Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

Diamentowy wieniec Poetki

Слово Просвіти, №38 за 2021 рік

Natalia HUMNICKA, m. Lwów “Mam w sercu to, co nie umiera”. Łesia Ukrainka, “Pieśń leśna” Wśród twórczych osiągnięć Łesi Ukrainki szczególne miejsce zajmuje dramat-feeria „Pieśń leśna”, którą ze względu na głębię myśli filozoficznej oraz estetyczną siłę i piękno poetyckiego słowa przyrównuje się do takich arcydzieł literatury światowej jak „Sen nocy letniej” W. Szekspira, „Peer Gynt” E. Griega, czy „Niebieski ptak” M. Maeterlincka i „Zatopiony dzwon” G. Hauptmanna. Do tego grona warto dołączyć „Małego Księcia” Antoine’a de Saint-Exupéry’ego. Łesia Ukrainka uważała „Pieśń leśną” za swoje najwyższe osiągnięcie artystyczne, które wyszło spod jej pióra w okresie zaostrzenia choroby, kiedy znajdowała się na granicy życia i śmierci. Przebudzenie nostalgicznych wspomnień w dalekim Kutaisi (w ukochanej Gruzji) za rodzimą wołyńską przyrodą wyraźnie uwydatniło w pamięci Łesi malownicze mityczne obrazy tego niezwykłego, baśniowo tajemniczego kraju. Oto jak o tym wspomnieniu dzieciństwa pisze w liście do matki: „Wydaje mi się, że po prostu przypomniałam sobie nasze lasy i zatęskniłam za nimi. A poza tym już dawno tę Mawkę »w umyśle trzymałam«, jeszcze od tego czasu, jak w Żaboryczach opowiadano mi coś o mawkach, kiedy szłyśmy jakimś lasem z małymi, ale bardzo gęstymi drzewami. Potem w Kołodnie w księżycową noc biegałam samotnie do lasu (nikt z was o tym nie wiedział) i tam czekałam, żeby przywidziała mi się Mawka”. Praca nad tym arcydziełem z jednej strony była dla Łesi kołem ratunkowym w jej walce z ciężką chorobą, a z drugiej – z jej listu: „Tłum obrazów nie daje mi spać po nocach, męczy jak nowa niemoc – wtedy już przychodzi demon sroższy od wszystkich niemocy i nakazuje mi pisać, a potem znowu leżę jak pusta torba. Tak pisałam »Pieśń leśną« i wszystko, co pisałam w ostatnim czasie”. To był 1911 rok. W takim twórczym porywie Łesia Ukrainka w zaledwie dwa tygodnie ukończyła to dramatyczne arcydzieło w stylu neoromantycznym. Opanowana opowieściami wuja Łewa (o nazwisku Bas) przy ognisku w tajemniczym uroczysku Neczymne o bezdennym „ciemnym” jeziorze, które było przed ich oczami, o wszelkiej „sile” leśnej, wodnej, polnej, o ich zwyczajach oraz relacjach między sobą i ludźmi. Te opowieści były tym silnym i prawdziwym impulsem, którym wrażliwe dziecko później swoim utalentowanym poetyckim słowem zdziwi i zadziwi świat. Tutaj warto przytoczyć ważne stwierdzenie Jewhena Swerstiuka: „Dziecko trafia w świat kultury rodziców”. Właśnie tak dorastała i kształtowała się genialna postać Łesi Ukrainki pod czujnym okiem jej utalentowanej matki Ołeny Pcziłki, wuja Mychajła Drahomanowa i niezwykłej wołyńskiej ziemi, spowitej tajemniczymi legendami, podaniami, mitycznymi baśniowymi obrazami. Chociaż w ciągu swojego krótkiego, 42-letniego życia Łesia Ukrainka pozostawiła poruszające poematy, dramaty, utwory prozatorskie, ponad 270 wierszy, mnóstwo artykułów publicystycznych i niedoścignione przekłady światowej klasyki, to jednak podsumowuje: „Taki utwór musiał się pojawić, czekało na niego życie, domagała się go literatura”. I nie pomyliła się: „Pieśń leśna” stała się arcydziełem ukraińskiej i światowej dramaturgii w nurcie neoromantyzmu, apoteozą piękna i wierności miłości, która rodzi się z głębokiej harmonii Natury. Wysoko ocenił ten dramat-feerię Maksym Rylski: „Pieśń leśna” – to diamentowy wieniec Łesi Ukrainki”. Niektórzy badacze widzą w „Pieśni leśnej” interpretację legendy o Graalu (starożytny obraz życiodajnej energii, skoncentrowanej w kobiecie, a w chrześcijaństwie – kielich, w którym zachowało się kilka kropel krwi Jezusa Chrystusa). Literaturoznawcy wskazują na głęboki związek utworu ze starożytnymi poematami, które wchodzą w skład dziedzictwa twórczego ludzkości z wyraźnym narodowym kolorytem. Nic dziwnego, że szczególnego kolorytu, narodowego posmaku nadają poematowi wołyńskie gwary, które Łesia przyswoiła od dzieciństwa. Właśnie dlatego zaczęła wraz z Kłymentem Kwitką badać ukraiński folklor, znała ponad 500 pieśni i po raz pierwszy zapisała wiele z nich na fonografie. Jej pierwsza praca folklorystyczna „Kupała na Wołyniu” została opublikowana jeszcze w 1891 roku. Głęboki filozoficzny uniwersalizm w romantycznym poemacie mocno stoi na fundamencie ludowych tradycji i wyobrażeń o budowie świata naszych przodków. Tutaj niezwykle, z subtelnym estetycznym smakiem, splotły się nowoczesność i archaika. Główni bohaterowie dramatu, Mawka i Łukasz – to upoetyzowana pieśń, hymn do wysokiej i delikatnej miłości, która budzi się wraz z przyrodą. Jest ona tak samo jasna, czysta, wrażliwa, jak ten migotliwy, przejrzysty poranek pod pierwszymi łagodnymi promieniami słońca z niepowtarzalnymi słowiczymi trelami. Właśnie ta fujarkowa melodia Łukasza zmusiła Mawkę do przebudzenia się ze snu z okrzykiem: „Oj, w moje serce spadła gwiazda!”. A według dawnych ludowych wierzeń gwiazda symbolizuje dziewczynę, piękno przyrody i miłość. „Jak słodko gra, jak głęboko kraje…”, mówi poruszona Mawka, która w tej chwili zyskuje ludzką duszę. A zakochany Łukasz otrzymuje od Mawki duchową siłę, która drzemała gdzieś na dnie jego serca. Ten piękny moment staje się początkiem tragicznego rozwiązania w losach Mawki i Łukasza. Łesia Ukrainka z wysoką poetycką wyrazistością i lakonicznością przekazała uniwersalny postulat dualizmu ludzkiej natury. Mawka uosabia czystość i światło Natury, jej niezniszczalność i piękno. Łukasz – to jaskrawe połączenie materialnych dążeń w tym świecie z pragnieniem czegoś wyższego niż ziemskie dobra, o czym wymownie świadczy jego pociąg do fujarkowej pieśni. Wuj Łew, bliski w swoim światopoglądzie Mawce, występuje jako opiekun, obrońca Natury, głęboko rozumie i szanuje jej prawa. Po przeciwnej stronie – spustoszone duchowo codzienną ciężką pracą i nędzą matka Łukasza i Kyłyna. Temat dualizmu świata przechodzi przez cały utwór niczym nić przewodnia. Właśnie on rodzi wieloaspektowość, wielowarstwowość, nieśmiertelność tego dzieła Łesi. Każde genialne dzieło nie podlega ani czasowi, ani przestrzeni – jest ponadczasowe i ponadprzestrzenne. To bezdenna studnia mądrości, z której czerpiesz, a ona staje się coraz głębsza i otwiera nowe horyzonty mądrości, jak sama Natura. Dlatego „Pieśń leśna” jest aktualna dziś bardziej niż kiedykolwiek. W dobie globalizacji w szybkim tempie utraciliśmy wartości duchowe, a teraz wkroczyliśmy w świat wirtualizacji, który pozbawia nas ludzkiego kontaktu, wyjaławia wszystkie duchowe siły odczuwania świata, zamienia nas w bioroboty. Krytycznym jest temat Natury i Człowieka. Człowiek nawet nie zastanawia się nad tymi najważniejszymi problemami swojego istnienia i rozwoju. Wychodzi na to, że człowiek osiągnął postęp w swoim rozwoju umysłowym, a utracił (lub traci) swoją duchowość, traci poczucie harmonii. Potwierdziły się prognozy Wołodymyra Wernadskiego w jego nauce o noosferze dotyczące wątpliwości, czy rozumna siła geologiczna będzie skierowana na dobro czy na zło. Utwór Łesi bardzo wyraźnie odsłania ważny problem Dobra i Zła dla przetrwania ludzkości i zachowania człowieczeństwa w człowieku poprzez jego sakralny stosunek do Natury. Właśnie dlatego „Pieśń leśna” należy do genialnych arcydzieł duchowego skarbca ludzkości, która ma siłą swojego poetyckiego słowa i głębią myśli przywrócić zagubiony świat duchowości do swoich czystych źródeł – do swojego pierwotnego gwiezdnego Dzieciństwa! Warto zaznaczyć, że „Pieśń leśna” z dorobku twórczego Łesi jest bodaj najpopularniejsza: filmy, filmy animowane, balety, inscenizacje teatralne, przekłady, wydania i wznowienia z ilustracjami artystycznymi (czego warte jest tylko mistrzostwo Karafy-Korbut!). Oto i na jubileusz Łesi Ukrainki w wydawnictwie „Apriori” ukazało się eleganckie wydanie „Pieśni leśnej” z ilustracjami artystki Ołesi Witowskiej w jasnej i czystej kolorystyce, jak nieskalana dusza niezłomnej, ofiarnej Mawki. Pod koniec dramatu Łukasz przejrzał i zrozumiał, że najwyższą wartością życiową jest dusza człowieka, pełna miłości i uosobiona w najpiękniejszym symbolicznym obrazie Natury – Mawce. Bardzo trafnie artystka kończy wiodącą myśl Łesi Ukrainki, że Piękno, a więc miłość, uratuje świat i miłość nie umiera: polana, pod zaśnieżoną brzózką siedzi w białym stroju Łukasz z fujarką, po drugiej stronie polany w stroju ciemnych barw zamarzający Łukasz, w centrum polany spod śniegu wybija się zielony pęd brzozy, podkreślając niezniszczalność Natury. A niedaleko pod niebem przepływa Mawka, sypiąc ze swojej dłoni czerwone kwiaty-krople miłości, jakby mówiła: „Zrozumiałam, że zapomnienie nie jest mi pisane”, co symbolizuje nieśmiertelność Duszy, Natury, a więc Miłości, która zdolna jest do poświęcenia w imię ratowania swojego wybranka. To godny, wykwintny prezent na 110. rocznicę (1911 r.) napisania przez Łesię Ukrainkę swojego nieprzemijającego utworu, który różni badacze zaliczają to do fantasy, to do kryminału, to do baśni, to do głębokiego traktatu filozoficznego, zakorzenionego w tysiącletnich diamentach ludowej estetyki. Teraz pozostało dokonać jakościowych przekładów tego arcydzieła na różne języki świata, jak to dzieje się z arcydziełami autorstwa Szekspira, Maeterlincka, Saint-Exupéry’ego, Wyspiańskiego, Hauptmanna i in. Warto odwołać się do oceny utworu przez znanego brytyjskiego slawistę i tłumacza Patricka Cornessa, który ocenił „Pieśń leśną” jako „...jeden z najwybitniejszych utworów literatury światowej...” i dokonał jego wysokoprofesjonalnego przekładu. Radosną wieścią jest wydanie czternastotomowego jubileuszowego wydania spuścizny twórczej Łesi Ukrainki, a także asteroida nazwana na cześć Łesi Ukrainki (2616 Lesya), którą w 1970 roku naukowcy odkryli w pasie planetoid między Jowiszem a Marsem. Zatem Łesia Ukrainka jako gwiazda miłości do Ukrainy krąży w dalekim kosmosie, ratując nas od niepamięci i bezduchowości. A w „Pieśni leśnej” Łesia spełniła swoje najskrytsze marzenie – ona mimo wszystko stała się „PIEŚNIĄ”!

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn