Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Świat nie jest bez dobrych ludzi

Слово Просвіти, №38 за 2021 рік

Wiktor HRYCENKO, m. Krzywy Róg. Nikt nie zdołał mnie przekonać, że nie jestem poetą – tylko rymopisem. Zatrzymuje mnie, być może, głos Boży, jeśli już nie zatrzymała mnie własna matka… Większość moich rówieśników z Marije-Dmytriwki, gdzie mieszkali moi rodzice, pracowała lub uczyła się w Dniepropietrowsku. Znalazłem tam pracę i ja, ale zmuszony byłem jechać do Krzywego Rogu: aby otrzymać paszport, musiałem po zwolnieniu do rezerwy z szeregów armii powrócić, zgodnie z ówczesnymi prawami, na poprzednie miejsce pracy. Tak znów staję się ślusarzem samochodowym, mieszkam w akademiku, a w każdą sobotę wracam do rodzinnego domu. Dziesiątki lat będę odzwyczajał się od wsi i stepu. I nie zdołam. Jak to mówią, swojego losu nie objedziesz nawet koniem. Nie objechałem i ja, grzeszny. I trudno sobie wyobrazić, jak ułożyłoby się życie, gdybym gdzieś zboczył z „wyznaczonego szlaku”. Wydaje się, że musiało minąć całkiem niewiele czasu, a wczorajszy żołnierzyk stałby się takim, jak wszyscy. Już znacznie później zrozumiem, że mieszkańcy akademików dość często stają się wyrzutkami społeczeństwa, stopniowo opadając na jego dno. Ale mnie los oszczędzał, zsyłając od czasu do czasu swoje dary – dobrych ludzi. Spotkanie z dniepropietrowskim poetą Mychajłem Czchanem stało się dla mnie, młodego robotnika, bez przesady, brzemienne w skutki. Tak myślałem 50 lat temu, tak uważam i dzisiaj, niosąc pokutę przed pamięcią tego niezwykłego człowieka, który od razu uznał mnie za swojego – i ziomka-stepowca, i potencjalnego poetę, i przyjaciela, z którym, pomimo różnicy wieku, znanemu poecie było ciekawie… Gdyby młodość wiedziała… Przerywam myśl, bo nie chce się czuć siwobrodym, który opowiada o dawno zapomnianych czasach, wierząc we własne zmyślenia. Nigdy nie prowadziłem dziennika i nie pisałem do tej pory wspomnień. Z jakiegoś powodu jestem przekonany, że obiektywny dziennik to rzadkość, dlatego czytać cudze dzienniki trzeba jak każdą prozę, oddzielając autorską fantazję od prawdy. A wspomnienia w ogóle w większości przypadków mają podtytuł „Ja i wielcy”. Dlatego następne moje wersy – to opowieść nie o poecie Mychajle Czchanie, a o mojej pokucie przed nim, bo zgrzeszyłem mimowolnie: kiedy Mychajłowi Antonowyczowi było bardzo ciężko, nie było mnie obok, a o jego odejściu w zaświaty dowiedziałem się z gazety „Literaturna Ukrajina”. Po śmierci Nauczyciela (to słowo obok imion Jezusa Chrystusa i Mychajła Czchana piszę wielką literą) we mnie obudził się poeta: zachciało się „wyjść do ludzi” – mieć własny tomik. Udało się to zrobić dopiero w 1990 roku, obchodząc cenzurę i wydawnicze przeszkody. Tomik „Kronika miłości”, który dziergałem niezdarną ręką, chociaż byłem uczniem Mistrza, stał się podsumowaniem pracy „ucznia” i kamieniem węgielnym kapliczki, którą zamierzyłem wznieść w swojej duszy… A zaczęło się wszystko w styczniu 1969 roku. Do robotniczego akademika, w którym mieszkali, a niektórzy i dożywali wieku, kierowcy i ślusarze bazy samochodowej nr 20 m. Krzywego Rogu, zawitali pisarze: prozaik Serhij Zawhorodnij i poeta Mychajło Czchan. Grzech na duszę wezmę, jeśli opowiem o swoich wrażeniach. Podziękuję tylko Panu, że dodał mi śmiałości podejść, kiedy goście już się żegnali, do Mychajła Czchana i szarpnąć za rękaw: „A ja też piszę wiersze”, – szepnąłem, żeby nie słyszeli chłopcy. Szarpnąłem i wyciągnąłem los na loterii, na którym, jak mi się dzisiaj wydaje, były słowa „skazany na męki”. Jakie to męki? Nie czekajcie ode mnie epitetu „słodkie” (tak, z reguły, piszą o mękach twórczości). Te męki gorzkniały piołunem i smakowały łzą. Mychajło Czchan spojrzał na zegarek: – Dzisiaj, gołąbku, już późno, ale jutro przyjeżdżaj do hotelu „Metałurh”… Wydaje się, że tutaj już można niewielką powieść napisać, bo przygotowywałem się do tego spotkania bardziej starannie niż do randki z dziewczynami. Dzisiaj, kiedy minęło tak wiele lat, nawet nazwa ulicy (Kołyskowa!) wydaje mi się symboliczna: raz nachyliwszy się nad moją kołyską, bo w poezji byłem niemowlęciem, poeta niańczył mnie lat sześć-siedem… Mychajła Antonowycza w hotelu jeszcze nie było – razem z innymi (tej zimy do Krzywego Rogu zjechali się pisarze z całej Ukrainy, zapamiętali się, w szczególności, Andrij Patrus-Karpatskyj i Petro Synhajiwskyj) występował na nowych budowach Krzywbasu. W pokoju Czchana chorował na grypę Ihor Puppo. Biegnę do sklepu. Wybór marny. Trzeba było ratować konfiturą różaną i herbatą (widocznie jednak coś pomogło, bo po 30 latach Ihor Petrowycz, spotkawszy się ze mną na zebraniu sprawozdawczo-wyborczym, już w chwili pożegnania objął: „A ja cię nawet nie poznałem!”). Gdzie tu poznać po tylu latach wczorajszego żołnierza, który w armii zaczął lepić wers do wersu w języku rosyjskim, jak i należało w tamtych czasach. Wierszyki, szczerze przyznać, były niezdarne, grafomańskie. Mychajło Antonowycz spojrzał na nie i (co to dobra dusza!) powiedział, zwracając się do Ihora Petrowycza: „Ja, być może, nieco przetłumaczę…” On nie przetłumaczył (tłumaczyć nie było czego), ale wlał w moją duszę wiarę i… w ciągu kilku wieczorów przekuł na swój sposób: „Pisz językiem mamy…” Tak zaczęły się lekcje Dobra i Poezji. Porzuciłem Krzywy Róg (uważałem i uważam go za rodzinny, bo tutaj i szkołę skończyłem, i z komsomolskiego skierowania – w duchu czasu! – poszedłem zarabiać staż pracy) i pojechałem do Dniepropietrowska. Pracowałem w słynnym „Piwdenmaszu” jako ślusarz-montażysta, a co tydzień, zrymowawszy dziesiątkę wersów, jechałem na lewy brzeg Dniepru, żeby, przeszedłszy kilkadziesiąt metrów ulicą Kalinową (!), trafić w gości do Mychajła Antonowycza… W rozmyślania nad rolą Poety w moim życiu wdziera się proza, bo przypominają się nagle barszcze, którymi gospodarz podkarmiał gościa. Oto już ile lat, występując przed czytelnikami, obowiązkowo wspomnę te gościny: – Wyobraźcie sobie, że i do was przez wiele lat chodzi i chodzi neofita poezji… Nie zachowałem rękopisów, pokreślonych ręką Mychajła Antonowycza. A kreślić on lubił: „Oto jak trzeba!” Dość często i nie wyjaśniał, dlaczego tak trzeba, – to docierało później. Wspominając po wielu latach tę naukę, nie mogę pochwalić się, że w rękach mistrza-szlifierza stałem się drogocennym kamieniem. Bardziej prawdziwym będzie porównanie do rzeźby: z dzikiego stepowego kamienia Mychajło Antonowycz odłupał to, co najmniej potrzebne (czy udało mu się bardziej niż autorom scytyjskich bab, sądzić nie mnie). Należy zauważyć, że lekcje Poezji jednak kończyły się czytaniem wierszy: Mychajło Antonowycz, wyraziwszy aprobatę lub niezadowolenie, zaczynał czytać swoje. Podobna historia zdarzała się nie tylko ze mną. Hawryło Prokopenko, dniepropietrowski poeta, zapraszał nas posłuchać swoich wierszy, a zmuszony był słuchać Czchana… Prawa poezji przychodziły mi z trudem. Znacznie szybciej pod wpływem Mychajła Antonowycza przebudziła się dusza. Czy zapomnę nasze wędrówki po Dnieprze (od redakcji do redakcji, gdzie Nauczyciel próbował coś wydrukować, bo tak ciężko żyło się za 32 karbowańce emerytury), owe szczere rozmowy i o dawnych czasach, i o współczesności? Nasłuchawszy się o Iwanie Sirku, kupiłem odpowiednią odznakę. I od razu – szczera rada od kuratora roku: „Zdejmij, Witiu, żebyś nie napytał biedy!”. Za to inny wykładowca, dowiedziawszy się o mojej przyjaźni z Chchanem, dał mi do poczytania „Sobór” Ołesia Honczara: z nieuczciwym człowiekiem Mychajło przyjaźnić się nie będzie! Z rąk Mychajła Antonowycza otrzymałem tomik Wasyla Symonenki, wydany w Moskwie. „Witi od Chchaniska w imieniu Ukrainy. 17. XI. 73 r. M. Chchan”. W tomiku – dziesiątki podkreśleń – zwróć uwagę, powiada, na błędy językowe tłumacza. Tak wciągnąłem się w tłumaczenia... Czasem myślę, że bez Mychajła Antonowycza nie zostałbym poetą. Powiedziałem to kiedyś Wiktorowi Sawczence, który kierował obwodową organizacją pisarską. Ten zaprzeczył: „Zostałbyś, tylko innej orientacji twórczej...”. Może i tak. Kiedy przeczytałem esej Wiktora Sawczenki „Bóg nie daje krzyża ponad siły”, po raz kolejny przekonałem się, że pod wpływem Mychajła Chchana pozostawało całkiem sporo moich starszych braci w piórze. Mimowolnie wspominam, jak Chchan zorganizował wyjazd twórczy kijowskich pisarzy na rodzinną Apostołowszczyznę. Odwiedzili oni także wieś Mychajło-Zawodśke, gdzie „odkopali” poetę-rolnika Iwana Bakłyćkiego („Ziemię zaorze – napisze wiersze...”). Odkładam pióro, biorę z półki tomik „Kuranty”. Dedykacja („Chrześniakowi”, „Stepowcowi...”) i poprawki, poprawki na stronach (niech choć jeden czytelnik wie, jak u poety było naprawdę!). Czasem próbowałem podstawić swoje słabe ramię: to „pożyczyłem” dwie dychy na wyjazd do Kijowa, to napisałem recenzję tomiku i wysłałem do kijowskiego czasopisma (początkowo zatwierdzili, a potem odmówili, bo, powiadają, spóźniłem się), to przyprowadziłem za rękę do Chchana znajomego studenta starszego roku, żeby napisał pracę dyplomową o dnieprzańskim poecie. Lecz kiedy urodził mi się syn (byłem na czwartym roku), moje wizyty stawały się coraz rzadsze. Pewnego razu zastałem Mychajła Antonowycza na podwórku – palił rękopisy. Prawie z ognia wyrwaną podarował mi powieść „Kamjańskie ballady”, która dopiero po wielu latach została wpisana do rejestru jego utworów. – Masz, może kiedyś przeczytasz – powiedział z bólem Nauczyciel. Zrozumiałem, że znowu „Do druku nie zatwierdzono”. Przeczytałem i zachowałem. A kiedy „dorosłem” (byłem w tamtym czasie redaktorem gazety rejonowej), dojrzała myśl, że pora spłacać długi. Postanowiłem wydrukować w gazecie („Dwie kolumny z kontynuacją”), ale oddałem do nowo powstałego almanachu „Saksahań” (był rok 1991). Kilka egzemplarzy pierwszego i kolejnych numerów wysłano do Kijowa, w szczególności Ołesiowi Honczarowi. I otrzymaliśmy list z podziękowaniami właśnie za publikację „Kamjańskich ballad” Mychajła Chchana (pewnie Ołeś Honczar znał autora, bywając w Dnieprze). I stało się lżej oddychać: rozpoczęła się pokuta za grzechy. A tajemnice Poezji otworzyły się przede mną, kiedy do mojego domu zawitała bieda... I kiedy ktoś z tych, którzy przyjaźnili się z Mychajłem Antonowyczem i czytali jego wiersze, znajduje w moich tomikach mocne („prawie chchanowskie!”) wersy, odbieram to jako najwyższą pochwałę, bo nie przyniosłem wstydu Nauczycielowi, który dostrzegł we mnie to, czego ja sam jeszcze nie widziałem („Witi Hrycence – młodemu pędowi nieśmiertelnej mowy kozackiej”, – napisał Poeta na swojej „Ozonii” w styczniu 1969 roku). Kiedy w 1973 roku czasopismo „Prapor” (miasto Charków) wydrukuje wybór moich wierszy, w przedmowie napisanej przez Mychajła Chchana będzie mowa o młodym robotniku: „W nim żyła tymiankowa niewinność uczuć, on szeroko i z zainteresowaniem patrzył na świat. Bardzo chciało mu się śpiewać, a głosu jeszcze nie było...”. Uznał Nauczyciel, że poezji młodego ślusarza jeszcze daleko do szczytów, ale i w nizinach trafiają się dobre kwiaty, wszak czystość, szczerość nadziei i dążeń, swoboda poetyckiej myśli, zdaniem Poety, są oznakami prawdziwego talentu. Dwa lata przeleżał ten wybór wierszy w teczce redakcyjnej. W tym czasie zdążyłem już zostać studentem i ukończyć pierwszy rok wydziału filologicznego. Że uczyć się gruntownie ojczystego języka trzeba całe życie, słyszałem od Nauczyciela nieustannie. Nie zaszkodziłoby też zdobyć wyższe wykształcenie (Mychajło Antonowycz szczerze ostrzegał, że wykształcenie filologiczne w Związku Radzieckim jest niebezpieczne, bo inaczej myślących filologów wyrzucają z pracy, wszak filologia i ideologia, powiadał, są bardzo bliskie). A dlatego, kiedy w liczbie najlepszych młodych robotników skierują mnie na oddział przygotowawczy Uniwersytetu Dnieprzańskiego, zgodziłem się zostać inżynierem-rakietnikiem, lecz w ostatniej chwili, na szczęście, opamiętałem się. I pomoże mi w tym jeszcze jeden dobry człowiek – konsultant literacki czasopisma „Dnipro”, poeta Andrij Miastkiwśkyj: „Wiktorze, twoje wiersze mi się spodobały. Będę rekomendował do druku...”. Z tym listem przyszedłem do komisji rekrutacyjnej jesienią 1971 roku: „Mam skierowanie na wydział fizyczno-matematyczny, ale chcę studiować język ukraiński...”. Tamtego roku niewątpliwie miałem szczęście. W szczególności na spotkania z dobrymi ludźmi. Członek komisji rekrutacyjnej Anatolij Popowśkyj, przyszły doktor nauk filologicznych, nie lenił się z listem Andrija Miastkiwśkiego zapukać do „wysokich” drzwi. Tak zostałem studentem roku zerowego (otrzymywałem nawet stypendium!), uczyłem się ojczystego języka z pomocą tegoż A. Popowśkiego, powtarzałem zapomniane przez siedem lat inne dyscypliny filologiczne. Poczułem wsparcie także od rodziców. Kilka publikacji w gazecie rejonowej „Silśke żyttia” (osiedle Sofijiwka), zwycięstwo w konkursie młodych poetów, przeprowadzonym przez „rejonówkę”, otworzyło przede mną drzwi redakcji – zaproponowali miejsce korespondenta. I tutaj ważne słowo powie ojciec: „Ja oto tyle lat pracuję jako księgowy, nie mając dyplomu, i codziennie czekam, że zastąpią mnie jakąś młodą głów... główką, która będzie miała papierek z pieczątką. Ucz się, póki żyję. Ja uczyłbym się całe życie, gdyby ktoś mnie karmił”. Uczyłem się pierwszy rok aż nadto pilnie. Do uniwersyteckiego studia literackiego „Hart” imienia Wołodymyra Bułajenka przyszedłem później od swoich kolegów z roku, ale z czasopismem „Prapor”. I jeśli wczorajszego ucznia Anatolija Szklara (8 lat wcześniej zostanie on członkiem Związku Pisarzy) uczyłem pisać pierwsze wiersze, to starsi koledzy Mykoła Semeniuk, Lesia Omelczen-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn