości i światopoglądzie Łesi Ukrainki, a także w literaturze ukraińskiej w ogóle, które do niedawna uważano za tabu lub wręcz za niepożądane. Sama poetka dyplomatycznie nazywała modernizm noworomantyzmem, przewidując ostrą polemikę w tej sprawie ze strony Serhija Jefremowa, Wasyla Szczurata, Borysa Hrinczenki i spółki, a początkowo nawet ze strony Iwana Franki. Jednak w liście do pierwszej modernistki Olhy Kobylańskiej Łesia otwarcie pisze, że będzie zawzięcie walczyć pod sztandarem modernizmu: „Ktoś daje odpór Jefremowowi za kogoś, i jeszcze za kogoś, i za sztandar modernizmu (tak, jak k t o ś rozumie modernizm). Ktoś chce w polemice utrzymać ton echt ritterlich (wskroś rycerski – niem.), żeby odbijał od Gemeinheits (prostactwa – niem.) tonu Jefremowa… Ktoś nie umie łajać się po bursacku, więc chce wyjść na czystą arenę, jak („Ritter wohlbewaffnet, Ritter von dem heiligen Geist” – dobrze uzbrojony rycerz, rycerz ducha świętego – niem.) i będzie wzywał całe rycerstwo pod uczciwy sztandar”. Pod żartobliwym „ktoś” Łesia Ukrainka ma na myśli siebie i O. Kobylańską, które S. Jefremow poddał niesprawiedliwej krytyce „za dekadentyzm” w artykule „W poszukiwaniu nowej piękności”. Zatem zarówno czytelnicy, jak i badacze literatury rozpoczną poznawanie twórczości poetki właśnie od spuścizny dramatycznej Łesi Ukrainki. To właśnie w utworach dramatycznych najdobitniej przejawił się modernistyczny fenomen twórczości Łesi Ukrainki, ważny nie tylko w rozwoju kulturowym, ale i historycznym oraz społecznym Ukrainy, ponieważ wskutek całkowitego upadku państwowości Ukrainy w XIX wieku Ukraińców zaczęto uważać za naród filologiczny dzięki zwycięskiej, pełnej poświęcenia działalności naszych literatów. „W takiej interpretacji – słusznie pisze we wstępie do V tomu wydania Serhij Romanow – T. Szewczenko stworzył Ukrainę, i stworzył to w epoce romantyzmu, kiedy kształtowały się wielkie narody europejskie. I. Franko, i było to w dobie realizmu, zaludnił Ukrainę Ukraińcami. Łesi Ukraince zaś przyszło zaświadczyć (nie nauczyć!) przed całym światem, że Ukraińcy potrafią myśleć i czuć. I przypadło to na okres nowoczesnego tworzenia narodu…”. Trudno więc przecenić właśnie modernistyczny sposób myślenia i twórczości naszej Poetki, tak ważny we współczesnym budowaniu państwa, który najwspanialej przejawił się w jej „Kasandrze”, „W puszczy”, „Rufinie i Pryscylli”, „Na polu krwi”, „Kamiennym gospodarzu”, „Pieśni leśnej”, „Orgii” – właściwie w całym dorobku dramaturgicznym, a także poetyckim późniejszego okresu. O modernizmie w jej twórczości gruntownie pisano w czasopismach literackich, przeprowadzano też paralele między nią a filozofią Friedricha Nietzschego (miejscami nawet argumentowane), choć sama pisarka zaprzeczała jego wpływowi na nią. W tym samym wydaniu wyraźnie zaakcentowano: twórczy indywidualizm Łesi Ukrainki opiera się głębiej na wpływach jej ulubionych dramaturgów: Gerharta Hauptmanna i Maurice’a Maeterlincka. Tak, Eleonora Sołowiej we wstępie do pierwszego tomu zbioru zaznacza: „…jest ona zwolenniczką Hauptmannowskiego, humanistycznego typu indywidualizmu, a więc w żadnym wypadku nie nietzscheańskiego jego typu – indywidualizmu „nadczłowieka”. Symboliczne jest to, że do swojego zasadniczego artykułu „Utopia w beletrystyce” (w wydaniu podano również jego rosyjskojęzyczny wariant), gdzie objęto wszystkich utopistów świata od Platona, apostołów kościoła aż po Herberta Wellsa, Łesia Ukrainka świadomie nie włączyła Nietzschego, choć jego Zaratustra i wymarzone przez niego „Południe” w pełni nadawałyby się do utopijnych fantazji, a Hauptmanna i Maeterlincka uważa za zwiastunów świetlanej przyszłości ludzkości. Napisała niemało artykułów o kulturze europejskiej, publikowanych głównie w rosyjskich czasopismach, które miały wtedy szersze horyzonty i wreszcie wypłacały honoraria. Łesia Ukrainka podkreślała więc, że pisze tam tylko dla zarobku, nie jako poeta, a krytyk, gdyż zmuszona była się do nich uciekać, bo wtedy, jak właściwie i teraz, w rosyjskiej prasie łatwiej było zdobyć środki, a ona ich pilnie potrzebowała na niezbędne leczenie w dalekich Włoszech, Egipcie, Gruzji. Właściwie w artykułach literackich i publicystycznych, jak i w rozprawach z historii, zawsze pozostaje Poetką. Pomimo fenomenalnej erudycji i szerokiego światopoglądu, Łesia szczęśliwie unika scholastyki, nasyca swoje krytyczne słowo pasją obywatelską, ciepłem duszy, lirycznym humorem, syntetycznym widzeniem wydarzeń, zarówno historycznych, jak i fantastycznych. Czas w jej utworach i publicystyce jest sakralny, mitologiczny, dotyczy wszystkich epok: minionych, obecnych i przyszłych. Jej myśl jest piękna i konstruktywna, noworomantyzm jej poezji i beletrystyki jest afirmatywny, patriotyczny, pomimo zgłębiania przez nią tragizmu bytu, w szczególności życia ludzi twórczych, którzy nie idą na kompromisy, ugodowość, małostkowość, odnoszą zwycięstwo nad przykrą teraźniejszością, nad fatalnymi okolicznościami... Takimi jawią się z jej utworów liryczny bohater jej poezji, z dramatów – adwokat Marcjan, rzeźbiarz Richard Airton, opętani Kasandra, Miriam, Luba Hoszczynśka, Dolores, Oksana, Mawka, Antej… Łesia Ukrainka marzyła o zobaczeniu na scenie swoich utworów, zwłaszcza arcydzieł „Pieśń leśna” i „Kamienny gospodarz”, ale niestety za życia autorki nie zostały one wystawione. Jeśli chodzi o tak zwaną „niesceniczność” wysokopoetyckiej dramaturgii, to Czas odpowiedział na to pytanie kategorycznie. Reżyserzy teatrów Ukrainy i świata w XX i XXI wieku osiągnęli niemały sukces w interpretacji drama-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn