Strona · s. 15strona oryginału ↗
Nazar RYLSKI: „Nasza wyszywanka to także hasło. Tylko bez słów...”
Слово Просвіти, №38 за 2021 рік
Wiktor CION Zdjęcia Marii Słobodniuk
Niedawno w Muzeum Maksyma Rylskiego odbyła się prezentacja projektu „Wyszywanki rodziny Rylskich”. Wydarzenie, zorganizowane z okazji 30-lecia niepodległości Ukrainy, zgromadziło wielu ciekawych ludzi, a niektóre znane osobistości medialne zadebiutowały nawet w niezwykłej dla siebie roli... modeli prezentujących odzież. Co prawda, bardzo szczególną – odtworzonych przez współczesne mistrzynie wyszywanych koszul, które należały swego czasu do wybitnych Ukraińców.
Maksym Heorhijowycz Rylski, wnuk poety, ubrany w niebieskie dżinsy i jasnoszarą z białym haftem koszulę typu „połubotkiwka” (swego czasu odtworzoną z autentycznej wyszywanki dziadka przez Tetianę Zez i Tetianę Serebrenikową i podarowaną mu), wspomina:
– Jest zdjęcie z 1948 roku, gdzie ja, roczny, jestem na rękach u babci Kateryny i mam na sobie coś podobnego do wyszywanki. Jakoś nie bardzo nosiłem takie koszule, ale po siedemdziesiątce zacząłem...
Dla Maksyma Tadejowycza noszenie wyszywanki było czymś zupełnie naturalnym, miał to w duszy. A ponadto była to demonstracja jego ukraińskości w tamtych czasach. Jest zdjęcie z 1939 roku (wtedy otrzymał swój pierwszy order – Order Czerwonego Sztandaru Pracy), a rok wcześniej wyszedł rozkaz NKWD o jego aresztowaniu, od którego uratowali go Chruszczow i pieśń o Stalinie... Straszne to były czasy: ginęli jego przyjaciele z „piątki groźnej”, odbywał dziesięcioletni wyrok w łagrach Ostap Wysznia... A w 39-tym, otrzymawszy order, dziadek przypiął go do marynarki, pod którą była wyszywanka. Dziś możemy się uśmiechać, a w tamtych czasach to było zupełnie nieśmieszne. Rok 1942. Znana fotografia, na której stoi Tyczyna w garniturze, Dowżenko, jak zawsze, w gimnastiorke, a obok Maksym Tadejowycz, uroczyście podniosły, w wyszywance i wyszywanym krawacie, który powiewa na wietrze. I podpis Dowżenki: „Tyczyna i Dowżenko przy pomniku wielkiego ukraińskiego poety Maksyma Rylskiego na Wołdze. Saratów, 1942 rok”. Ołeksandr Petrowycz był człowiekiem z humorem...
W 1957 roku, niedługo przed śmiercią, już ciężko chora Kateryna Mykołajiwna Rylska przyjechała powitać męża na lotnisku w wyszywance, którą podarował jej Maksym Tadejowycz...
– Oto ona, ta unikalna koszula – wzruszona mówi Wiktoria Kołesnyk, dyrektorka Muzeum Maksyma Rylskiego i moderatorka wydarzenia, – wskazując na małą, rozmiarem niemal dziecięcą, wyszywankę. A oto ta, która jest po lewej, Maksym Tadejowycz przywiózł w 1953 roku z Białorusi. Kiedy atrybuowaliśmy ją z panią Maryną Olijnyk, to początkowo uważaliśmy, że jest bułgarska, ale potem, starannie przeanalizowawszy ornament haftu, doszliśmy do wniosku, że jest jednak białoruska. W jednym z listów do syna Bohdana poeta pisał: „Jeśli nie pobędę na Białorusi, to mi jakby czegoś brakuje”. W muzeum Jakuba Kołasa w Mińsku pokazywano nam kożuch, którym przykrywali się przyjaciele Kołas i Rylski w zimnej, nieogrzewanej chacie... Dziś za hasło „Żywie Biełaruś!” w sąsiednim kraju mogą bez problemu wtrącić za kraty, a Maksym Tadejowycz, tłumacząc Jankę Kupałę, z radością powtórzył za białoruskim klasykiem te słowa:
...Ale jak nie kochać swojej łąki,
Pieśni rodzimych rodziców,
siwobrodych matek,
Swojej chaty, swojego sadu i wiatrów,
które krzyczą –
Toż to zgiełk, toż to krzyk, Że ŻYJE BIAŁORUŚ! Prezentując ikonę św. Jana Rylskiego, przywiezioną przez poetę z Bułgarii (podarowaną Maksymowi Tadejowyczowi przez mnichów Monasteru Rylskiego), pani Wiktoria Kołesnyk zaprasza do głosu sinologa Nazara Rylskiego, prawnuka poety.
– Kiedy studiowałem w Chinach – mówi Nazar Tarasowycz, ubrany w wyszywankę z kolekcji mamy, – to mieszkałem w pokoju z Bułgarem. On, tak jak ja, powiesił nad swoim łóżkiem ikonę św. Jana Rylskiego. On, dlatego że jego również nazywano Iwanem, a ja, dlatego że również Rylski (ożywienie wśród obecnych – W. C.). Nawiasem mówiąc, tego świętego w Bułgarii bardzo czczą i uważają za niebiańskiego patrona narodu bułgarskiego.
Tutaj Wiktoria Leontiwna wspomniała hasło „Żywie Biełaruś!”, tak nasza ukraińska wyszywanka w czasach imperialnych i radzieckich również była hasłem. Tylko bez słów...
Dalej Nazar Rylski wyciąga z dyplomatki i prezentuje obecnym wyszywane koszule rodziny Rylskich, zachowane przez jego mamę Oksanę Rylską:
– Ta tutaj bardziej przypomina zakarpacką, a ta, z krótkim rękawem i wyszyta białym na białym, należała do mojego dziadka Bohdana Maksymowycza Rylskiego, pierwszego dyrektora muzeum, w którym się obecnie znajdujemy.
Komentując to, co zobaczyliśmy, Tetiana Zez, redaktorka wydania „Haft w odzieży wybitnych Ukraińców”, zauważa:
– Nie używamy starodawnych krojów, ponieważ są niewygodne w noszeniu. Nasze wersje są lepiej przystosowane do współczesnych warunków. Ale haft odtwarzamy autentyczny.
Dziś prezentujemy kilka koszul, które są wyszyte ornamentem połubotkowskim. Odtworzoną przez nas koszulę „połubotkiwkę” Maksyma Rylskiego będzie teraz prezentował znany dziennikarz telewizyjny Witalij Hajdukewycz. Zgodził się być modelem. A „połubotkiwkę” Mykoły Sadowskiego, wybitnego aktora, reżysera i założyciela pierwszego ukraińskiego stacjonarnego teatru, łaskawie udostępnił nam Wiktor Hyrycz, dyrektor artystyczny Teatru Młodego Widza na Lipkach. On również będzie prezentował jej współczesną wersję. W damski wariant tej koszuli właśnie teraz przebiera się Sofijka Wołoszyna. Ten wzór odtworzono z oryginału, który należał do małej hetmanówny Oleny Skoropadskiej, a obecnie przechowywany jest w Muzeum Hetmaństwa. Dla mnie koszula „połubotkiwka” jest jak yin-yang – czy to damska, czy męska...
Naszą wersję koszuli, która należała do Kateryny Rylskiej, prezentuje poetka Lesia Mudrak. Wśród nas jest obecna hafciarka Hala Hamankowa, która odtworzyła haft na krepdeszynie.
Tetiana Zez bierze do rąk książkę-album „Haft w odzieży wybitnych Ukraińców” i wyjaśnia:
– W tej teczce są 22 pocztówki i wciąż je dodajemy. Na każdej znajduje się nota historyczna, zdjęcie oryginału koszuli, która znajduje się w muzeum, a na odwrocie fotografia współczesnej odtworzonej koszuli, również na jakiejś znanej osobie. Czyli i tutaj mamy pewną ciągłość. Dla hafciarek są schematy, wykonane przez założycielkę szkoły koszuli borszcziwskiej Wiktorię Krywonis. Jestem bardzo wdzięczna wydawnictwu „ADEF-Ukraina” i jego dyrektorce Alli Istominie, która zaryzykowała wydanie tej publikacji właśnie w takim formacie.
– Choć Taras Hryhorowycz miał kilka wyszywanych koszul, to nie wiemy, jakie one były – powiedziała Olha Karpenko, starsza pracownica naukowa Domu-Muzeum T. Szewczenki w Kijowie. – Nie wiemy, jaką koszulę wyszywano dla niego w rodzinie Maksymowyczów. Mamy jedyną „czumaczku”, odtworzoną w projekcie „Haft w odzieży wielkich Ukraińców”. Jest niezwykle ciekawa. I kijowski haft płaski jest bardzo delikatny, ten skromniutki haft ściegiem, tylko na kołnierzyku. A uszyta przez siostrę Szewczenki Jarynę z konopi, które sama wyhodowała i z nich przędła. I wyszyta przez nią samą... Nawiasem mówiąc, w czasach Szewczenki takich już nie noszono. To ciągłość: Szewczenko, Tadej, Maksym... I myślę o Tadeju Rylskim, o jego przyjaciołach ze „Starohromady”, którzy chodzili po Kijowie, po Petersburgu, którzy szokowali publiczność na Newskim swoimi świtkami i wyszywanymi koszulami. Których „wydawali” ci sami ukraińscy chłopi, którym nieśli słowo... Tak więc haft – to nie jest takie proste. W 1862 roku wyszedł rozkaz dyrektora Drugiego Gimnazjum Kijowskiego, aby nikt z uczniów nie pojawiał się na ulicy w stroju ludowym. Oto wam wyszywanka!
– I ci chłopcy (Tadej Rylski, Wołodymyr Antonowycz, Mykoła Łysenko, Mychajło Starycki i inni) – kontynuuje Oksana Konstantyniwśka, wiodąca pracownica naukowa Muzeum Łesi Ukrainki – mieli problem: chłopi nie mogli pojąć, dlaczego paniczowie ubrali się po wiejsku? Starycki odnotował, że czasami tych chłopców bito i przeganiano. Bo jak tylko gdzieś w wiosce odbywało się wesele czy pogrzeb, oni już byli z notatnikami – coś zapisywali. Chłopi przecież nie wiedzieli, że oni zbierają folklor. I choć uważa się, że to właśnie Iwan Franko zapoczątkował noszenie wyszywanej koszuli pod marynarką, to jednak pierwsi byli mieszkańcy Naddnieprza. Oni też wprowadzili tę modę w Galicji. A wśród kobiet Ołena Pcziłka zapoczątkowała noszenie wyszywanek. Chociaż wiemy, że wcześniej tak ubierała się Hanna Barwinok... Ale to właśnie Ołena Pcziłka po raz pierwszy usystematyzowała i wydała zbiór z ukraińskim ornamentem. Zebrała go i zaprezentowała jako wydanie naukowe. Potem sama dziwiła się, że w pańskich majątkach zaczęto go wykorzystywać jako podręcznik do haftowania. I kiedy reprint książki „Ukraiński ornament” ukazał się w wydawnictwie „ADEF-Ukraina”, okazało się, że warto kontynuować ten temat. Said Ismagiłow, mufti Duchowego Zarządu Muzułmanów Ukrainy „Umma”, pochodzi z Doniecka. Jeszcze jesienią 2013 roku, owinięty niebiesko-żółtą flagą, wychodził na proukraińskie wiece w rodzinnym mieście. Później wyzwalał z wrogiej niewoli greckokatolickiego księdza i protestanckiego kaznodzieję. I dopiero pod groźbą aresztowania, we wrześniu 2014 roku, był zmuszony opuścić rodzinny Donieck. – Rosyjska propaganda nazywa mnie „wyszywanym muftim” – mówi Said Ismagiłow. – Dlatego, że stale zakładam wyszywankę, fotografuję się w niej i tego nie ukrywam. Każdy naród ma jakieś określone cechy – w kulturze, ubiorze, zachowaniu, w jakichkolwiek sferach. Jedną z najbardziej rozpoznawalnych cech Ukraińców są właśnie wyszywanki. I dlatego zakładałem specjalny wyszywany ubiór na spotkanie z królem Arabii Saudyjskiej, z prezydentem Turcji, z emirem Kataru... U mnie zawsze pytają: „A co to u Pana za ubiór?”. Ja mówię: „To ukraiński narodowy ornament”. No, skąd król jeszcze by się dowiedział, że istnieje ukraiński ubiór? Ciekawe spostrzeżenia dotyczące ewolucji wyszywanki opublikował dziennikarz telewizyjny Witalij Hajdukewycz: – W czasach radzieckich wyszywanka – to było coś uogólniającego, coś stylizowanego, bezosobowego. Taka sobie „szarowarszczyzna”, tylko wy- Nazar, Oksana i Maksym Rylscy
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
