Strona · s. 12strona oryginału ↗
Taras Szewczenko: „Historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny”
Слово Просвіти, №38 за 2021 рік
W ramach projektu „Szczegóły życia Szewczenki” drukujemy skrócony wykład referatu Wołodymyra Melnyczenki, wygłoszony na posiedzeniu plenarnym Dziewiątych Międzynarodowych Czytań Szewczenkowskich w Szewczenkowskim Narodowym Rezerwacie w Kaniowie, poświęconych tematowi: „Stworzenie nowej naukowej biografii Tarasa Szewczenki: podejścia koncepcyjne i strategie badawcze” (z okazji 160. rocznicy powrotu Tarasa Szewczenki na Ukrainę). Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. Trzy lata temu, występując na Szóstych Międzynarodowych Czytaniach Szewczenkowskich, zaproponowałem, aby poświęcić obecne forum szewczenkoznawcze stworzeniu nowej naukowej Biografii Tarasa Szewczenki, po to, by podkreślić ogólnonarodowe znaczenie tej pracy i sformułować podejścia koncepcyjne do jej realizacji. Propozycja już wtedy została poparta, jednak najważniejsze jest to, że obecnie jest realizowana. Jestem wdzięczny pracownikom, działaczom Szewczenkowskiego Narodowego Rezerwatu, wszystkim szewczenkoznawcom, którzy rozumieją szczególne, strategiczne znaczenie tego problemu. Symboliczne jest to, że pierwszy krok do jego rozwiązania robimy na świętej dla każdego Ukraińca Tarasowej Górze. Nie mogło być inaczej! Bo właśnie na tej ziemi, w której 160 lat temu pochowano narodowego Geniusza i Proroka, musimy w duchu przysiąc, że pamiętamy jego testamentowe słowa: „Historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny”. Do autorskiego zespołu przyszłej Biografii poety, oczywiście, wejdzie tylko kilku uczonych szewczenkoznawców, ale wszyscy stoimy u kolebki narodzin zasadniczo nowej, zbiorowej, wielotomowej akademickiej Biografii Tarasa Szewczenki. Przypomnę, że w autografie swojej autobiografii (orientacyjnie pierwsza połowa lutego 1860 r.), napisanym bez tytułu, Taras Szewczenko nakreśla biograficzny zarys życia, zapewne nie myśląc o stworzeniu pełnowartościowej własnej biografii. Za to w tekście, zredagowanym i uzupełnionym przez Pantelejmona Kulisza i opublikowanym 18 lutego 1860 r. jako „List T. Gr. Szewczenki do redaktora „Narodnego cztienija””, autoryzowanym przez poetę i dwukrotnie nazwanym swoim, są nie tylko bezpośrednie aluzje, ale nawet bezpośrednie wskazówki co do tego. Przede wszystkim, oto te dwa zdania: „Moja własna dola, przedstawiona w prawdziwym świetle, mogłaby naprowadzić nie tylko prostego człowieka, ale i tych, u których prosty człowiek znajduje się w pełnej zależności, na rozmyślania, głębokie i pożyteczne dla obu stron. Oto dlaczego decyduję się ujawnić przed światem kilka smutnych faktów mojego istnienia”. Chociaż publikacja tego autobiograficznego dokumentu miała przede wszystkim sprzyjać wyzwoleniu krewnych Szewczenki z poddaństwa, poeta od razu ujawnił w nim także osobiste konkretne pragnienie: „Chciałbym przedstawić je w takiej pełni, w jakiej nieżyjący już S. T. Aksakow przedstawił swoje dziecięce i młodzieńcze lata – tym bardziej, że historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny”. Tutaj jasno sformułowano historyczny kontekst, w którym własna biografia poety była mu droga i interesująca. Wreszcie, końcowe zdania cytowanego ważnego passusu: „Ale nie mam ducha wchodzić we wszystkie jej szczegóły. To mógłby zrobić człowiek, uspokojony wewnętrznie i uspokojony co do sobie podobnych zewnętrznymi okolicznościami”. Tym samym w wyobraźni Szewczenki pojawia się domniemany człowiek, który mógłby w przyszłości napisać jego bardziej szczegółowy życiorys. Zatem ideę stworzenia Biografii Tarasa Szewczenki można rozpatrywać jako zapowiedzianą przez samego poetę… Już po dwóch dekadach od śmierci Kobziarza, spod pióra jego późnego znajomego, ukraińskiego literaturoznawcy i pedagoga Mychajła Czałego, ukazała się w 1882 r. książka biograficzna o Tarasie Szewczence, po raz pierwszy przetłumaczona z rosyjskiego i skomentowana przez Waleriję Smilianską na początku obecnego stulecia. Autorem pierwszej naukowej biografii Szewczenki stał się wybitny ukraiński historyk literatury, pisarz Ołeksandr Konyski (t. 1 – 1898 r.; t. 2 – 1901 r.); praca otrzymała nowe życie o świcie niepodległej Ukrainy. W XIX–XXI wiekach autorskie naukowe i popularne biografie Tarasa Szewczenki oraz szkice o nim wydali Wasyl Masłow, Wałentyn Jakowenko, Wołodymyr Kranichfeld, Wasyl Domanicki, Serhij Jefremow, Bohdan Łepkyj, Ołeksandr Hruszewski, Mykoła Aszeszow, Wołodymyr Koriak, Wasyl Symowycz, Jewhen Szabliowski, Mykoła Bielczikow, Kostiantyn Paustowski, Marietta Szahinjan, Pawło Zajcew, Dmytro Kosaryk, Jewhen Kyryluk, Łeonid Chinkułow, Kateryna Doroszenko, Oksana Iwanenko, Ołeksandr Dejcz i Maksym Rylski, Jerzy Jedliciewicz, Pawło Fedczenko, Nazar Horbacz, Bohdan Czajkowski, Stanisław Rosowiecki i inni. Wymieniłem autorów w chronologii wydania dzieł biograficznych, nie wdając się w ich ocenę czy podkreślanie objętości i gatunku, co w danym przypadku nie jest ważne. Odnotuję jedynie, że pojawienie się nowych autorskich biografii Tarasa Szewczenki jest konieczne również w przyszłości, przede wszystkim w gatunku popularnonaukowym, w szczególności dla dzieci. Jednak, moim zdaniem, w naszych czasach żaden nowy autorski projekt naukowy w tej dziedzinie nie będzie przełomowy i prawdziwie perspektywiczny, gdyż nie przerośnie wybitnej biografii Tarasa Szewczenki, stworzonej w tym stuleciu przez wielkiego Ukraińca Iwana Dziubę. W krystalicznie zwięzłej formie ta biografia poprzedza „Szewczenkowską encyklopedię” w 6 tomach i wypełnia po brzegi niezrównany czwarty tom dwunastotomowej „Historii literatury ukraińskiej”, w całości poświęcony jednej postaci – Tarasowi Szewczence. Pięknie powiedział o tym dyrektor Instytutu Literatury im. T. G. Szewczenki NAN Ukrainy, akademik Mykoła Żułynski: „Akademik NAN Ukrainy Iwan Dziuba dokonuje literaturoznawczej interpretacji twórczego dziedzictwa Kobziarza w połączeniu z opowieścią o jego życiowej i twórczej drodze. W procesie badania literackiej i obywatelskiej działalności Szewczenki uczony rozszerzał historyczny i estetyczny kontekst, w którym żył i tworzył wielki poeta i malarz, wyjaśniając naturę jego fenomenalnej popularności i wpływu na umysły i uczucia wielu pokoleń Ukraińców”. Biografia Tarasa Szewczenki autorstwa Iwana Dziuby jest kongenialna pod względem ducha, myśli i prawdy z utworami poety – takie żywoty Kobziarza rodzą się raz na stulecie. Po Dziubie nie można już dopuszczać obniżenia ogromnego poziomu autorskiej szewczenkoznawczej biografii. W moim rozumieniu to nie podlega dyskusji. Zupełnie inna sytuacja zaistniała z akademicką naukową zbiorową Biografią Tarasa Szewczenki. Została ona wydana prawie czterdzieści lat temu, a to ogromny okres na granicy stuleci i tysiącleci pod względem swojej historii.
historycznym dramatyzmem oraz tektonicznymi formacyjnymi zmianami społeczno-politycznymi, gospodarczymi i światopoglądowymi. W szczególności w warunkach rozpadu radzieckiego imperium i pierwszych dziesięcioleci ukraińskiej niepodległości wyraźnie uwidoczniło się, że historia spotkań Tarasa z Moskwą – realnych i wirtualnych – prawie niczego nas nie nauczyła. Bo przecież inaczej w ukraińskich relacjach z nią w okresie poradzieckim byłoby znacznie więcej duchowej siły i historycznej przenikliwości Szewczenki, zdrowego rozsądku i bezkompromisowej wiary, państwowotwórczej mądrości oraz politycznej determinacji. Moim zdaniem temat Moskwy i moskiewszczyzny w życiu oraz losach twórczych Tarasa Szewczenki powinien stać się osią nowej Biografii. Na szczęście w nowych realiach historycznych ukraińscy uczeni szewczenkoznawcy okazali się znacznie mądrzejsi, bardziej przenikliwi i przygotowani do kreatywnej pracy niż politycy i mężowie stanu w swojej dziedzinie. Do 200. rocznicy urodzin Kobziarza zakończono wydanie Pełnego zbioru dzieł Tarasa Szewczenki w dwunastu tomach. Przygotowały go Instytut Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy (tomy 1–6, 12), Narodowe Muzeum Tarasa Szewczenki, Instytut Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. T. Rylskiego NAN Ukrainy (tomy 7–12) przy udziale pracowników Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy oraz Instytutu Językoznawstwa im. O. O. Potebni NAN Ukrainy. Pod egidą Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy pod kierownictwem Mykoły Żułynskiego zrealizowano również zakrojony na szeroką skalę projekt encyklopedyczno-badawczy, który połączył wysiłki nie tylko uczonych Akademii Nauk, ale także humanistów i muzealników Ukrainy w celu napisania ponad 6 tys. 300 artykułów do „Encyklopedii Szewczenkowskiej” w 6 tomach (wydanej w latach 2012–2015). Zaprawdę zbiorowe prace szewczenkoznawcze, które mają znaczenie światowe! Prawdziwie dzielna praca uczonych! W rezultacie systemowo przeanalizowano, przede wszystkim w „Encyklopedii Szewczenkowskiej”, dorobek szewczenkoznawstwa z półtora wieku, co jest niezwykle potrzebne do stworzenia kapitalnego dzieła biograficznego, przywrócono do obiegu naukowego tabuizowane nazwiska działaczy historycznych i kulturalnych, o których nie wspominano w zbiorowej biografii czasów radzieckich. Zresztą, lepiej zacytuję ważne konstatacje kolegium redakcyjnego encyklopedii (przewodniczący – Mykoła Żułynski, sekretarz odpowiedzialny – Ołeksandr Boroń, zastępca przewodniczącego – Wałerija Smilianska): „W wydaniu przemyślano na nowo tradycyjne wyobrażenia o światopoglądzie Szewczenki, odsłonięto mitologiczne, folklorystyczne, literackie i psychologiczne podstawy obrazowania poety, nowatorstwo pisarskie i malarskie, wyjście daleko poza granice ówczesnych kanonów i norm estetycznych. Autorzy starali się każdy utwór Szewczenki rozpatrzyć monograficznie — w aspektach znaczeniowych, stylistycznych i językowych, wyjaśnić osobliwości poetyki. Szczegółowo naświetlono biografię artysty, otoczenie i miejsca pobytu, życie codzienne, historię wydania dzieł oraz upamiętnianie. Podano informacje o współczesnych poety, instytucjach związanych z jego osobą, organizacjach społecznych, nakreślono także postacie artystów — interpretatorów twórczości Szewczenki. Osobna warstwa tematyczna — udział Szewczenki w historii Ukrainy i jej działaczach”. Zatem jest wszystko, co niezbędne, aby po raz pierwszy postawić zadanie stworzenia naukowej Biografii Tarasa Szewczenki w historycznie nowych warunkach niepodległej Ukrainy. Oczywiście pod kierownictwem organizacyjnym i naukowym Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy. Pierwsza zbiorowa Biografia typu akademickiego, przygotowana w Instytucie Literatury im. T. H. Szewczenki AN USRR, ujrzała światło dzienne w 1964 r. (autorów było zaledwie trzech – J. P. Kyryluk, J. S. Szabliowski, W. J. Szubrawski). To ona została położona u podstaw następnej, już wspomnianej zbiorowej naukowej Biografii Tarasa Szewczenki, wydanej dwadzieścia lat później i do dziś nieprześcignionej przez nowe podobne wydanie. Otóż w Przedmowie do tej książki autorzy słusznie motywowali możliwość i konieczność jej wydania zwiększeniem w ciągu dwóch dziesięcioleci bazy źródłowej, zwłaszcza, „co najważniejsze”, ukazaniem się w latach 1976–1977 dwutomowego „Słownika Szewczenkowskiego” „z dużą liczbą różnej objętości rozpraw biograficznych”. A wracając do monumentalnej, wieloprofilowej, niezrównanie bogatszej sześciotomowej „Encyklopedii Szewczenkowskiej”, która faktycznie stała się wybitnym podsumowaniem współczesnego ukraińskiego szewczenkoznawstwa, przekonujemy się o historycznej, społeczno-politycznej, narodowo-patriotycznej konieczności stworzenia zasadniczo nowej zbiorowej Biografii Tarasa Szewczenki w formacie akademickim. Zdobyte doświadczenie organizacyjne jest przede wszystkim ważną rękojmią niezwłocznego opracowania koncepcji tego kapitalnego dzieła. Nawiasem mówiąc, sztafetę od poprzedniego wydania najlepiej przekaże wybitna szewczenkoznawczyni Wałerija Smilianska, która zresztą jest znaną autorką z biograficznej Szewczenkiany. Pozwolę sobie zaproponować zarys koncepcyjny naukowej zbiorowej Biografii Tarasa Szewczenki w sześciu tomach, całkowicie rozumiejąc, że mogą istnieć także inne warianty. Tom pierwszy. Objawienie (1814–1837). Czyli od dnia narodzin Tarasa Szewczenki do czasu, kiedy zaczął pisać wiersze. Przypomnę, że sam poeta zaświadczył: „Wiersze kochałem od dzieciństwa i zacząłem pisać w 1837 r.”. Tą datą orientacyjnie datuje się balladę „Pryczynna”, która zaczyna się genialnie prostymi wersami, wyrytymi w genotypie każdego Ukraińca: Ryczy i jęczy Dniepr szeroki, Zły wiatr zawodzi, wyje w krąg, Wierzby do ziemi gnie wysokie, Górami spiętrza falę w krąg. Sądząc po wszystkim, właśnie ten utwór zachwycił Karola Briułłowa. Przypomnę, że Apollon Mokrycki, który wstawiał się za nim, aby uwolnić Szewczenkę z poddaństwa i umożliwić mu naukę w Akademii Sztuk Pięknych, zapisał w dzienniku 31 marca 1837 roku: „Pokazałem jego (Szewczenki. – W. M.) wiersz, z którego Briułłow był bardzo zadowolony, i widząc w nim myśli i uczucia młodego człowieka, postanowił wyciągnąć go ze stanu poddańczego…” (Wyróżnienie moje. – W. M.). Zatem to właśnie talent poetycki młodego Szewczenki skłonił Briułłowa do zajęcia się sprawą jego uwolnienia z poddaństwa! Oczywiście Briułłow docenił także zdolności Szewczenki-malarza. Zatem jeszcze przed znajomością młodego Szewczenki z wybitnym Briułłowem, a tym bardziej przed pełnym zanurzeniem go w elitarne kręgi artystów skupionych wokół niego, na długo przed uwolnieniem z poddaństwa Szewczenko wykołysał w swojej duszy zesłane przez Boga powołanie poetyckie. Po dwóch dziesięcioleciach, na zesłaniu, wyzna w swoim Dzienniku: „Dziwne jednak jest to wszechmocne powołanie. Dobrze wiedziałem, że malarstwo — to mój przyszły zawód, mój chleb powszedni. I zamiast zgłębić jego głębokie tajemnice, i jeszcze pod kierunkiem takiego”
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
