Błogosławiony Metropolita Kijowski i całej Ukrainy Epifaniusz 20 września przy „Ścianie pamięci” w Odessie odprawił panichidę za żołnierzy, którzy oddali życie za wolność i niepodległość Ukrainy. Razem z Zwierzchnikiem Prawosławnego Kościoła Ukrainy modlili się arcybiskup odeski i bałcki Atanazy, duchowieństwo eparchii, kapelani wojskowi, obrońcy Ukrainy oraz rodziny poległych bohaterów. W swoim słowie Metropolita Epifaniusz podkreślił wagę modlitwy i pamięci o żołnierzach, którzy oddali swoje życie za Ojczyznę: „Wspominamy naszych najnowszych Bohaterów – żołnierzy, którzy oddali swoje życie dla każdego z nas, dla swojej Ojczyzny, dla swojej przez Boga danej ukraińskiej ziemi. Właśnie dzięki ich heroicznemu czynowi możemy dzisiaj tutaj, w Odessie, zbierać się pod stosunkowo spokojnym niebem. Naszym świętym obowiązkiem jest pamiętać i modlić się. Modlimy się, aby Pan wybaczył wszystkie ich winy i darował im nieprzemijający wieniec w Królestwie Niebieskim. Modlimy się i robimy wszystko, co możliwe, aby kontynuować ich heroiczny czyn i w żadnym wypadku go nie zmarnować”. Po modlitwie Zwierzchnik w soborze katedralnym Narodzenia Pańskiego spotkał się z rodzinami poległych obrońców i wręczył matkom oraz żonom bohaterów wysokie odznaczenia cerkiewne. „Wasi bliscy to prawdziwi bohaterowie Ukrainy i na tym Kościół zawsze kładzie nacisk. Bardzo ważne jest dla nas jednoczyć się i wspierać nawzajem, bo od siły ducha zależy przyszłość naszego narodu. Jeśli pozostaniemy duchowo silni i zjednoczeni, wróg nigdy nie będzie w stanie nas zniewolić” – powiedział Metropolita Epifaniusz. Tego samego dnia Zwierzchnik pobłogosławił samochody, które społeczność zakupiła dla ukraińskich żołnierzy, a także obejrzał działkę budowlaną przeznaczoną pod budowę nowego soboru katedralnego eparchii odeskiej. Służba prasowa Metropolii Kijowskiej Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego (PKU) Święto to zostało ustanowione w 2014 roku dla uczczenia męstwa i heroizmu obrońców i obrończyń niepodległości oraz integralności terytorialnej Ukrainy, tradycji wojskowych i zwycięstw Narodu Ukraińskiego, w celu wspierania dalszego wzmacniania patriotycznego ducha w społeczeństwie. Ten Dzień jest związany z ukraińskim tradycyjnym świętem Opieki Najświętszej Bogurodzicy – obrończyni przed wrogami. Matkę Bożą bardzo czcili kozacy, a Opieka była dla nich jednym z najwspanialszych świąt. Idea wstawiennictwa Matki Bożej – obrończyni przed wrogami – ma głębokie korzenie od czasów Rusi i jest związana z wyprawami Rusów w IX wieku. Książę Jarosław Mądry zbudował w Kijowie cerkiew na Złotych Wrotach jako wyraz wdzięczności Bogu i Najświętszej Bogurodzicy. Święto Opieki Najświętszej Bogurodzicy cieszy się szczególną czcią właśnie na Ukrainie. U kozaków otrzymało ono drugą nazwę – Kozacka Opieka. W tym dniu na Siczy Zaporoskiej przeprowadzano rady w celu wyboru atamanów i starszyzny. Wtedy też pojawiły się ikony „Kozacka Opieka”, gdzie pod omoforionem Bogurodzicy przedstawiani są ukraińscy hierarchowie, hetmani i kozacy. Kozackie tradycje pielęgnują i rozwijają współcześni obrońcy i obrończynie Ukrainy. Dzięki nim mamy możliwość żyć codziennym życiem – pracować, tworzyć, odpoczywać, wychowywać dzieci. W tym dniu czcimy współczesnych obrońców i obrończynie Ukrainy oraz ukraińskich bohaterów różnych epok. Współcześni żołnierze pomnażają i rozwijają tysiącletnie ukraińskie tradycje wojskowe. Dziękujemy wszystkim, którzy bronią naszej niepodległości, i wspominamy każdego oraz każdą, kto oddał życie za Ukrainę. Nasza wdzięczność dla Sił Bezpieczeństwa i Obrony Ukrainy nie jest czymś abstrakcyjnym i bezosobowym, gdyż każdy z nas ma bliskich, przyjaciół i kolegów, którzy stoją na straży kraju i wolności. Najprostszą formą podziękowania jest wspieranie donacjami jednostek bojowych. Obowiązkiem każdego z nas jest bycie silnym zapleczem naszej armii, z maksymalnym poświęceniem wzmacnianie i wspieranie naszych obrońców oraz przybliżanie Zwycięstwa. Ukraińska armia stała się jedną z najbardziej zdolnych do walki na świecie. Dzisiaj, tak jak przez wieki, nasi obrońcy i obrończynie są tarczą Europy. Ukraina przechowuje imiona bohaterów minionych epok – od wojowników-rusiczów i kozaków po żołnierzy doby Ukraińskiej Rewolucji i UPA. Ciągłość pokoleń znalazła odzwierciedlenie także w elementach współczesnych mundurów wojskowych – nakrycie głowy „mazepynka”, znak naramienny tryzub. Hasło „Sława Ukrainie! – Bohaterom sława!” jest oficjalnym pozdrowieniem ukraińskiego wojska. Wojna o Niepodległość formuje i hartuje ukraiński naród. Heroizmem, odwagą i poświęceniem dzisiejsi obrońcy i obrończynie zdobyli najwyższy poziom zaufania wśród Ukraińców. Tym budzimy szacunek także na świecie. Wierzymy, że dzisiejsi obrońcy i obrończynie odniosą Zwycięstwo. Dzisiaj Siły Zbrojne Ukrainy są instytucją, której najbardziej ufa ukraińskie społeczeństwo. Według informacji UINP
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła HOŁOMSZA, profesor prawa, członek Rady Głównej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki
Dopóki wstydzimy się mówić o realnej, skutecznej pomocy wojskowej, wróg nie śpi. Dopóki czekamy na „stopniowość”, „etapowość”, „uzgodnienia” – putin i jego popleczники otrzymują niekończący się strumień amunicji, dronów, raket i systemów, które pozwalają im zabijać, niszczyć, deptać nasze miasta i losy, a już teraz strzelać także po Europie. Działają szybko, starannie i bez wahania. Dlatego my musimy działać tak samo. Nie jutro. Nie po uzgodnieniach. Teraz. Wstyd i ceremonie dyplomatyczne nie leczą rannych, nie odbudowują mostów, nie sprowadzają dzieci do domu. Nasza godność wymaga nie symetrycznej twardości, lecz skuteczności w ochronie każdego ukraińskiego życia. Gdy na szali stoi wolność narodu, etykieta jest luksusem, na który nie możemy sobie pozwolić. Nie prosimy o eksperymenty ani naruszanie międzynarodowych porozumień. Mówimy o realiach: pomoc ma przychodzić szybko, bez przerw i publicznych pokazów, które zdradzają wrogowi informacje.
Nie chodzi o tajemnice dla samych tajemnic, lecz o dyscyplinę i odpowiedzialność: nie omawiać logistyki, nie rozgłaszać tras, skupić się na wyniku – zatrzymać agresora, wyprzeć go z naszej ziemi, chronić ludzi. Gdy dyktatorskie reżimy dostarczają śmiercionośny materiał, nie zadają pytań o etykę i zasady – działają, kierując się interesami własnej agresji. Dlaczego mielibyśmy odpowiadać im wątpliwościami etycznymi, które paraliżują nasze działania? Nie, nasz moralny kompas musi być inny: chronić swój naród, odzyskać terytoria, odbudować życie. To jest najwyższa moralność uczestników wojny. Wzywamy, a nawet domagamy się strategii, która ratuje życie. Domagamy się stanowczości od tych, którzy mają władzę i wpływy: od rządów, dyplomatów, międzynarodowych partnerów. Stanowczość to nie krwiożercza żądza, to odpowiedzialność. To sytuacja, w której pomoc przychodzi na czas i w odpowiedniej ilości; w której sprzęt i amunicja są wykorzystywane na froncie tak, aby zminimalizować nasze straty i przyspieszyć zwycięstwo; w której polityka i sprawy wojskowe działają synchronicznie, a nie wyrywkowo. Jesteśmy narodem, który odczuwa ból na każdej ulicy, na każdym podwórku. Znamy cenę straty: to nie tylko zniszczone domy, to rozerwane losy, połamane losy dzieci i matek. Dlatego każda minuta zwłoki to kolejny wybuch, kolejna noga, kolejne sierota. Czy możemy sobie na to pozwolić? Nie. Nasi partnerzy w Europie, z którymi zawarto umowy dwustronne, muszą usłyszeć prostą prawdę: pomaganie to nie tylko kwestia moralności czy politycznej koniunktury. To inwestycja w stabilność Europy i bezpieczeństwo cywilizacji. Każdy dzień, w którym Ukraina słabnie, zwiększa zagrożenie dla wszystkich społeczeństw obywatelskich. Nadszedł czas, by mówić wprost: trzeba więcej, szybciej, bez zbędnej widoczności, ale z gwarancją wyniku. I jeszcze jedno: milczenie nie oznacza słabości. Milczenie może być strategią. Lecz bez działań milczenie przeradza się w przyzwolenie. Dlatego nie dopuśćmy, by milczenie stało się zachętą do agresji. Ukrywanie informacji o logistyce to nie spisek, to rozsądna ostrożność. Publiczne patetyczne deklaracje są dobre, ale nie są strawą dla żołnierzy. Żołnierze potrzebują amunicji, sprzętu, pomocy medycznej – tu i teraz. Mamy jeszcze jedną siłę – naszą prawdę. Nasza prawda o zbrodniach, uprowadzeniach, o zniszczeniach musi rozbrzmiewać na wszystkich płaszczyznach. Ale równocześnie musimy działać skutecznie, zachowując to, co pomaga wytrzymać odpowiedź wroga. Równowaga między otwartością prawdy a tajemnicą wojskową to sztuka, która wymaga od nas odwagi i zdrowego rozsądku. Nie jesteśmy agresorami. Jesteśmy narodem, który broni własnej ziemi. I w tej obronie nie może być miejsca na wstyd ani wahanie. Gdy na szali są życie Ukraińców, reputacja i przyszłość państwa, kroki muszą wykonywać państwowa wola. Usłyszcie to: nie proście o pozwolenie w oczekiwaniu na idealny dzień. Budujcie logistykę, nawiązujcie kanały, działajcie cicho, ale działajcie. Współpracujcie z partnerami, którzy są gotowi do szybkich decyzji. Domagajcie się przejrzystych, lecz operatywnych mechanizmów przekazywania pomocy. I pamiętajcie: każda jednostka, która przychodzi na czas, to ocalenie życia. Każde opóźnienie to ryzyko. Musimy dokonać wyboru: żyć w strachu z nadzieją na dyplomatyczne cnoty albo stanowczo walczyć o nasze prawo do istnienia. Ja wybieram drugie. Wybieram Ukrainę, która się nie spóźnia. Wybieram Ukrainę, która chroni swoich ludzi i odzyskuje swoją ziemię. Wybieram zwycięstwo.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
praca ukraińskich uchodźców i tworzone są wspólnoty. Według danych samej UCP PM, za granicą działa już ponad setka takich wspólnot. Niektóre z nowo powstałych parafii funkcjonują razem ze wspólnotami Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. W ten sposób, uciekając przed rosyjskimi bombami, uchodźcy często trafiają do tego samego „ruskiego miru”, ale w religijnym opakowaniu. Podsumowując, zaznaczę, że nie mając możliwości zakazania działalności UCP PM w Ukrainie, na obecnym etapie struktury państwowe i społeczeństwo obywatelskie powinny dołożyć maksymalnych starań w celu depolityzacji tej struktury. W tym celu należy podnieść na znacznie wyższy poziom edukację wśród różnych warstw ludności. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na młodzież – przywrócić obowiązkowe i odrębne kursy religioznawstwa w szkołach wyższych, liceach i kolegiach. Sprawdzić programy nauczania w placówkach edukacji duchownej UCP PM pod kątem propagowania elementów „ruskiego miru”. Należy maksymalnie uprościć dla organizacji religijnych mechanizm zmiany jurysdykcji (konieczna jest zmiana koncepcji rejestracji statutów i procedury obiegu dokumentów). Zlikwidować wszystkie paramilitarne struktury UCP PM oraz te okołocerkiewne organizacje, które mają antyukraiński charakter. Zrezygnować z praktyki „podwójnych standardów” w stosunku do obywateli Ukrainy w ogóle oraz do duchownych cerkwi i organizacji religijnych. Chodzi przede wszystkim, jakkolwiek by to dziwnie nie brzmiało, o jednakową odpowiedzialność za naruszenie ustawodawstwa państwa, a także o konieczność deportacji hierarchów – obywateli Rosji. Wystąpienie podczas okrągłego stołu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki 08.09.25 Kosowskiej Szkoły Sztuk Pięknych, Wołodymyr Petryczuk uzupełnili opowieść Iryny Bałahurak, zwracając uwagę na wielowymiarowość osobowości pisarza, jego ważną rolę w życiu społeczno-obywatelskim i politycznym ówczesnej Galicji. W wystąpieniach wybrzmiały wskazówki dla młodzieży szkolnej, by nie zapominała o przeszłości narodu ukraińskiego, jego języku, kulturze, by znała imiona wybitnych ludzi, których życie związane jest z rodzimym krajem, z Ukrainą, którzy walczyli o wolność i niepodległość, o której po raz pierwszy na Huculszczyźnie mówił właśnie nasz rodak – Mychajło Pawłyk.
Tłumaczenie maszynowe
Ołeksandr SAHAN, profesor, religioznawca. Mówienie o sytuacji, która kształtuje się obecnie w Ukrainie w związku z moskiewskim prawosławiem, wymusza fala interpretacji, często dalekich od rzeczywistości, dotyczących realizacji ustawy „O ochronie porządku konstytucyjnego w sferze działalności organizacji religijnych” (nr 3894, 2024 r.). Osobiście byłem przeciwny jej opracowaniu, ponieważ uważałem, że trzeba przede wszystkim doprowadzić do wykonania ustawy nr 2662 („o przemianowaniu” – jurysdykcyjne oznaczenie wspólnot UCP Patriarchatu Moskiewskiego), a nie kończąc jednej sprawy, przechodzić do drugiej. Tym bardziej, że pozbawić struktury UCP PM statusu osób prawnych można było i bez nowej ustawy, nie tracąc cennych trzech lat i nie poddając Ukrainy pod presję manipulacji instytucji międzynarodowych oraz poszczególnych zagranicznych polityków z oskarżeniami o naruszenie wolności sumienia. Ale procedurę pisania i przyjęcia nowej ustawy rozpoczęto. Straciliśmy złoty czas i obecnie dokładamy kolosalnych wysiłków na wyjaśnienie swoich działań w dziedzinie relacji państwo-kościół na tle agresywnej pracy Patriarchatu Moskiewskiego i rosyjskich lobbystów na rzecz dyskredytacji Ukrainy jako rzekomo niedemokratycznego państwa, które narusza zasadę wolności sumienia. W tym czasie UCP PM zdołała zaadaptować się do nowych warunków, zgrupować swoich zwolenników, w tym również na poziomie międzynarodowym, nadać im nowe bodźce i argumentację do oporu. Wszak „stanie w wierze” – to jeden z ulubionych sposobów „pracy z wiernymi” moskiewskiego prawosławia już od wielu stuleci. Jaka sytuacja kształtuje się z wykonaniem norm wspomnianej ustawy „O ochronie porządku konstytucyjnego...”? – Czy nowa ustawa zakaże działalności w Ukrainie UCP Patriarchatu Moskiewskiego, jak o tym piszą niektóre media, w tym również zagraniczne? Nie. Państwo obecnie nie ma możliwości zakazania działalności UCP PM – ani organizacyjnych (zapewnienie wykonania ustawy), ani ustawodawczych (z uwagi na reakcję międzynarodową i niebezpieczeństwo blokowania międzynarodowego wsparcia dla Ukrainy). Ustawa operuje pojęciem „zaprzestania”, co nie skutkuje zaprzestaniem faktycznej działalności związku wiernych. Chodzi jedynie o pozbawienie organizacji religijnej statusu osoby prawnej. Działalność religijna i inna organizacyjna będzie możliwa (w granicach obowiązującego ustawodawstwa), wszak ukraińskie ustawy pozwalają działać organizacjom religijnym bez państwowej rejestracji ich statutów. Nawiasem mówiąc, to również odpowiedź tym „ekspertom”, którzy ostrzegają, że ustawa „zapędzi” UCP PM „do podziemia”. To się nie stanie, jednak zmiany nastąpią – ten kościół straci dominującą pozycję w większości miejscowości podległych Ukrainie. Wszak w czasach L. Kuczmy właśnie ten kościół otrzymywał centralne sobory i kompleksy świątynne w większości miast kraju, które obecnie należy niezwłocznie zwrócić państwu lub do własności komunalnej. Wszystkie umowy powinny stracić ważność, wszak struktura kierownicza kościoła – Metropolia Kijowska – została uznana za powiązaną z zakazaną Rosyjską PK. – Jaka jest teraz sytuacja z wykonaniem ustawy nr 3894? Państwowa Służba ds. Etnopolityki i Wolności Sumienia (DESS) 27 sierpnia 2025 r. podjęła decyzję o uznaniu Metropolii Kijowskiej Ukraińskiej PK (EDRPOU 21510633) za powiązaną z Rosyjską PK, której działalność w Ukrainie jest zakazana zgodnie z artykułem 3 ustawy „O ochronie porządku konstytucyjnego...”. Na początku września DESS złożyła pozew do Wyższego Sądu Administracyjnego Ukrainy o zaprzestanie działalności Metropolii Kijowskiej UCP PM. Zgodnie z ustawą (artykuł 7 przepisów przejściowych ustawy), na rozpatrzenie sprawy w sądzie pierwszej instancji przeznacza się miesiąc. I również miesiąc daje się na rozpatrzenie apelacji. Dlatego prawnikom UCP PM nie uda się przeciągnąć procesu na lata, jak to już nie raz bywało przy zmianie jurysdykcji wspólnot religijnych. Jednak, moim zdaniem, państwo postawiło się w pewnej nielogicznej sytuacji. Powiązanie w jurysprudencji – to faktycznie uznanie jakiejś części organizacji za filię (część) większej struktury. Ale jeśli w gospodarce filia – to peryferyjny oddział, który może w ogóle nie wpływać na strukturę macierzystą, to w przypadku UCP PM sytuacja jest zasadniczo inna. Hierarchowie tej struktury do dziś wchodzą w skład wyższego kierownictwa Rosyjskiej PK (Sobory Lokalne i Biskupie, Synod), formalnie mają prawo wybierać jej zwierzchnika i faktycznie określają politykę tego kościoła. Na przykład w 2017 r., już w czasie wojny rosyjsko-ukraińskiej, wnosili zmiany i głosowali za statutem Patriarchatu Moskiewskiego. Dlatego pozbawiając UCP PM statusu osoby prawnej (maksymalna kara), w dalszej perspektywie faktycznie musimy tolerować strukturę, która jest podporządkowana Patriarchatowi Moskiewskiemu – ideologicznie wrogiej organizacji, która jest włączona w wojnę przeciwko Ukrainie. – Jakie są oczekiwane skutki wykonania ustawy? Najbardziej zauważalny – pozbawienie możliwości wynajmu nieruchomości i zwrócenie jej do własności państwowej lub komunalnej. To powinno skłonić część wspólnot do zastanowienia się nad swoją przynależnością do wrogiej Ukrainie jurysdykcji. Mamy nadzieję, że realizacja ustawy będzie miała również aspekt oświatowy. Wszak klerycy UCP PM wprowadzają swoich wiernych w błąd, twierdząc, że nie mają żadnego związku z Rosyjską PK. Uznanie UCP PM za powiązaną z Rosyjską PK, której działalność w Ukrainie jest zakazana, powinno skłonić struktury władzy wszystkich szczebli do zaprzestania jakiejkolwiek współpracy z UCP PM jako organizacją, która jest powiązana z zakazanym w Ukrainie kościołem. Realna praktyka, niestety, jest jeszcze daleka od zrozumienia norm obowiązującego ustawodawstwa. Jako przykład można rozważyć coroczne przeprowadzanie procesji religijnych z atrybutami „ruskiego miru” (ikonami Mikołaja II, wykonanymi w określonej stylistyce chorągwiami Zbawiciela, które obecnie kojarzą się z działalnością donieckich i ługańskich separatystów). Jeśli w latach 2022-2023 te procesje spotykały się z przeciwdziałaniem ze strony struktur władzy, to już w latach 2024-2025 – ze wsparciem. Ale, mamy nadzieję, w przyszłym roku podobnej współpracy już nie będzie. Zaznaczmy, że UCP PM prowadzi aktywną działalność polityczną nie tylko w Ukrainie. W wielu krajach prowadzona jest ideologiczna ob-mi osobowościami, marzył o dostępności edukacji dla każdego młodego człowieka, był najbliższym przyjacielem i współpracownikiem Iwana Franki, z którym stworzył Rusko-Ukraińską Partię Radykalną. M. Pawłyk marzył o zjednoczonym sobornym państwie ukraińskim i całe życie poświęcił służbie swojemu narodowi, narodowemu odrodzeniu Ukrainy. Jego wkład w kulturę ukraińską jest bezcenny, uczonego nazywano „twórcą nowego kulturowego ukraiństwa”. Bohdan Hlibczuk, Wasyl Szkurhan – przewodniczący Kosowskiej organizacji rejonowej NSPU, Switłana Kryckałuk – wykładowczyni
Tłumaczenie maszynowe
Marija POROCH, członkini Klubu Inteligencji im. I. Pełypejka oraz Rejonowego Oddziału „Proświty” Zdjęcie ze źródeł otwartych. Mieszkańcy Kosowa pamiętają i święcie czczą swojego rodaka. Corocznie, przeprowadzając uroczyste obchody z okazji dnia jego urodzin z inicjatywy Kosowskiej Centralnej Biblioteki Miejskiej, Klubu Inteligencji im. I. Pełypejka oraz Rejonowego Oddziału „Proświty”, odbywają się wydarzenia z okazji uczczenia pamięci Mychajła Pawłyka – pisarza, tłumacza, etnografa, publicysty, wydawcy, dziennikarza, jednego z założycieli pierwszej ukraińskiej partii politycznej, członka rzeczywistego Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki, działacza społeczno-politycznego drugiej połowy XIX – początku XX wieku. 17 września przy pomniku wybitnego pisarza, zgodnie z dobrą tradycją, zebrali się członkowie Klubu Inteligencji im. I. Pełypejka oraz Rejonowego Oddziału „Proświty”, nauczyciele i uczniowie kosowskich liceów nr 2 im. M. Pawłyka, nr 1 im. Jarosława Mądrego oraz im. Ihora Pełypejka, bibliotekarze, społeczność Kosowa, wśród których byli także przedstawiciele władz: Wołodymyr Petryczuk – zastępca przewodniczącego rady miejskiej ds. humanitarnych, Roman Peczyżak – naczelnik wydziału kultury, Bohdan Hlibczuk – przewodniczący rejonowego oddziału „Proświty”, Wołodymyr Kozmenczuk – przewodniczący kosowskiego związku zawodowego pracowników oświaty, Jurij Stefurak – dyrektor Narodowego Parku Przyrodniczego „Huculszczyzna”, aby uczcić kolejną rocznicę urodzin mistrza słowa. Otworzyła i prowadziła wydarzenie kierowniczka działu obsługi Kosowskiej Centralnej Biblioteki Miejskiej Iryna Bałahurak, która opowiedziała o drodze życiowej i twórczej Mychajła Pawłyka oraz o jego działalności. Mychajło Pawłyk urodził się we wsi Monastyrśke, która obecnie jest częścią huculskiego Kosowa. Na pamiątkę wydarzenia. Na ulicy Pawłyka znajduje się obejście jego rodziny, gdzie mieszkał ze swoimi rodzicami i siostrami, w szczególności z młodszą siostrą Hanną, która wraz z nim prowadziła aktywną działalność społeczno-polityczną. Obecnie mieszka tam potomek wielkiej rodziny Pawłyków – Bohdan Bowycz. Mychajło Iwanowycz był wykształconym człowiekiem o szerokim i hojnym talencie, o czym świadczy bogactwo napisanych przez niego prac naukowych, publicystycznych, tekstów literackich oraz idei pedagogicznych. Współpracował z ciekawymi. Iryna Bałahurak otwiera wydarzenie.
Tłumaczenie maszynowe
Poziom zaufania do prezydenta Ukrainy Wołodymyra Zełenskiego wynosi 59%, podczas gdy 34% obywateli wyraziło brak zaufania. Świadczą o tym wyniki sondażu KMIS, przekazuje Censor.NET. Jak zaznaczono, w porównaniu z sierpniem 2025 roku wskaźniki prawie się nie zmieniły (58% ufało i 35% nie ufało). Jednocześnie obecny poziom jest niższy od wiosennego szczytu wynoszącego 74%, ale wciąż wyższy od minimalnego wskaźnika z grudnia 2024 roku (52%).
“Tej nocy (z 19 na 20 września – przyp. red.) wystrzelili w nas 500 bezzałogowców i 20 balistycznych Iskanderów. Oczywiście mordercy Moskale, to bez wątpienia. Ale są pytania także do naszej władzy: 1. Kiedy będzie uderzenie odwetowe, skoro prezydent prawie rok temu obiecywał, że wyprodukują 3000 ukraińskich rakiet? 2. Czym mogą pomóc zwykli cywile, poza datkami, bo ceny są takie, że pieniędzy praktycznie nie ma. 3. Dlaczego w projekcie budżetu znowu zakłada się deficyt budżetu wojskowego podczas wojny? W tym roku zabrakło 300 mld – dlaczego w przyszłym roku wzrost wydatków na obronność nie o 300 mld, a jedynie o 19 mld? 4. Czy będą potrzebne wasze granty z budżetu państwa przedsiębiorcom, których zbombarduje rosyjski szached?” – napisał na swojej stronie na Facebooku Wiktor Ukołow.
“Jeden znany deputowany ludowy powiedział, że “wojna zmierza ku końcowi” (Fedir Wenisławski ze “Sługi Narodu” – przyp. red.). I to, rzekomo, wszystkim zrozumiałe. Kiedy coś takiego słyszę, to coś się ze mną dzieje” – cytuje politologa, oficera Sił Zbrojnych Ukrainy Mychajła Basaraba strona internetowa kanału telewizyjnego “Espreso”. Dalej wyjaśnił: “No, po pierwsze, nie wszystkim to zrozumiałe. I nawet nie jest to oczywiste. Powiem więcej, że wszystkim przytomnym ludziom, z którymi przychodzi mieć do czynienia, zrozumiałe jest, że jesteśmy bardzo dalecy od zakończenia wojny. Przynajmniej biorąc pod uwagę dzisiejszy stan rzeczy. Drugie. Nawet jeśli w obecnych okolicznościach wojna rosyjsko-ukraińska jakimś cudem się zatrzyma, to ta sama wojna prawie od razu znajdzie sobie inny format i będzie miała kontynuację albo na Ukrainie, albo w skali globalnej. Trzecie. Są podstawy nauki historycznej, które mówią, że wojny nie kończą się, kiedy przesłanki i przyczyny tych wojen nie są rozwiązane. Przesłanki i przyczyny tej wojny są dalekie od swojego rozwiązania”.
“Celem Putina w tej wojnie nie jest po prostu kapitulacja Ukrainy, a haniebna kapitulacja. Wojna będzie trwała tak długo, jak długo Putin będzie zdolny do prowadzenia wojny. I tylko Ukraina może temu przeszkodzić” – cytuje deputowanego ludowego Ukrainy Mykołę Kniażyckiego “Bulwar Gordona” (nr 36, wrzesień 2025).
Ukraińcy muszą wiedzieć, kto ich oszukał, wyprzedając nasze uzbrojenie przez lata niepodległości – o tym podczas eteru na i-ua.tv oświadczył kandydat nauk politycznych, kierownik Międzynarodowego Stowarzyszenia Małych Społeczności Ołeksij Buriaczenko. “Warto pamiętać, że Ukrainę rozbrajali nasi europejscy partnerzy oraz USA. ...Ukraina była najbardziej potężnym krajem w sensie uzbrojenia w Europie. Jednak wszystko to oddano Federacji Rosyjskiej w ramach wielkiego układu. Dlatego Ukraińcy muszą stawiać pytanie, a kto roztrwonił w interesach Federacji Rosyjskiej naszą najlepszą gwarancję bezpieczeństwa, którą teraz próbujemy stworzyć” – mówi ekspert. “Za to muszą ponosić odpowiedzialność prezydenci, premierzy i ministrowie obrony. Musi być jedno wielkie postępowanie karne przeciwko tym, którzy wyprzedali nasze uzbrojenie. Przecież BTR-y sprzedawali za 10 tysięcy dolarów. Czyli wyprzedawali za grosze, co absolutnie odpowiadało interesom Federacji Rosyjskiej” – mówi politolog.
21 września, w Dniu Miasta, wyszedł film dokumentalny “Czernihowska tarcza”. W filmie mowa o wydarzeniach w Czernihowie w pierwszych miesiącach pełnoskalowej inwazji. Wykorzystano opowieści wojskowych, wolontariuszy, ówczesnego kierownictwa obwodu, materiały archiwalne, dokumenty, fakty historyczne oraz wojskowe dane analityczne. Obraz został stworzony przez wojskowych grupy komunikacji Regionalnego Zarządu Sił Obrony Terytorialnej “Północ” oraz wojskowych “TRO MEDIA” – informuje wydanie CzEline.
W Kijowie 17 września w księgarni Sens zaprezentowano książkę “Ołeniwka. Zbrodnia. Pamięć. Złamany system”. Wydanie odtwarza chronologię zbrodni wojennej Rosji, która odebrała życie dziesiątkom ukraińskich jeńców wojennych – obrońców Mariupola, i jednocześnie staje się memoriałem dla poległych w tamtych okolicznościach wojowników. Książka została stworzona przez Medialną Inicjatywę na rzecz Praw Człowieka (MIPL), Platformę Pamięci Memoriał oraz wydanie The Ukrainians Media. Przedmowę do niej napisał dowódca 1. brygady Gwardii Narodowej Ukrainy “Azow” Denys “Redis” Prokopenko – poinformowano na stronie Medialnej Inicjatywy.
Centrum Przeciwdziałania Korupcji na swojej stronie na Facebooku opowiada, że cała rodzina byłego ministra obrony Rustema Umierowa (żona z trojgiem dzieci, rodzony brat z rodziną, ojciec i matka) od dłuższego czasu mieszka w USA. “W naszym świeżym śledztwie wykryliśmy, że Umierowowie w Stanach korzystają z elitarnej nieruchomości. Są tu apartamenty z widokiem na ocean, wille na Florydzie, a także mieszkanie w Nowym Jorku. Z ośmiu obiektów nieruchomości Umierow zadeklarował tylko jeden, w którym mieszka jego żona z dziećmi. Chociaż powinien był zadeklarować przynajmniej jeszcze trzy, w których rejestrowała się żona oraz sam Umierow na czas jego przebywania na stanowiskach państwowych. A jeszcze byłoby nieźle, gdyby Umierow wyjaśnił sekret oszałamiającego sukcesu swojej rodziny. Bo do tej pory nie jest jasne, jak i kosztem czego rodzina byłego ministra obrony zarobiła główny kapitał początkowy” – informuje Centrum Przeciwdziałania Korupcji. “Koledzy wygrzebali, do jakiej liczby mieszkań i willi w USA jest przypisany Umierow. Tam cała rodzina jest zapakowana luksusem tak, że wszystkim nam się nie śniło. I po raz kolejny przekonałem się, że “opakowanie” człowieka różnymi dobrami nie jest zabezpieczeniem przed interesownością. Można mieć pieniędzy i nieruchomości pod dostatkiem, być zabezpieczonym przed niepokojami o swoją zapewnioną przyszłość. I mimo wszystko będziesz kojarzony z korupcją. Bo ty, przynajmniej, jej sprzyjałeś” – komentuje nowinę dziennikarz śledczy Jurij Nikołow na swojej stronie na Facebooku.
Komitet Rady Najwyższej ds. edukacji, nauki i innowacji uznał pracę Ministerstwa Edukacji i Nauki (MON) w zakresie zapewnienia uczniom podręczników w 2025 roku za “niezadowalającą”. O tym poinformował w Telegramie przewodniczący Komitetu Serhij Babak.
Nasze zwycięstwo musimy oceniać trzeźwo, oświadczył pisarz Wasyl Szklar w projekcie “Europejczycy” z Lesią Wakuliuk na kanale telewizyjnym “Espreso”. “Teraz jest wojna i po prostu nie mamy innej drogi, jak wytrwać. Oczywiście na zwycięstwo trzeba patrzeć też realistycznie – nie tak, jak niektórzy nasi romantycy mówią, że to zakończy się flagą na Kremlu. Trzeba patrzeć realnie – do flagi na Kremlu jeszcze bardzo daleko, choć wszystko może się zdarzyć. Na świecie jest wiele przypadków, chociaż żyje on według swoich pewnych prawidłowości, ale wiemy, że zbiegi okoliczności, przypadki też nie są przypadkowe. Wszystko może się zdarzyć, ale nasze zwycięstwo musimy oceniać trzeźwo” – powiedział. Pan Szklar uważa, że nie powinniśmy mówić teraz, że oto nasze zwycięstwo – to granice z 91 roku albo to odzyskanie wszystkich rdzennie ukraińskich ziem.
Ukraińcy w Europie otrzymują różne świadczenia – od kilkudziesięciu do ponad tysiąca euro miesięcznie. Oprócz pieniędzy uchodźcy mają dostęp do medycyny, edukacji i pracy, ale warunki znacząco różnią się w zależności od kraju, pisze 24 Kanał. W Niemczech Ukraińcy mają takie same prawa jak miejscowi bezrobotni. Pomoc wynosi 563 euro, osobno pokrywany jest wynajem mieszkania w granicach normy oraz ubezpieczenie medyczne. Dozwolone jest pracowanie, uczęszczanie na kursy językowe i zawodowe. Jednocześnie część polityków proponuje obniżenie kwoty do 353–441 euro. W Polsce stałych wypłat nie ma. Jednorazowa pomoc w wysokości 70 euro została zniesiona. W zamian gwarantowana jest bezpłatna medycyna, edukacja i zatrudnienie. Rodziny mogą wnioskować o świadczenia na dzieci – około 190 euro na pierwsze dziecko i mniejsze kwoty na kolejne. Dla dzieci z niepełnosprawnościami przewidziano podwyższone stawki. Węgry od 2024 roku ograniczyły status ochrony czasowej, odmawiając przybyszom z zachodnich obwodów Ukrainy zakwaterowania. Tym, którzy mimo wszystko mają prawo do pomocy, płacą jedynie 55 euro dorosłemu i 34 euro dziecku miesięcznie. Belgia pozostaje najbardziej hojna. Tutaj Ukraińcy otrzymują około 1300 euro miesięcznie, przy czym kwota ta jest indeksowana. Dodatkowo przewidziano ubezpieczenie medyczne, zakwaterowanie w schroniskach oraz dotacje na meble czy okulary. Faktycznie uchodźcy są zrównani z miejscowymi bezrobotnymi. W Szwecji wypłaty są dzienne. Jest to średnio 180-190 euro dla dorosłego i 140 euro na dziecko miesięcznie. Można również otrzymać rekompensatę na wózek dziecięcy czy zimową odzież. Jednak pomoc medyczna jest ograniczona – bezpłatna jest tylko doraźna. W Wielkiej Brytanii działa program Homes for Ukraine – gospodarze, którzy przyjmują Ukraińców, otrzymują 400 euro miesięcznie. Sami uchodźcy mogą liczyć na jednorazową pomoc w wysokości około 230 euro po przybyciu. Emeryci otrzymują cotygodniowe wsparcie w wysokości 230 euro. Według słów pułkownika ZSU w stanie spoczynku, działacza społecznego Jurija Maksymiwa, 20 września stał się szczególnym dniem dla weteranów, wojskowych i ich rodzin. Organizacja społeczna „Zjednoczona organizacja towarzyszy broni” przeprowadziła swoje pierwsze wydarzenie z zakresu rozładowania psychologicznego poprzez emocjonalną interakcję z końmi – kontakt z końmi i jazdę konną. „Ta inicjatywa odbyła się dzięki partnerstwu ze Szkołą Jazdy Konnej Marii Brodskiej oraz Szkolno-Sportową Bazą Sportów Letnich MO Ukrainy. To nie jest po prostu wydarzenie – to prawdziwa przestrzeń odnowy, wsparcia i ciepła dla tych, którzy bronili i nadal bronią naszego kraju. Szczególnie wzruszająco było obserwować dzieci wojskowych, ich szczere uśmiechy i szczęśliwe oczy. Hipoterapia pomaga nie tylko ciału, ale i duszy – poprawia nastrój, daje poczucie spokoju, siły i jedności. Weterani i wojskowi czuli wsparcie i zrozumienie, które są tak potrzebne każdemu, kto przeszedł przez próby wojny” – napisał pan Maksymiw na swojej stronie na Facebooku. Gabinet Ministrów rozpatrzył petycję elektroniczną w sprawie zakazu druku, rozpowszechniania i promowania rosyjskojęzycznych książek na Ukrainie. O tym pisze „Naszyj Kijów” w odniesieniu do rządu, podkreślając, że wszelkie zmiany w ustawodawstwie dotyczące dodatkowych ograniczeń wymagają dokładnego opracowania z udziałem ekspertów. Jednocześnie rząd przypomniał, że już obowiązują ograniczenia: zabronione jest wwożenie i rozpowszechnianie książek, które zostały wydrukowane w Rosji, na Białorusi lub na okupowanych terytoriach. Również nie można sprzedawać wydawnictw, których autorzy po 1991 roku byli obywatelami państwa-agresora, jeśli nie otrzymali ukraińskiego obywatelstwa. Jednak istnieją wyjątki. Na przykład osoba fizyczna może wwieźć do 10 egzemplarzy książek na własny użytek, jeśli nie trafiły one do rejestru antyukraińskich wydawnictw. Zezwolenia na wwóz oraz kontrolę przestrzegania zasad sprawuje Państwowy Komitet Telewizji i Radiofonii. W Narodowym Muzeum Historii Ukrainy w Kijowie otwarto Ogólnoukraińską inicjatywę artystyczną „Memoriał Archipa Kuindży 2025”. W centrum tegorocznego Memoriału znajduje się walka o ukraińską tożsamość, skierowana na przywrócenie imion i dziedzictwa artystów. W szczególności Archipa Kuindży, urodzonego w Mariupolu, którego twórczość organizatorzy pragną pokazać jako nieodłączną część ukraińskiej sztuki. W ten sposób mariupolczycy próbują przeciwstawić się Rosji w jej próbach zawłaszczenia tego, co ukraińskie. O tym opowiedział zastępca mera miasta Denys Koczubej, przekazuje wydanie „Toczka Schodu”. „Ukraiński Mariupol nadal istnieje, on jest w ludziach. 200 tysięcy mariupolczyków obecnie mieszka na terytorium Ukrainy. Jeszcze ponad 100 tysięcy mieszka za granicą, głównie w Europie. Wielu mariupolczyków, którzy pozostają pod okupacją, marzy, aby miasto zostało wyzwolone. Wierzymy w Ukrainę, zwycięstwo. I wierzymy, że poprzez takie praktykowanie lokalnej, ale ukraińskiej kultury, będziemy przeciwstawiać się próbom Rosji zawłaszczenia naszego” – powiedział pan Koczubej. W 25. rocznicę śmierci Georgija Gongadzego w stolicy odsłonięto mozaikę poświęconą założycielowi „Ukraińskiej prawdy”. Umieszczono ją przy ul. Wielkiej Wasylkowskiej 67/7, gdzie mieszkał dziennikarz. Głównym elementem mozaiki jest Don Kichot – wizerunek postaci Miguela de Cervantesa, stworzony przez Pabla Picassa w 1955 roku i wybrany przez Georgija Gongadzego jako symbol wydawnictwa. Nad stworzeniem mozaiki pracowali artyści stowarzyszenia artystycznego „Zatyrka”, informuje wydanie „TyKyjiw”. Ukraiński imigrant Aleks Babycz wyhodował w stanie Indiana (USA) najwyższy słonecznik na świecie na cześć swojej ojczyzny. Jego długość sięga 11 metrów, co pozwoliło mu wejść do Księgi Rekordów Guinnessa. O tym opowiada Foreign Ukraine w odniesieniu do Associated Press. Babycz wyemigrował do USA w wieku 14 lat w 1991 roku po katastrofie jądrowej w Czarnobylu. W 1998 roku zaczął uprawiać słoneczniki jako symbol swojej miłości do Ukrainy: pierwszy słonecznik Babycza miał 4 metry wysokości, potem 4,5 metra, a po tym – 5,8 metra. Przygotował Ihor ZOC
Tłumaczenie maszynowe
Maria HUCZOŁ, przewodnicząca Iwano-Frankiwskiego Miejskiego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Tradycyjnie na początku września Iwano-Frankiwskie miejskie i obwodowe oddziały Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki wspólnie z Departamentem Strategicznego Rozwoju Iwano-Frankiwskiej Wspólnoty Terytorialnej przeprowadziły spotkanie twórcze z rodzinami proświtańskimi, poświęcone 34. rocznicy odnowienia Dnia Niepodległości Ukrainy. Do Muzeum Czci Tarasa Szewczenki przy Ośrodku Naukowo-Dydaktycznym „Proświta” przybyli przedstawiciele władz, deputowani ludowi Ukrainy, członkowie Proświty, zaproszeni goście i młodzi licealiści. Organizatorka i moderatorka – przewodnicząca Iwano-Frankiwskiego Miejskiego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, zastępczyni rektora Iwano-Frankiwskiego Narodowego Uniwersytetu Medycznego Maria Huczoł zwróciła się do obecnych: „Obchodziliśmy 34. rocznicę odnowienia Niepodległości Ukrainy. Walczymy o nią od wielu stuleci, krwawa wojna zabiera najlepszych także dzisiaj, dlatego minuta ciszy i modlitwa to wyraz wdzięczności, by wspomnieć bojowników o wolność Ukrainy, którzy stali się niebiańskimi aniołami i trzymają nad nami niebo, by uczcić członków Proświty, którzy odeszli do innych światów”. Błogosławieństwo księdza Oresta Putki było tradycyjnie rodzinne i pełne uczuć. Hymn państwowy Ukrainy wykonała Zoriana Hruszecka, studentka wydziału medycznego Iwano-Frankiwskiego Narodowego Uniwersytetu Medycznego. Pani Maria Huczoł, witając wszystkich, poinformowała, że mamy wielką misję podczas wspólnego wydarzenia proświtańskiego – nagrodzić najwyższymi odznaczeniami proświtańskimi, medalem „Budowniczy Ukrainy” Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, godnych członków Proświty, naszych mecenasów, wielkich generatorów naszych pomysłów: mera miasta pana Rusłana Marcinkowa, deputowaną ludową Ukrainy panią Oksanę Sawczuk oraz zastępcę przewodniczącego miejskiej „Proświty” księdza Oresta Putkę. Wszyscy podziękowali za wysokie odznaczenia i wyrazili gotowość do przyszłej pracy. Co roku obwodowa „Proświta” wyróżnia najlepszych członków Proświty Iwano-Frankiwszczyzny obwodową nagrodą imienia Marijki Pidhirianki. W tym roku mamy czworo nominowanych: Łesię Korolyk-Bojko – piosenkarkę, ambasadorkę miasta Iwano-Frankiwsk; Oksanę Melnyczuk – kandydatkę nauk filologicznych, docentkę katedry językoznawstwa Iwano-Frankiwskiego Narodowego Uniwersytetu Medycznego, członkinię Zarządu Iwano-Frankiwskiego Miejskiego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki; Jarynę Kuryło – wykładowczynię-metodyczkę muzyki, autorkę i organizatorkę projektów artystycznych oraz Bohdana Knyżka – autora książek dla dzieci, zbiorów poezji lirycznej i utworów humorystycznych. Podczas uroczystości wystąpili przedstawiciele godnych rodzin proświtańskich. „Rodzina to początek nauki, wychowania, rozwoju osobowości. Jest ona niczym mała komórka organizmu, która jak kropla wody odzwierciedla sukcesy, problemy i osiągnięcia społeczeństwa. Nie na darmo mówi się, że rodzina to kołyska narodu. Silna rodzina to silne państwo. I to prawda” – powiedziała pani Maria Huczoł. Głos zabrali: Hanna Karas, Wołodymyr Stasiuk, Wołodymyr Kowalczuk, Orest Putko, Iryna Turij, Maria Ostapiuk-Subyczewa, Myrosław Pasternak. Hanna Karas – dyrygentka chóralna, muzykolożka, pedagog, działaczka muzyczno-społeczna, zasłużona pracownica kultury Ukrainy, doktor nauk o sztuce, członkini Związku Działaczy Teatralnych Ukrainy. Autorka ponad czterystu monografii muzykologicznych i krajoznawczych, publikacji oraz książek. Wołodymyr Stasiuk – dyrektor Iwano-Frankiwskiego Medycznego Kolegium Zawodowego. Pod koniec lat 80. ubiegłego wieku był jednym z organizatorów Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki na Kałuszczyźnie. Stworzył i kierował pierwszą komórką towarzystwa „Proświta” w Kałuskim Centralnym Szpitalu Rejonowym. Członek Ludowego Ruchu Ukrainy. W styczniu 1995 roku mianowany dyrektorem Iwano-Frankiwskiej Bazowej Szkoły Medycznej (obecnie Medyczne Kolegium Zawodowe), którym kieruje do dnia dzisiejszego. Wołodymyr Kowalczuk – zasłużony prawnik Ukrainy. W 1988 roku organizator pierwszej młodzieżowej organizacji społecznej na Iwano-Frankiwszczyźnie – Kulturalno-Naukowego Towarzystwa „Ruch”. Pomagał w tworzeniu towarzystwa „Memoriał”, Stowarzyszenia „Zielony Świat”, Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki „Proświta”. W 1991 roku mianowany kierownikiem wydziału Iwano-Frankiwskiego Komitetu Wykonawczego, później Obwodowej Administracji Państwowej. Honorowy obywatel wsi Woskresinci w rejonie kołomyjskim. Orest Putko – ksiądz, zastępca przewodniczącego miejskiej „Proświty”, deputowany Iwano-Frankiwskiej Rady Obwodowej pierwszej demokratycznej kadencji. Od końca lat 80. – początku lat 90. zanurzył się w procesy odnowy narodowo-kulturowej społeczeństwa. Został członkiem towarzystwa „Ruch”, Ludowego Ruchu Ukrainy, Towarzystwa Języka Ukraińskiego, „Memoriału”, Komitetu Wspierania Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej. Po wznowieniu działalności Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej wstąpił do seminarium duchownego. Służy jako kapelan w szpitalu, prowadzi aktywną działalność na rzecz zdrowego stylu życia. Iryna Turij – nauczycielka języka ukraińskiego, zastępczyni dyrektora liceum nr 23 im. Romana Huryka, przewodnicząca podstawowej komórki towarzystwa „Proświta” w liceum. Kieruje pracą nauczycieli i uczniów, przestrzegając ukraińskich tradycji, pomagając dzieciom poznać prawdziwą historię Ukrainy. Odznaczona dyplomami i podziękowaniami obwodowych i miejskich oddziałów Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Maria Ostapiuk-Subyczewa – nauczycielka, przewodnicząca komórki Iwano-Frankiwskiego Liceum Fizyczno-Technicznego. Do działalności proświtańskiej dołączyła w 2009 roku, stanęła na czele podstawowej komórki we wrześniu 2014 roku. Od tego czasu „Młoda Proświta” zagrała nowymi barwami, praca stała się aktywna i wielostronna. Laureatka nagrody obwodowego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” imienia Marijki Pidhirianki. Myrosław Pasternak – kompozytor, dyrygent, laureat Iwano-Frankiwskiej Miejskiej Nagrody Literackiej im. J. Doroszenki w kategorii „Sonet śpiewany”. Pracował jako chórmistrz Państwowego Zasłużonego Huculskiego Zespołu Pieśni i Tańca Iwano-Frankiwskiej Filharmonii Obwodowej. Był kierownikiem artystycznym trzech amatorskich zespołów ludowych – kapeli chóralnej „Bystrianka”, zespołu folklorystyczno-etnograficznego „Serpanok” ze wsi Pidlisia, zespołu wokalno-choreograficznego „Barwinok”, chóru ludowego „Huculia” Pałacu Kultury „Suczasnyk”. Autor wielu pieśni i zbiorów piosenek. Każdy ciekawie opowiedział o życiu osobistym i proświtańskim. H. Karas przyniosła i podarowała wydane przez siebie książki oraz zaśpiewała pieśni swojej mamy. W. Stasiuk przypomniał wszystkim pierwsze zebrania członków Towarzystwa Języka Ukraińskiego, naświetlił pracę podstawowej komórki medycznego kolegium zawodowego i podarował książki z cennymi poradami. W. Kowalczuk przekazał wiele ciekawych faktów z historii swojej rodziny oraz o rodzinach S. Bandery i O. Duczymińskiej. O. Putko opowiedział o swoim powołaniu w Towarzystwie Języka Ukraińskiego, Ludowym Ruchu Ukrainy, „Memoriale” oraz o powołaniu kapłańskim. I. Turij wyznała miłość do języka ojczystego i poinformowała o książkach, których autorem jest jej wuj. Mąż M. Ostapiuk-Subyczewej jest wojskowym, od 29 lat służy Ukrainie, teraz razem ze starszym synem bronią ukraińskich ziem przed rosyjską nawałą. J. Pasternak wspominał naukę w
Lwowskiej Konserwatorium i wykonał piosenkę do słów Iwana Hawryłowycza przy własnym akompaniamencie na fortepianie. Sala była ozdobiona pięknymi haftami rodziny N. Synyci. Zoriana Hruszecka wspaniale zaśpiewała piosenkę „Rodzona matko moja”. Wszystkim rodzinom wręczono upominki oraz listy gratulacyjne, w których poświadczono wieloletnią, owocną działalność każdej rodziny w budowaniu naszego państwa oraz wyrażono szczerą wdzięczność za znaczący wkład w sprawę ukraińskiego odrodzenia narodowego i rozwój ukraińskiej kultury. Na zakończenie Marija Hucol powiedziała: „Trudno wyrazić słowami to coś szczególnie jasnego, kiedy wspominamy ciepło rodzinnego gniazda – pisał pedagog K. Uszynski. – Do późnej starości pozostają w nas jakieś więzi duchowe z tą rodziną, z której wyszliśmy. Jakoś trudno nam sobie wyobrazić, że te więzi zostały już zerwane na zawsze, ale to uczucie rodzinne od czasu do czasu budzi się w nas i tak aż do ostatnich dni życia”. Kochajmy, szanujmy, poważajmy swoich najbliższych, swoją rodzinę. Bądźmy dumni ze swojego rodu i pamiętajmy miejsce, w którym się urodziliśmy, rodzinny dom, swój naród i naszą ukraińską, szczodrą ziemię. Ukraina to nasza rodzina, ponieważ podstawową komórką naszego narodu jest właśnie rodzina. Naród ukraiński składa się z rodzin, małych i wielkich, przyjaznych i pracowitych. Nasz naród jest twórcą i strażnikiem pamięci rodu, kultury, moralności. Rodzina to źródło przedłużenia rodu. Chyba nieprzypadkowo nasz herb symbolizuje jedność trzech elementów – człowieka, rodziny, narodu. Rodzina, ród – jakie to święte słowa. Są one potrzebne każdemu w życiu, Bo wszyscy my z wami – gałązki na drzewie, Co już wieki stoi. To drzewo – nasz sławny rodowód, To ojciec, matka, pradziad twój i dziad. Zakończyliśmy wydarzenie wspólną rodzinną fotografią. Dziękujemy Bogu oraz żołnierzom Sił Zbrojnych Ukrainy, którzy nas bronią. Niech Pan chroni ich oraz wszystkie nasze rodziny. Sława Ukrainie! Bohaterom sława!
Tłumaczenie maszynowe
Dnieperska „Proświta” przekazała zestaw współczesnych książek dla dzieci i młodzieży – nowe wydania ukraińskich i światowych wydawnictw – dla biblioteki szkolnej Liceum przyrodniczo-matematycznego nr 26 w Nikopolu. Przekazania dokonała i zorganizowała nasza członkini Proświty z Nikopolszczyzny Ołena Swytka; książki odebrała bibliotekarka liceum Wiktoria Rusnak. Ten gest wsparcia narodził się z bólu. W sierpniu podczas kolejnego ostrzału rosyjskie wojska trafiły właśnie w bibliotekę Liceum nr 26: ogień zniszczył cały księgozbiór – podręczniki, literaturę piękną, słowniki, bajki, podarowane wydania z autografami. Nikopol i gromady Nikopolszczyzny żyją pod celownikiem każdego dnia: rosyjska artyleria i drony regularnie biją w miasto i okolice, przerywając lekcje, paląc dachy szkół i bibliotek, kaleczą i zabijają pokojowych mieszkańców. Dla dziecka książka może stać się bezpieczną przestrzenią, w której zachowują się poczucie ciekawości świata i marzenie o przyszłości. Dlatego „Proświta” nadal pomaga there, gdzie słowo i oświata trzymają obronę. Dziękujemy każdemu, kto przyłącza się do odbudowy kulturalnej tkanki gromad frontowych. I szczególne podziękowanie naszym nikopolskim członkom Proświty – za wytrwałość i troskę o dzieci, mimo codziennego niebezpieczeństwa. Nawet gdy wróg niszczy bibliotekę – my od zera zbierzemy nową.
Serhij TIUTIUNNYK, przewodniczący Dnieperskiej „Proświty”
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
stworzenie „Orderu Tarasa Szewczenki (1914–1961)”. Przygotowano odpowiednią dokumentację i wykonano szkice. Inicjatywę poparła Rada Miasta Kijowa. Jednakże deputowani Rady Najwyższej Ukrainy tego przedsięwzięcia nie poparli, mówiąc, że istnieje nagroda państwowa. Mimo wszystko postanowiliśmy z okazji jubileuszu włączyć do wieńca marzenie o „Orderze Tarasa Szewczenki (1914–1961)”. Delegacja wyszła na scenę. Przewodniczącemu Szewczenkiwskiej Hromady Terytorialnej Serhijowi Smałkowi przekazano pachnący korowaj na ręczniku, aby po zakończeniu uroczystości przełamali ten korowaj jako jedna rodzina ziemi szewczenkiwskiej – na jedność, pokój i zwycięstwo. Słowa powitalne wygłosili przedstawiciele NSPU, Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, Związku Oficerów Ukrainy, Narodowej Rady Kobiet Ukrainy, Kijowskiego Kolegium Zawodowego Wzmocnionego Przygotowania Wojskowego i Fizycznego, organizacji społecznej „Zjednoczenie »Ziemniacy Naddnieprza«”, organizacji społecznej „Zjednoczenie »Postęp kobiet-mironosic«”, uczestników „Artystycznego Specnazu”, organizacji międzynarodowej „Postęp kobiet mironosic w diasporze”, kozactwa oraz całego narodu ukraińskiego. Odbyła się krótka prezentacja tego niezwykłego wydarzenia. Zaznaczono, że w dniach wojny Szewczenkiwska Hromada Terytorialna zajmuje drugie miejsce w obwodzie czerkaskim pod względem działalności wolontariackiej na rzecz wsparcia żołnierzy-obrońców. Prowadzona jest wielka praca organizacyjna. Honorowe wyróżnienie – medal „Wolontariusz Ukrainy” – wręczono przewodniczącemu hromady Serhijowi Smałkowi z upoważnienia przewodniczącego Związku Oficerów Ukrainy Ołeksandra Saska oraz Wałerijowi Naumence – oddanemu dyrektorowi „Lisiańskiego szkółkarstwa roślin ozdobnych Naumenko”. Medal „Za oddanie i miłość do Ukrainy” otrzymały dyrektorka Szewczenkiwskiego Liceum Artystycznego Łarysa Jarowenko oraz zastępczyni dyrektora ds. naukowych Narodowego Rezerwatu „Ojczyzna Tarasa Szewczenki” Ludmyła Metyk. obecnie mieszka wielu mieszkańców Pokrowska, którzy znaleźli schronienie i wsparcie. Tetiana Szkolna wykonała zwycięskie pieśni ukraińskie. Również w jej wykonaniu zabrzmiało „mnohaja lita” dla społeczności wsi Szewczenkowe, żołnierzy-obrońców i Ukrainy. Na zakończenie występu delegacji kijowian Serhij Smałko wyraził podziękowanie dla mnie – honorowej mieszkanki wsi Szewczenkowe – za aktywną i skuteczną współpracę trwającą już prawie ćwierć wieku. Wiek pamięci przeprowadzono przy grobie ojca Kobziarza Hryhorija Iwanowycza Szewczenki oraz matki Kateryny Jakymiwny Szewczenko (z domu Bojko). Jak zawsze gościnnie przyjął nas Narodowy Rezerwat „Ojczyzna Tarasa Szewczenki” na czele z dyrektorką Ludmyłą Szewczenko. Na zakończenie Tetiana Szkolna wykonała pieśń „Ryknie i jęknie Dniepr szeroki”. Przed odjazdem delegację kijowian ugoszczono pachnącym barszczem, smacznymi pierogami z kapustą i kompotem. Dzień minął szybko. Zmęczeni, ale z poczuciem wypełnionej honorowej misji, już około północy wróciliśmy do stolicy Ukrainy, pełni pragnienia, by w jedności czynić świat lepszym i dążyć do bycia współuczestnikami ważnych wydarzeń historycznych. Wyrażam wdzięczność społeczności wsi Szewczenkowe na czele z przewodniczącym hromady Serhijem Smałkiem, dyrektorowi Domu Kultury Marii Łoskuczerewej, siostrze-mironosicy Wałentynie Wojcechiwskiej, dyrektor generalnej Narodowego Rezerwatu „Ojczyzna Tarasa Szewczenki” Ludmyle Szewczenko, dyrektorowi „Lisiańskiego szkółkarstwa roślin ozdobnych Naumenko” Wałerijowi Naumence, czarującej Łesi Naumenko, zastępczyni dyrektora ds. naukowych Narodowego Rezerwatu „Ojczyzna Tarasa Szewczenki” Ludmyle Metyk, dyrektorce liceum Łarysie Jarowenko oraz zespołowi liceum za powitanie z okazji jubileuszu wsi Szewczenkowe, za gościnność, mądrość, profesjonalizm, patriotyzm i owocną współpracę. Przeniesienie pomnika stało się możliwe dzięki dzielnym żołnierzom Państwowej Specjalnej Służby Transportu z jednostek. Mimo niebezpieczeństwa przeprowadzili oni demontaż i transport monumentu. W Dniu Miasta pomnik wybitnego poety, malarza i działacza społecznego Tarasa Szewczenki oficjalnie odsłonięto przy wejściu do parku miejskiego. W uroczystościach uczestniczyli mieszkańcy hromady, goście oraz przedstawiciele miast partnerskich. Zdjęcie ze strony rady miejskiej Samara
Tłumaczenie maszynowe
Zoja RUŻYN, honorowa obywatelka wsi Szewczenkowe, członkini Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, zasłużona pracownica kultury Ukrainy. 570-letni jubileusz wsi Szewczenkowe (Kieryliwka) został uświetniony posadzeniem alei „Wierzb Tarasa” na terenie placówki oświatowej „Szewczenkowski Liceum Artystyczne »Koloryt« Czerkaskiej Rady Obwodowej”. Wydarzenie to zostało uzgodnione z dyrektorką liceum Łarysą Jarowenko oraz przewodniczącym Szewczenkowskiej Zjednoczonej Wspólnoty Terytorialnej Serhijem Smałkiem. Historia tych sadzonek sięga 1850 roku, kiedy Taras Szewczenko przebywał na zesłaniu w Kazachstanie (Mangyszłak, obecnie Aktau). Znajdując na drodze gałąź wierzby, Taras Szewczenko postanowił ją ożywić. Sadził, podlewał, pielęgnował – i wyrosła wierzba, bujna i skrzydlata, na pociechę duszy wybitnego Ukraińca. W 1963 roku (w przededniu 150. rocznicy urodzin Tarasa Hryhorowycza) pisarz Andrij Małyszko odwiedził miejsce zesłania Tarasa Szewczenki. Właśnie tam zrodziła się myśl, by ułamać gałązki wierzby i przywieźć je na Ukrainę. Andrij Małyszko posadził dwie wierzby: jedną przy Związku Pisarzy Ukrainy, drugą w posiadłości Maksyma Rylskiego. Inicjatywę przeprowadzenia akcji „Wierzba Tarasa” wsparła Wiktorija Kołesnyk, dyrektorka literacko-pamięciowego muzeum Maksyma Rylskiego, oraz Maksym Rylski, przewodniczący Fundacji Charytatywnej „Róże i winogrona” im. Maksyma Rylskiego. Przygotowania do ogólnoukraińskiej akcji rozpoczęto w 2012 roku, w przededniu 200. rocznicy urodzin Wielkiego Kobziarza. Ukorzenianie gałązek odbywało się w szklarni wybitnego naukowca Anatolija Potopalśkiego. W 2013 roku w ramach akcji rajdu samochodowego „Czcijmy Kobziarza”, zainicjowanego przez mieszkańca Połtawy Wołodymyra Stepaniuka, posadzono ponad 200 „Wierzb Tarasa”, a także zebrano po garści ziemi z każdej miejscowości, w której za życia przebywał Taras Szewczenko. – to jaskrawy przykład kierowania procesem wychowawczym na zachowanie i utwierdzenie tożsamości narodu ukraińskiego. Obok umieszczono wystawę artefaktów Fundacji Charytatywnej „Ukraina – to ty!”, której przewodniczy Jurij Diaczuk. Imponuje wysokoprofesjonalne malowanie na gigantycznych łuskach. Fundacja prowadzi szeroką działalność wolontariacką. Łączy nas z nią długotrwała współpraca. Miłym akcentem było spotkanie z młodymi piosenkarkami Dianą i Iłoną Michno, które oczarowały obecnych swoim natchnionym śpiewem i rytmem akompaniamentu muzycznego. Centrum wychowania fizyczno-patriotycznego „Silny Naród” poświęcone jest Bohaterowi Ukrainy Rusłanowi Piskowemu, który mieszkał w tej okolicy. Organizatorem tego czarującego wydarzenia, festiwalu wychowania fizyczno-patriotycznego „Silny Naród”, jest dowódca Dobrowolnej Formacji Terytorialnej „Silny Naród” Ołeksij Paraszczenko. Wydarzenie odbyło się przy wsparciu Kijowskiej Rady Miejskiej, współpracowników i partnerów. Zoja RUŻYN, proświcianka. Przejechaliśmy przez obwody kirowohradzki, połtawski, dniepropetrowski, czerkaski, kijowski, w sumie ponad 5000 kilometrów. Akcję zakończyliśmy w Kaniowie na Tarasowej (Mnisiiej) Górze. Obecne sadzonki „Wierzby Tarasa” zostały wyhodowane przez zespół „Lisjańskiego szkółkarstwa roślin ozdobnych Naumenko”. Wałerij Naumenko wraz z żoną Łesią przywieźli sadzonki do wsi Szewczenkowe. Wybrano piękne miejsce, „Wierzbom Tarasa” będzie tu przytulnie. Rozbrzmiewały wystąpienia: Zoi Rużyn, Serhija Smałka, Łarysy Jarowenko, Ludmyły Szewczenko, Tetiany Szkolnej. Wszyscy odczuwali wagę historycznego wydarzenia – zasłużona artystka Ukrainy Tetiana Szkolna (która trzymała w rękach flagę Unii Europejskiej), dyrektorka Narodowego Rezerwatu „Ojczyzna Tarasa Szewczenki” Ludmyła Szewczenko, dyrektor „Lisjańskiego szkółkarstwa roślin ozdobnych Naumenko” Wałerij Naumenko oraz Łesia Naumenko, niewiasta niosąca pokój Hałyna Panczenko, regionalna menedżerka Fundacji Charytatywnej „MHP-Gromadzie” Natalja Duda oraz uczniowie i pracownicy liceum. Aleję „Wierzb Tarasa” posadzono na jednym oddechu. Cieszyły oko piękne sadzonki wierzby, powiewały flagi. Na prośbę dyrektorki Łarysy Wasyliwny goście liceum pozostawili wpisy w księdze pamiątkowej placówki oświatowej. Delegacja z flagą Ukrainy i Unii Europejskiej, którą dumnie trzymała Hałyna Panczenko, z pachnącym korowajem, wieńcami i portretem Tarasa Szewczenki (wykonanym przez zasłużonego artystę Ukrainy Ołeksandra Ochapkina), przykrytym wyszywanym ręcznikiem, wyruszyła do centralnego Domu Kultury, gdzie odbywało się zaplanowane z okazji jubileuszu uroczyste wydarzenie. Pod pomnikiem T. H. Szewczenki złożono wieniec z kłosów i kaliny, w którego centrum umieszczono wizerunek orderu. Jeszcze w 2013 roku społeczność wsi Szewczenkowe złożyła wniosek o wprowadzenie
Tłumaczenie maszynowe
Niedawno nad jeziorem Rajdużne w Kijowie odbył się bieg-festiwal «Silna Nacja». Wzięło w nim udział 300 dzieci, które także w czasie wojny, na zajęciach wychowania fizycznego, nadal hartują się i kształtują jako oddani synowie i córki Ukrainy. Wydarzenie ma przede wszystkim na celu patriotyczne wychowanie młodzieży. Odbyły się pieśni o patriotycznym, zwycięskim brzmieniu, pletenie siatek maskujących, wystawa artefaktów i dzieł sztuki oraz pokazowe występy z różnych sztuk walki. Po zakończeniu biegu i wręczeniu nagród zwycięzcom wszystkie dzieci poczęstowano smacznym pilawem z kotłów, sałatką i aromatyczną herbatą. Na zaproszenie przewodniczącego organizacji społecznej «Ruch Zmian» Andrija Kosziary w wydarzeniu wziął udział projekt «Artystyczny specnaz», który zaprezentował wystawę «Cudowny świat Ukrainy». Weszły na nią dzieła zasłużonego artysty Ukrainy Ołeksandra Ochapkina oraz autentyczne ręczniki i chustki z prywatnej kolekcji Zoi Rużyn. Twórczość Ołeksandra Ochapkina
Tłumaczenie maszynowe
W mieście Samar w obwodzie dniepropetrowskim ustawiono pomnik Tarasa Szewczenki, który wywieziono z Pokrowska w obwodzie donieckim, informuje „Widomo” powołując się na radę miejską. W celu zachowania zabytku podjęto decyzję o przeniesieniu go do Samaru. Ma to szczególne znaczenie symboliczne, ponieważ właśnie tutaj dzi-
Tłumaczenie maszynowe
Petro Czerneha, doktor nauk historycznych, profesor
Genialny ukraiński reżyser filmowy i pisarz O. Dowżenko także w dobie II wojny światowej, rozpętanej przez Hitlera i Stalina, zmuszony był tworzyć nową, tak zwaną komunistyczną kulturę, przebywając pod ścisłym nadzorem organów karnych władzy. Jednak ogień wojennych pożarów nie zgasił jego miłości do Ukrainy, lecz oczyścił duszę artysty, wzmocnił głębokie analityczno-krytyczne i obrazowe rozumienie problemów społecznych i politycznych tak zwanego budownictwa komunistycznego oraz synowskiego obowiązku moralnego wobec rodzinnego, wielce cierpiącego narodu – by pomóc mu przetrwać i zwyciężyć. 23 września 1939 r. O. Dowżenko wyjechał jako pracownik polityczny i kierownik grupy operatorskiej Kijowskiej Studia Filmowego na Zachodnią Ukrainę w celu propagowania ustroju radzieckiego i relacjonowania „wojny wyzwoleńczej o zjednoczenie Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi” odpowiednio z USRR i BSRR, gdzie pracował około dwóch miesięcy. „Widziałem masę ludzi, w oczach których były łzy, ludzi, którzy nie wstydząc się płakali. To były radosne łzy wyzwolenia i szczęścia” – opowiadał artysta, który wielokrotnie występował przed ludnością w miastach i wsiach Zachodniej Ukrainy, przekazując jej „braterski bolszewicki pozdrowienie”. Film „Wyzwolenie”, nakręcony przez jego grupę operatorską w 1940 r., okazał się propagandowy, ideologicznie zaangażowany, gdzie pompatycznie i paradnie utrwalono radość zjednoczenia Ukraińców: „Wreszcie rozdarło się niebo, powpadali, zniknęli wrogowie. Siostry odnalazły się, zbiegły się bliźnięta, krzyknęły z radości, zapłakały, objęły się”. Tymczasem O. Dowżenko zdołał jednak pokazać sprzeczny charakter wydarzeń, rozpacz i przerażone twarze Galicjan, którzy od pierwszych miesięcy ustanowienia reżimu stalinowskiego doświadczyli okrutnych prześladowań, przemocy i represji, towarzyszących przemianom społeczno-politycznym, gospodarczym i kulturowym. 2 lipca 1942 r. zanotuje w dzienniku, że siostry „rozluźniły uściski, radość ustąpiła miejsca niepewności, niepewność zwątpieniu, zwątpienie zastąpiło zdziwienie, zdziwienie rozczarowaniem, a potem gniewem i oburzeniem”. I nie wybaczyły. Władza moskiewska w procesie tak zwanej sowietyzacji Zachodniej Ukrainy tylko w ciągu września 1939–1940 lat zniszczyła, represjonowała i deportowała w północno-wschodnie regiony ZSRR ponad 1173 tys. osób, co stanowiło 10% ludności kraju. Większość z nich stanowili Ukraińcy i Polacy. Zlikwidowała prywatną własność ziemi, zaganiając chłopów do kołchozów, upaństwowiła produkcję przemysłową, zakazała przedsiębiorczości ludności, działalności twórczych organizacji literackich, artystycznych i oświatowych, towarzystw finansowo-gospodarczych i spółdzielczych, okrutnie prześladowała i więziła przedstawicieli kultury ukraińskiej, w szczególności autokefalicznego kościoła prawosławnego oraz kościołów greckokatolickiego i katolickiego. Dowżenko, po zakończeniu zjednoczenia narodu ukraińskiego w jednej Ukrainie, 30 czerwca 1945 r. zanotuje w dzienniku: „...Po raz pierwszy od tysiąca lat, za całą nieszczęśliwą historię zjednoczył się on w jedną rodzinę... Będzie jedno stado i jeden pasterz... Ubierzemy piękną Bukowinę, malowniczą Słowiankę w cerabkopowski busłat, ziemisty o kroju szczura, wyślemy miękkoserdeczne i łzawe, będziemy obwiniać ukaranych i wyślemy na Sybir, i będziemy cichutko nienawidzić siebie nawzajem i topić, przekraczając plan przy każdej okazji! I będzie nas znów dużo, jak nigdy, po górach, po dolinach, oj będzie nas, bracia moi, po obcych dalekich wschodnich Ukrainach”. Proroctwo ukraińskiego geniusza sprawdziło się w najokrutniejszych formach i treści. W ciągu lat 1944–1950 reżim stalinowski w walce z ruchem narodowowyzwoleńczym OUN – UPA represjonował jeszcze prawie 500 tys. osób, z których ponad 153 tys. zostało zabitych, a resztę aresztowano, ukarano i deportowano do północno-wschodnich regionów ZSRR, z czego 20% zginęło w nieznośnych warunkach zesłania. Oprócz tego, na mocy porozumienia między rządami USRR a Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego z 9 września 1944 r., w latach 1944–1946 przymusowo przesiedlono z Ukrainy do Polski 810 415 osób z 985 302 zamieszkujących republikę, a z Polski na Ukrainę – 482 880 ludzi. W latach II wojny światowej ludność Zachodniej Ukrainy zmniejszyła się z 9,4 mln do 5,7 mln ludzi. Szczególne straty ponieśli etniczni Ukraińcy. W 1939 r. było ich 7,95 mln, a po 30 latach w 1970 r. – 7,82 mln osób, co świadczy o represyjnym charakterze polityki władzy komunistycznej wobec ukraińskości. Dowżenko od pierwszych dni wojny niemiecko-radzieckiej był pełen bolesnych rozmyślań, wątpliwości i sprzeczności co do prawdziwej oceny tragedii „gigantycznej bitwy w historii narodów”. W swoich utworach i zapisach dziennikowych jako jeden z pierwszych zwraca uwagę na problemy władzy, jej polityki kadrowej, pracy ideowo-wychowawczej, aspekty społeczno-humanitarne oraz jej tragiczne skutki dla narodu ukraińskiego: „Obraz nieszczęsnej mojej Ukrainy, na polach, na kościach i na łzach i krwi... zasłonił już w mojej duszy wszystko. Z nim też zakończę swoje życie”. Ustami niezłomnego czernihowskiego chłopa, swojego ojca, który umierał w okupowanym przez wroga Kijowie z głodu, „przeklinał Stalina za nieumiejętność rządzenia i wojowania, za to, że mało przygotowywał naród do wojny i oddał kraj na zniszczenie Hitlerowi, nakarmiwszy przedtem Niemcy i pomógłszy im podporządkować sobie Europę”. Od marca 1942 r. do końca listopada 1943 r. O. Dowżenko jako korespondent wojenny, kierownik grupy operatorskiej brygad agitacyjno-propagandowych radzieckich artystów okresowo przebywał na Froncie Południowo-Zachodnim i innych frontach, gdzie występował przed żołnierzami i notował swoje obserwacje w dziennikach, które zostaną położone u podstaw powieści filmowych „Ukraina w ogniu”, „Bitwa o naszą Radziecką Ukrainę”, „Zwycięstwo na Prawobrzeżnej Ukrainie”, „Powieść płomiennych lat”, szeregu opowiadań i artykułów publicystycznych, gdzie ujawni heroizm i poświęcenie żołnierzy, „bedlam czasu wojennego” w siłach zbrojnych, nieumiejętność Stalina i władzy komunistycznej rządzenia i wojowania, tragedię narodu ukraińskiego i poszczególnego człowieka w wojnie, historyczne, psychologiczne i społeczno-humanitarne aspekty jej zachowania, życia i śmierci. Tylko w ciągu kampanii letnio-jesiennej 1941 r. przez zbrodniczo nieudolne kierownictwo siłami zbrojnymi ze strony Stalina i kadry dowódczej Armii Czerwonej, „...głupawych generałów, którzy byli kiedyś podoficerami i pozostali”, wojska niemieckie rozgromiły ponad 300 dywizji radzieckich, w których liczono 5 mln żołnierzy i oficerów. Do niewoli trafiło 3,8 mln wojskowych, wśród których co najmniej 1,5 mln stanowili Ukraińcy. Dowżenko w zapisach dziennikowych z 29 maja 1942 r. potępia okrutną, cyniczną i nieludzką politykę prowadzenia wojny przez reżim stalinowski. „Ponad dwa miliony nieszczęsnych synów Ukrainy..., – pozostawieni na pastwę losu przez dowódców..., – błąkają się w pasie przyfrontowym, żeby przejść do nas”, – a my, – pisze on, – zamiast zrobić wszystko, żeby jak najszybciej przeszli i rzucić ich do walki... ogłosiliśmy ich przestępcami państwowymi i gonimy ich do obozów... Boże, jakimiż my jesteśmy nierozumnymi, złymi nauczycielami i kierownikami”. Korzenie chłopskiego syna, genialnego artysty, głęboko zanurzone w narodowym gruncie, i korona, która rozwijała się w bezmiarze wartości ogólnoludzkich, nie pozwoliły O. Dowżence spokojnie obserwować, jak jego „denacjonalizowany, historycznie nieświadomy naród, zaplątany i skonsternowany, i czymś w istocie niezadowolony, ciemny, ciemna masa etnograficzna toczy się w otchłań niebytu... Naród nasz ginie... Ginie... Wielka tryzna...” – notuje artysta 25 maja 1942 r. w dzienniku. Twórczość O. Dowżenki przenika pragnienie ujawnienia i rozwiązania problemów zbrodniczej obojętności, cynizmu i okrucieństwa reżimu wobec losu człowieka, „nędzy w ćwiczeniach wychowania”, a zamiast tego masowych rozstrzeliwań „zdrajców i bezdomnych, których sami spłodziliśmy”. Będąc świadkiem nienawiści do narodu ukraińskiego nie tylko ze strony władzy moskiewskiej, ale i dowódców jednostek wojskowych, poszczególnych przedstawicieli inteligencji, przeważnie Moskali, szczerze przeżywa jego los: „Przyjdzie po wojnie rozstrzelać milion Ukraińców”, – przymierza się już rosyjski poeta Dołmatowski, syn aresztowanego za zdradę profesora, były tłumacz w wojskach niemieckich, „okrążeniec”... Żydzi wyraźnie „ratują Rosję”. Dowżenkę głęboko porusza na wojnie bezprzykładny heroizm i odwaga szeregowych żołnierzy i dowódców średniego szczebla oraz nieudolne kierownictwo Armią Czerwoną ze strony Stalina, Sztabu Generalnego i wyższej kadry dowódczej, oraz ich okrutny stosunek do żołnierzy i ludności. Źródła niemieckie zawierają dane, że po pierwszym wyzwoleniu Charkowa wiosną 1942 r. przez wojska radzieckie, ich komisje armijne zmobilizowały także 15-17-letnich ukraińskich młodzieńców. Ponad 15 tys. mężczyzn od 15 do 45 lat we własnej odzieży cywilnej bez broni – jeden karabin na 5–10 osób – natychmiast zostało wysłanych na front. Dowódcy i politrucy Armii Czerwonej uzasadniali swoje nieludzkie działania rozkazami: „Tą pracą i swoją krwią musicie zmyć waszą winę przed Ojczyzną i jej wielkim wodzem Stalinem”. Organy NKWD zabrały także 5 tys. dziewcząt do przygotowania ich na agentów wywiadu, a 4 tys. kobiet, które miały kontakty z niemieckimi wojskowymi, nawet ciężarnych i tych, które już miały dzieci, rozstrzelano. Za to, że były okupowane przez wroga, oskarżono je o zdradę. W bitwie majowej 1942 r. o Charków armie niemieckie Kleista i Paulusa okrążyły i zniszczyły trzy armie sił zbrojnych ZSRR, których ogólne kierownictwo sprawowali marszałek Timoszenko i Chruszczow. Rozgromieniem czterech armii Frontu Południowo-Zachodniego Niemcy zadali „jeden z najcięższych ciosów w Ukrainę” i zakończyli jej okupację. 12 lipca 1942 r. O. Dowżenko zanotuje w dzienniku: „Tutaj zginęła ogromna liczba Ukraińców... Ukraiński uczciwy naród poniósł najcięższe ofiary w tej wojnie. Bił się uczciwie, otwarcie, bezwzględnie. Naród poległ w walkach”. Nie było nieprawdy i przesady w jego ocenach. Władza do pełnej okupacji na początku 1942 r. Ukrainy zmobilizowała do armii Frontu Południowo-Zachodniego i Południowego około 3185 tys. Ukraińców. Przeważająca większość z nich trafiła do niewoli i zginęła, broniąc rodzinnej ziemi. „Kto jeszcze bije się i bił obok niego?” – pyta on i odpowiada: „Ruscy. Reszta Żydzi, zwłaszcza cali, diabeł ich łajdaków nie wziął, nie wojują, nie chcą umierać. Czeczeni, Ingusze, Abchazi, Azerowie, Gruzini, Kazachowie, Uzbecy i Turkmeni – to wszystko gówno. Żyją jak bydło, etnograficzny śmieć, spekulują na wojnie, kradną broń i odzież. Jeśli zważyć wszystko – nikt takich ofiar i zniszczeń nie poniósł, jak Ukraina, nikt tak nie poniósł śmiertelnych walk, jak Ukraińcy”. Prorocze słowa artysty w pierwszym miesiącu drugiego roku wojny niemiecko-radzieckiej znajdą potwierdzenie także w kolejnych latach. O. Dowżenko po okupacji Ukrainy przez wroga wraz z wojskami Frontu Południowo-Zachodniego wycofuje się do wschodnich regionów Rosji. Miłość do Ukrainy, ból i cierpienie za tragiczny los rodzinnego narodu nie opuszczały O. Dowżenki także na tyłach: „Czy dożyję do końca wojny? Czy popatrzę na pustynie, na cmentarze? Czy popłaczę na ruinach i przeliczę miliony strat? A potem umrę z żalu, żeby nie widzieć, jak zasiedlać będą ciebie, matko moja Ukraino, obcymi ludźmi, jak karać będą twoich niedobitków synów i córki za niemieckie jarzmo, za niemieckie bękarty, za katorżniczą pracę w Niemczech...”. Genialny artysta nie miał wątpliwości, że jego obawy się sprawdzą. On, wycofując się z wojskami do Saratowa, jeszcze wyraźniej zobaczył „wszystkie... wady, wszystkie bolączki” władzy moskiewskiej, nędzę i brud rosyjskich miast i wsi. Dowżenko 12 lipca 1942 r. w Bałaszowie w obwodzie saratowskim zanotuje: „Nędzne ruskie brudne miasteczko... Ludzie tutaj źli i okrutni, – mówi mi nasza kijowianka, którą los zagnał tutaj podczas ewakuacji... W Saratowie nieprzyjemni ludzie. Grubiańscy i niepiękni. Wiele twarzy bandycko-chuligańskich. Miasto bez smaku, jak i wszystkie rosyjskie miasta, które widziałem... Bieda, szarość, taż, co i wszędzie”. W 1942 r. O. Dowżenko, pomimo choroby serca, ponad sześć i pół miesiąca przebywał przy sztabie Frontu Południowo-Zachodniego i napisał w językach ukraińskim i rosyjskim 8 artykułów, 10 opowiadań, sztukę i 2/3 scenariusza „Ukraina w ogniu”, a także wystąpił z licznymi przemówieniami przed żołnierzami i ludnością nieokupowanych terytoriów. Wzywając narody ZSRR do walki
Druga wojna światowa zakończyła się 80 lat temu, kiedy 2 września 1945 r. przedstawiciel GKO ZSRR w Zjednoczonej Radzie państw sojuszniczych, Ukrainiec z okolic Humania, generał porucznik Kuźma Derewianko na pokładzie amerykańskiego pancernika „Missouri” podpisał Akt kapitulacji Japonii – sojusznika Niemiec.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
z wrogiem, nigdy nie zapominał o swoim narodzie i Ojczyźnie. W przemówieniu na Drugim antyfaszystowskim wiecu przedstawicieli narodu ukraińskiego 30 sierpnia 1942 r. w Saratowie artysta powiedział: „Stoję twarzą na zachód, ku mojej uciskanej matce – Ukrainie…Ozdabiałeś i wywyższałeś ziemię, bracie mój. Wywyższ ją swoimi czynami… Stań się złotym pomnikiem na swoich krwawych przestrzeniach, stań się dumny i nieśmiertelny…”. Wezwania pisarza do ofiarnej walki z wrogiem znalazły masowy oddźwięk wśród żołnierzy i zostały przetłumaczone na języki narodów ZSRR i świata. Stalin podziękował A. Dowżence za to, że w swoich utworach „powiedział narodowi, armii to, co koniecznie trzeba było powiedzieć”. Hitlerowski reżim okupacyjny na Ukrainie, trwający niemal cztery lata, miał okrutny, grabieżczy charakter. Okupanci zgładzili ponad 5 625 tys. ludności cywilnej i jeńców wojennych, wywieźli z Ukrainy do Niemiec 2,3 mln młodych ludzi, głównie dziewcząt i kobiet, do pracy w gospodarstwie Rzeszy. Z innych terytoriów ZSRR okupowanych przez wroga wywieziono zaledwie 500 tys. osób. Tymczasem poszczególni dowódcy i żołnierze Armii Czerwonej, a także reżim stalinowski, surowo i z nieufnością odnosili się do Ukraińców. 18 grudnia 1943 r. Dowżenko na podstawie słów malarza M. Hluszczenki i profesora I. Sokolańskiego, którzy odwiedzili wyzwolone rodzinne ziemie, zapisze: „…Na Ukrainie zaczynają już przygotowywać do mobilizacji szesnastolatków, których na walkę wysyłają słabo wyszkolonych, traktują ich jak karnych i nikt ich nie żałuje, nikt”. Tylko w ciągu sierpnia – października polowe komisariaty armii, które wyzwalały Ukrainę, zmobilizowały około 300 tys. młodzieńców w wieku 16–17 lat. Kiedy dowodzący Pierwszym Frontem Ukraińskim generał M. Watutin na posiedzeniu Rady Wojennej 20 października postawił pytanie o ich przygotowanie, uzbrojenie i umundurowanie, obecny marszałek G. Żukow oświadczył: „W czym przyszli, w tym będą walczyć. Po co, przyjaciele, tu głowy nam zawracacie. Po co mundurować i uzbrajać tych chochołów. Wszyscy oni – zdrajcy! Im więcej w Dnieprze utopimy, tym mniej będzie trzeba po wojnie zsyłać na Syberię”. W odpowiedzi jeden z nielicznych utalentowanych wodzów wojny K. Rokossowski powiedział: „Przecież to nie wojna, a ludobójstwo narodu”. „Generał Mięso”, jak nazywano niekompetentnego Żukowa w armii niemieckiej, za bezdarne dowodzenie i okrutne, nieludzkie traktowanie żołnierzy Armii Czerwonej,
Switłana CZORNA
Na noszach wraca do Kijowa Lubik, jak nazywała go matka, znana artystka Maryna Soczenko, ochotnik Lubomyr Soczenko (Riki). Wojownik, który po wybuchu wojny chwycił za broń i poszedł bronić Ukrainy. Lubomyr był matematykiem, studiował w Ukrainie i w Polsce, znał języki, był intelektualistą i człowiekiem honoru. Powinien był żyć, radować bliskich, sam cieszyć się życiem i tworzyć Państwo, o którym marzyły pokolenia, wolne, niezależne, praworządne. Lubomyr miał wszystkie predyspozycje do kariery, mógł zostać uczonym lub działaczem państwowym. Jego życie odebrała szalona Rosja, która wyrwała się z piekła. Lubomyra i jego towarzyszy broni, którzy szli na pozycję, upolował rosyjski dron. Wszyscy dobrze wiedzą, że na linii walki to straszliwa i niebezpieczna broń. Zaznaczyć wypada, że wyraził nie tylko swoje, lecz także władz widzenie polityki narodowej. 11 lutego 1944 r. Prezydium Rady Najwyższej ZSRR wydało ukaz o pozbawieniu państwowości poszczególnych narodów. 22 czerwca 1944 r. Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych i Ludowy Komisariat Obrony ZSRR, za podpisami Ł. Berii i G. Żukowa, wydały rozkaz o wysiedleniu „w odległe kraje Związku RSR wszystkich Ukraińców, którzy mieszkali pod władzą niemieckich okupantów…”, ale „…po tym, jak zostanie zebrany plon i oddany państwu na potrzeby Armii Czerwonej”. Do dziś niektórzy historycy uważają go za fałszerstwo, sporządzone przez wroga. Natomiast w pełni potwierdził autentyczność ukazu narkom spraw wewnętrznych Ukraińskiej SRR w 1944 r. W. Riasny, który zaznaczał, że „kilka transportów moi chłopcy załadowali i wysłali, lecz później wykonywanie tego rozkazu nagle ustało”. Reżim stalinowski w latach wojny deportował ze swoich odwiecznych ziem 12 narodów, łącznie około 3,5 mln ludzi, oprócz tego 1,5 mln Ukraińców i do 800 tys. przedstawicieli republik bałtyckich. Dowżenko szczególnie przejmuje się tragicznym losem ukraińskiej wsi, kobiet, które w czasie wojny wykonywały całą ciężką pracę rolną, a w okresie okupacji doznawały jeszcze niewypowiedzianych znęcań i gwałtów ze strony wrogów. 6 marca 1942 r. w Woroszyłowgradzie zapisze w dzienniku: „Wielki i nadzwyczajny temat – ukraińska kobieta i wojna. Kto wyniósł i wyciągnął na swoich barkach najwięcej nieszczęść, okrucieństw, hańby, przemocy? Ukraińska matka, siostra, żona, ukochana. Boleści, boleści, czemu tak pokochałaś mój wielce udręczony naród? Po co wkradłaś się w naszą historię jak żmija w serce i nie da się cię wypędzić, nie da się zakląć”. Artysta, troszcząc się o los chłopów, od listopada 1943 r. zaproponował sekretarzowi KC WKP(b) G. Malenkowowi reformę użytkowania ziemi w kołchozach, gdzie mają przydomowy przydział zaledwie 0,25 ha: „Domagałem się przydzielenia »…całego hektara na rodzinę, żeby było gdzie pracować młodzieży, dzieciom czy dziadkom z babciami, albo i samemu w czasie wolnym od kołchozu«”. Propozycja została odrzucona. Na naród ukraiński nadciągał trzeci Hołodomor 1946–1947 r., zorganizowany przez reżim stalinowski w trzydziestym roku budowy komunizmu, który pochłonął życie co najmniej 1,5 mln ludzi. Reżyser w ciągu 1943 r. pracuje nad kilkoma filmami dokumentalnymi, m.in. „Bitwa o naszą Radziecką Ukrainę”, której premiera odbyła się 19 października w Moskwie. Dowżenko we wstępie, przed jego pokazem zagranicznym dziennikarzom i przedstawicielom misji dyplomatycznych, powiedział: „W filmie tylko jedna strona z tragicznej księgi narodu ukraińskiego…Tu – rozpacz, złość, protest i przypomnienie, że ludzkość nie może tak żyć”. Z zapisu w dzienniku O. Dowżenki z 3 stycznia 1944 r.: „…Bitwa o naszą Radziecką Ukrainę”… „uważana jest za najlepszy film całej Wojny Ojczyźnianej…” – i miała – „…najświetniejszą prasę świata…”. Tragedię narodu ukraińskiego i jego wielkość w walce z wrogiem pisarz pokazał w kinopowieści „Ukraina w ogniu”, którą w listopadzie 1943 r. przekazał do druku redakcji czasopisma „Znamia” i kontynuował przygotowania do filmu o tym samym tytule w Moskiewskim Studiu Filmowym. Stalin zakazał druku utworu i projekcji filmu. 31 stycznia 1944 r. na zamkniętym posiedzeniu Biura Politycznego KC WKP(b), na które zaproszono O. Dowżenkę, tyran nazwał „Ukrainę w ogniu” „…platformą wąskiego, ograniczonego ukraińskiego nacjonalizmu, wrogiego leninizmowi, wrogiego polityce naszej partii i interesom ukraińskiego i całego sowieckiego narodu…”, a autora – „…kułackim pochlebcą i otwartym nacjonalistą”. Na koniec ogłosił wyrok ukraińskiemu geniuszowi: „Gdyby kinopowieść została wydrukowana, od tow. Dowżenki zostałoby mokre miejsce…”. Artysta w odpowiedzi zanotował w dzienniku: „Wiem: będą mnie oskarżać o nacjonalizm, o chrystianizm i wszechprzebaczenie, będą sądzić za lekceważenie walki klasowej i rewizję wychowania młodzieży, która teraz heroicznie walczy na wszystkich groźnych frontach historycznych – ale nie to leży u podstaw utworu, nie w tym rzecz…Całkowicie organicznie wstawiłem się za swoim narodem, który ponosi ciężkie straty w wojnie. Cóż jest smutniejszego niż zguba narodu? Któż, jeśli nie ja, miał powiedzieć słowo w obronie, skoro tak wielkie zagrożenie dla istnienia zawisło nad moją nieszczęsną ziemią…O, Ojczyzno moja! Wielka arena krwawych bitew, o dzikie pole Europy”. Dowżenko słusznie oskarża reżim stalinowski o zbrodniczo bezmyślną organizację obrony ukraińskich ziem i ogromne straty Armii Czerwonej, materialne i ludzkie, przy wypędzaniu wroga, o wrogi, okrutny stosunek do ludności, o doszukiwanie się w niemal każdym człowieku, który przebywał pod okupacją, zdrajcy. „Jesteśmy sławnymi wojownikami – kontynuuje artysta – lecz nam zabrakło…bracia poszli na front jako ochotnicy. Wiem, jak rodzina i przyjaciele Maryny kupowali dla wojowników wiele niezbędnych rzeczy na wojnę. Ty oddajesz życie za Zwycięstwo, ktoś – część pensji, odmawiając sobie leczenia, jedzenia, wypoczynku czy czegoś innego, a kradnący państwowe pieniądze, korupcjoniści, tych, co tylko czekają na dotacje, opływają w dostatki z funduszy budżetowych. Codziennie czytasz nie tylko o »towarzyszach broni« Krupy, który wypisywał zaświadczenia o inwalidztwie zwykłej ludzkiej dobroci do swoich bliskich ludzi”, do narodu, który przed wojną stworzył potężny przemysł i rolnictwo. Dowżenko po rozgromieniu i zakazie kinopowieści „Ukraina w ogniu”, po oskarżeniach o ukraiński nacjonalizm i „…za celowe, świadome dążenie do obalenia władzy radzieckiej w czasie wojny światowej…”, w grudniu 1944 r. ukończył scenariusz literacki „Opowieść płonących lat” w językach ukraińskim i rosyjskim. Zasadniczym tematem utworu stało się monumentalno-epickie ukazanie wydarzeń, zjawisk i procesów epoki wojennej, życia, walki i najcięższych strat prostych ukraińskich ludzi, wniknięcie w ich głębinowo-istotowe cechy, odzwierciedlenie szeregu naprawdę narodowych charakterów bohaterów. Kinopowieść również została zakazana, a film o tym samym tytule został zrealizowany przez żonę reżysera Ju. Sołncewą w studiu Mosfilm dopiero po jego śmierci, w 1960 r. Artysta nie był daleki od prawdy, mówiąc o największych stratach narodu ukraińskiego w wojnie: „Ukraina jest zniszczona, jak żaden kraj na świecie”. Dowżenko obiektywnie stwierdza, że kierunek ukraiński był głównym i właśnie tam w zaciekłych bitwach rozstrzygał się los narodów Europy. Amerykański dziennikarz Edgar Snow, odwiedziwszy Ukrainę pod koniec 1944 r., napisze artykuł „Dlaczego zwycięża Związek Radziecki”, w którym zaznaczy: „Ukraina płaci według swojego rachunku. Cała ta tytaniczna walka z faszyzmem nie była »chwałą Rosji«, lecz zaciętą wojną Ukrainy, która kosztowała ją życie ponad 10 mln ludzi… Żaden inny kraj Europy nie doznał takiego zniszczenia miast, przemysłu, gruntów rolnych, zagłady tylu ludzi”. Ludzkie i materialne straty Ukrainy w wojnie były największe spośród republik i stanowiły 42% strat ogólnozwiązkowych. Do Armii Czerwonej zmobilizowano ponad 12 mln Ukraińców. W czynnej armii Ukraińców z powodu geografii wojny było proporcjonalnie więcej niż Rosjan i przedstawicieli innych narodów. W drugiej połowie 1944 r. – na początku 1945 r. w ogólnowojskowych armiach 1. Frontu Ukraińskiego stanowili od 60 do 80%, a w poszczególnych armiach 2. i 3. Frontu Ukraińskiego ponad 50%. Według niepełnych danych ponad 7 mln ukraińskich wojowników zginęło na frontach wojny. Ponadto po stronie aliantów walczyło i odpowiednio zginęło więcej Ukraińców niż Francuzów, Brytyjczyków i Amerykanów razem wziętych. Dowżenko jako członek Komisji Republikańskiej ds. ustalania i badania zbrodni niemieckich najeźdźców nie mógł nie znać rzeczywistych strat Ukraińców. 29 września 1945 r. prosi, „żeby nie odebrał mi…– jego…– los łez i płaczu po piętnastu milionach śmierci mojego nieszczęsnego udręczonego narodu. Kiedy pomyślę, co się stało i co się dzieje, ile cierpień, krzywdy, śmierci, okrucieństwa nieludzkiego, nieziemskiego, piekielnych mąk, niesłychanej wściekłości tortur, kłamstwa, ukrytych smutków, kłamstw, zesłania i rozstrzeliwań…Ile niechęci do narodu i lęku przed jego niestrudzonym duchem! Boże mój… Nie znam nic straszniejszego na świecie”. Artysta, pozbawiony wszystkich stanowisk w organizacjach państwowych i społecznych, zakazano mu powrotu na Ukrainę; z bólem i smutkiem obserwując euforię i wystawną kampanię idealizowania i wychwalania roli Stalina i partyjno-radzieckiej władzy w zdobyciu zwycięstwa nad wrogiem, oskarżył reżim o to, że zasypał Niemcy trupami i zalał je krwią swoich obywateli. Dowżenko, obserwując najstraszniejszy obraz mąk, bólu i cierpień swojego narodu, pod groźbą śmierci w utworach, a szczególnie w dziennikach, ujawnił prawdę wojny. Artysta stał się w kulturze ukraińskiej XX w. „najgłębszym, najbardziej przenikliwym wyrazicielem, rzecznikiem wszystkich tragicznych sprzeczności bytu narodu ukraińskiego, jego historii”. Sformułował koncepcyjną ocenę II wojny światowej, miejsca i roli w niej Ukrainy, problemów życia i śmierci jej narodu: „Na ukraińskich polach i wsiach w ogniu i płomieniu rozstrzyga się los ludzkości, rozstrzyga się gigantyczny problem hegemonii światowej, rozstrzyga się los ludzkości na naszej niedoli. Taka nieszczęśliwa jest nasza ziemia. Taki nieszczęśliwy jest nasz los…Świecie mój ubogi! Pokaż mi, gdzie na tobie przelano tyle krwi, co u nas na Ukrainie! Nie ma drugiej Ukrainy. Nie ma!” Dziś, gdy putinowski rosyjski reżim od 12 roku prowadzi wojnę zaborczą przeciw Ukrainie, zajął ponad 20% jej terytorium i dopuszcza się ludobójstwa Ukraińców i ich kultury, dąży do likwidacji naszej państwowości, demokratyczna Europa, w szczególności jej wiodące kraje, powinny uświadomić sobie i wypełnić swoją historyczną odpowiedzialność za obronę naszego państwa i narodu. Moskiewszczyzna, zagarnąwszy Ukrainę, będzie kontynuować realizację imperialnych projektów kolonizacji i poniewierania sąsiednich narodów. Za klęską Ukrainy rozpocznie się wojna o antydemokratyczną przebudowę porządku prawnego na świecie.
hrywnę z wojskowych zamówień – krew Lubomyra i jego towarzyszy broni. Tysięcy naszych żołnierzy. Cudza rozpacz, matczyne łzy jeszcze każdemu szabrownikowi się odbiją. Karma nie śpi, czeka na swoją chwilę. W 2017 roku, po czterdziestym dniu po śmierci mojej mamy, przyszłam na wystawę Mariny w Domu Ukraińskim. Pamiętam, jak Marina mnie pocieszała, obejmowała. To było tak ważne. Mariniu, droga, z oddali cię obejmuję, dzielę twój ból i ból całej waszej rodziny i naszej rodziny ukraińskiej. Strata nieodwracalna, żal powszechny. Mordercom – niech płoną w piekle!
*** Redakcja „Słowa Proświty” szczerze współczuje bohaterce wielu publikacji naszego tygodnika, zasłużonej działaczce sztuki Ukrainy Marinie Soczenko w nieodwracalnym smutku – śmierci syna Lubomyra.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
od uderzenia mógłby uratować REB. Gdzie nasz miliard dronów-przechwytywaczy, gdzie są REB-y? Niedawno ja z kolegami i przyjaciółmi zamówiliśmy w produkcji i przekazaliśmy grupie SSO dwa przenośne drony, bez których chłopcy nie mogą się obejść. Dlaczego mamy 1,5 mld hrywien na przyszły rok dla Jednego Maratonu, a nie mamy wystarczającej liczby broni i środków ochrony dla ZSU? Dlaczego wolontariusze nadal kupują wszystko, czego potrzebuje front, od A do Z, bo w zaopatrzeniu armii są dziury? W poniedziałek, 15 września, rozmawialiśmy telefonicznie z Mariną Sochenko, która powiedziała, że jedzie do serwisu samochodem kupionym za własne pieniądze, aby przekazać go oddziałowi Lubyka. Nie zdążyła. Następnego dnia jej starszy syn dołączył do Niebiańskiego Wojska. Lubomyr i jego młodszy
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła Dmytrenko, pisarz, doktor filologii, profesor. We współczesnej poezji ukraińskiej, zwłaszcza w warunkach okupacji części naszych ziem przez moskali i krwawej zbrojnej konfrontacji z państwem-terrorystą, aktualizują się motywy patriotyczne, obrazowanie heroicznej walki wojowników światła i dobra z siłami zła, ciemności. W tym kontekście nabierają wysokiej wartości także wiersze o tym, co najbliższe: o ojcu-matce, rodzinnej wsi, rodzinnych stronach, Ukrainie. Ktoś pisze o tym z patosem, dziarskim rytmem i dźwięcznym rymem; ktoś wyraża intymność precyzyjnym, niegłośnym, wybornym słowem. Wasyl Kliczak nie należy do poetów-trubadurów w stylu bębniąco-publicystycznym. Jego maniera pisania, zadeklarowana w pierwszych zbiorach “Deszczowy zegar” (1989), “Całun” (2003), pozostała organiczna – liryko-epicką opowieścią o tym, co boli, chyba że w książkach ostatnich dziesięciu lat “Kopana góra” (2017), “Koszula Heraklesa” (2021) nabrała głębszego lirycznego brzmienia, stała się bardziej przejmującą przystanią duszy. Jest to właściwe także właśnie opublikowanemu zbiorowi “Droga do Rudnik”. Spowiedniczy biografizm, kiedy to, co autorskie, niemal utożsamia się (lub nawet utożsamia) z lirycznym bohaterem – tak można określić istotę dorobku poetyckiego Wasyla Kliczaka. W młodości, w młodych latach od rodzinnego domu wiele dróg w świat, a do domu – tylko jedna… Jaka to droga czy ścieżka? Kiedy i po co człowiek wraca, by przywrzeć do rodzinnego źródła? Przypomnijmy skrzydlate słowa: “I ścieżka, gdzieśmy chodzili, kolczastym cierniem zarosła…” (Taras Szewczenko), “…Owa ścieżka w rodzinnych stronach jedyna-jedyna przy bramie” (Andrij Malyszko), “Drogi innej nie trzeba…” (Taras Petrynenko)… Serce poety zawsze w drodze… Tytuł książki Wasyla Kliczaka “Droga do Rudnik” jest prosty i filozoficzny, jednocześnie nastraja do refleksji. Droga do rodzinnego domu… A czym jest dom? Jakie jest jego znaczenie i przeznaczenie? Dom (chata) jako obiekt materialny zajmuje szczególne miejsce w strukturze świata: to ten locus, który jest oswojony przez człowieka, uduchowiony, zorganizowany (uporządkowany), harmonijny, samowystarczalny. Dom – to ustalona przestrzeń wewnętrzna, która przeciwstawia się przestrzeni zewnętrznej. To symbol dostatku (“Dom – pełna czara”), rodzinnego dobrobytu. Dom obdarzony jest różnymi funkcjami: utylitarną (praktyczną), magiczną, ochronną, estetyczną, statusowo-majątkową, etniczno-identyfikacyjną itd. Stał się miarą kultury człowieka, poziomu jego duchowości, rozumu i pamięci, dobra i zła, prawdy i krzywdy, alfą i omegą. Tutaj się rodzili, żyli (“wiek spędzali”), umierali. Pojęcie rodzinnego domu zakłada pojęcie jego opuszczenia, wyjścia poza granice oswojonej przestrzeni – w pole, w las, w góry, w nieznane. Tak materialnie utrwalone, uporządkowane, swoje, stabilne, przytulne, ciepłe, wewnętrzne, znane dotykało zewnętrznego – bezgranicznego, chaotycznego, zimnego, nieznanego, obcego, wrogiego. Dążenie do tego, co rodzinne, w tradycyjnej kulturze było totalne, dominujące, właśnie dlatego kategoria tranzytowości w świadomości ludowej zawsze zakładała powrót do domu – profanicznego, tymczasowego, ziemskiego czy w sakralizowany wymiar – do wiecznego (pozaziemskiego: niebiańskiego, rajskiego czy piekielnego). Obraz drogi jest logicznie powiązany z konceptem domu. Dom – swoisty punkt odniesienia, ten punkt, z którego się wychodzi i do którego się wraca. Mit o wiecznym powrocie zakłada i dom (narodziny, życie, śmierć), i drogę (życie, śmierć), i powrót (życie, śmierć – “wieczny dom”). Fundamentalność domu jako pewnej ustalonej i zrozumiałej ograniczonej przestrzeni przeciwstawia się nieznajomości nieograniczonej, otwartej przestrzeni: droga od rodzinnego progu idzie za horyzont, w świat (często-gęsto: w świat przed siebie, w światy). Drogą nazywają wyznaczoną przestrzeń w określonym kierunku przemieszczania się – przejścia, przejazdu. Czasami droga ma znaną długość: od jednego ustalonego obiektu do drugiego (od domu do lasu; od wsi do wsi); ogólnie jednak droga jest nieznana i bezgraniczna (istnienie tej ostatniej swoiście metaforyzuje się w wyobrażeniu drogi jako losu, życiowej ścieżki, drogi na tamten świat itd.). Trzy obrazy – dom, droga, los – są ze sobą organicznie powiązane, współzależne: dom zakłada drogę, droga – los. W świadomości ludowej te kategorie wznoszą się do wyżyn ideału: nie ma szczęścia-losu bez domu, bez rodziny, krewnych, rodzinnych stron, Ojczyzny. Dla uświadomienia lub nabycia takiego zrozumienia bez obrazu drogi nie da się obejść: w drodze szukają szczęścia-losu, stają się bohaterami, hartują się, zdobywają wolność i los. Liryczny bohater wierszy Kliczaka wraca drogą do rodzinnej wsi na Przedkarpaciu wzbogacony życiowym doświadczeniem (“I wyłaniają się w pamięci ślady / z początków życiowej orbity…”). Rudniki w jego myślach, we wspomnieniach, w snach. Prostymi słowami przedstawiono to otoczenie, które na zawsze zostawiło ślad w nieśmiertelnej duszy: Obraz wyraźny – Rybnica biegnie. I zmarszczki fal brzmią nieprzerwanie.
A dalej za górą las szumi… (“Rudniki”) We wsi rodzinny zakątek – Zarika. Coraz częściej “odwiedza wspomnienie dzień po dniu o tym kącie Zarice. / Widzę, jak tam chwieje się kładka / Przez Rybnicę pienistą i szybką”. Lecz nie tylko wyimaginowany powrót lirycznego bohatera do rodzinnych stron, gdzie “nikt nie zakłada na twarz masek”, gdzie “dzielą się nasionami kwiatów”, gdzie “poczucie rodzinności jest naturalne”, gdzie żyje pamięć o desperackiej walce wojowników UPA i zachowały się kryjówki... Poeta opisuje realia powrotu w różnych życiowych okolicznościach: podczas studenckich wakacji (“Patrzę na tatę – on pracuje ciężko. / Ciągle w ruchu, niby mrówka”); kiedy poszedł “naiwniak” na wybory – “kusiło marzenie zostać deputowanym” z rodzinnych stron, ale poniósł porażkę: Do kolei chłopcy odprowadzili. Emocje wraz z nimi oddalały się… A mama cały rok nigdzie nie szła Między ludzi. Nie chciało się… Wstydzili się… (“I ty poszedłeś na wybory wtedy”) A jeszcze wtedy, gdy odwiedzał rodzinny dom (“Rodzinny dom niszczeje po trochu”, “Ja tydzień temu byłem w rodzinnym domu i doznałem jeszcze niepoznanych emocji…”). W Rudnikach, na rodzinnym zakątku Zarika, obok swojego domu czuje się prawdziwe miejsce siły, to centrum energetyczne, które trzyma człowieka na świecie: Nie trzeba tu zdawać się na mapie, Będziesz szedł, będziesz czuł ciepło ziemi, która jedyna jest tego warta, żeby po niej wiodło cię i wiodło… (“Warszawa”) Poruszający, niezapomniany obraz matki w wielu wierszach (w szczególności “Spowiedź”, “Po pogrzebie Tarasa Melnyczuka”, “Wspominając Dmytra Biłousa”, “A gdzie twój, synu, czupryna?” i in.). Długotrwała tęsknota za matką, wyrażona kochającym sercem syna, z latami nie cichnie. Poeta jakby rozmawia z matką, powierza jej to, co skryte: “I wszystko na sercu nie topnieje lód… / Bez Was ja, mamo, trzynaście lat”. Autor znajduje takie obrazowe konstatacje (porównania, metafory), które przenikają do głębi duszy: “Bez Was ja, mamo, jak na lodzie”, “Wspomniałem Was ciepło Wasyl Riabyj. / Ja zapłakałem, jak przeczytałem. / I sam jakby łzą się stałem…”. Szczególna uwaga poety poświęcona językowi ukraińskiemu, rodzinnemu słowu: …Nasza ukraińska mowa Pełnosilnie ma rozkwitać, Choćby jak huczały w stepach armaty. (“Słowo”) W wierszu “Sufiksy” wzruszająco-niepokojąco mowa jest o “psuciu języka”, o “obcych sufiksach”, kiedy aż “więdną uszy”, jak słychać “Waniusza, Ksiusza, Dasza, a także / i Grisza, i Katiuszka, i Sieroża”. Stąd i imperatyw-prośba: Proszę ciebie, rodaku, nie biczuj Słowami tymi stworzenia Boże. Bo mowa nasza – białe płótno. Jego nie można lekkomyślnie brudzić. Jemu, cienkiemu, nie wszystko jedno, Jakie do wyszycia biorą się nici… (“Sufiksy”) Autor twierdzi: “Słowo – podstawowe twoje narzędzie, / Ratunek twój od bezradności”, “A bez słowa ty, niby bez tlenu”. W zbiorze zamieszczono niemało dedykacji dla bliskich: mamy, taty, starszej siostry Ołesi, a także nauczycieli, kolegów z klasy, mieszkańców wsi, których losy – swoisty przewodnik, “mała cząstka” autorowej istoty i obecności. Oni, ci udokumentowani bohaterowie książki (piecowy Tanasko, hafciarka Marusia, kowal Maftej, budowniczy W. Ołeksiuk, rzeźbiarz R. Petruk, nauczyciele W. Stefiuk, O. Słobidnyk, piłkarz M. Kołodkewycz, muzycy troiści Tomiakowie i inni), “idą przez rzekę”, “poprzez mnie w bród”, od czego pojawia się poczucie wieczności: “Ja słyszę, niby sam staję się rzeką” (“Poprzez mnie w bród”). Takiemu samotwórczemu odczuciu wierzysz, więc logicznie poeta deklaruje: “Dusza znalazła wielostrunność”. To ten skarb, który zdobyto w drodze-losie. Niech brzmią te struny i przygrywki duszy, odzywają się w sercach wielu i staną się niezawodnym schronieniem światła, dobra, miłości. Szczególnie porażają strony o Irpieniu pierwszych tygodni pełnoskalowej inwazji. Tutaj powieść staje się dokumentem czasu, świadectwem bólu, odwagi i strat, prawdą, która boli. Poszczególne epizody czyta się jak spowiedź, która utrwala pamięć o tych, którzy znaleźli się wtedy w epicentrum tragedii. Ważny aspekt utworu – jego styl. Kostiantyn Kłymczuk pisze dynamicznie, żywo, z emocjonalnym napięciem. To proza artystyczna, bliska dokumentalistyce, w której nie ma patosu, ale jest uczciwość. Czytelnik niby zanurza się w wir wydarzeń, podróżuje razem z bohaterami, czuje ich strachy, wątpliwości i małe radości. Tytuł powieści “Miłość, wojna i inne zboczenia” jest kluczem do jej zrozumienia. “Zboczenia” – to nie tylko o cielesnym. Raczej o moralnym wykrzywieniu, które wojna obnaża i czyni oczywistym. Bohaterowie ciągle znajdują się na rozdrożu. Uczciwość czy korzyść, miłość czy kompromis, działanie czy obojętność… I właśnie te wewnętrzne bitwy okazują się nie mniej dramatyczne niż wybuchy i walki. Jednym słowem, książka o tym, jak wojna wdziera się w życie prywatne, jak ona zmienia miłość, przyjaźń, pracę i jak każdy musi dać sobie odpowiedź na główne pytanie: kim ja jestem w tym historycznym momencie?
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
dwojga, którzy na nowo odkrywają w sobie zdolność odczuwania, rozumienia własnego życia, poszukiwania prawdy w sobie i wokół siebie. Klimczuk subtelnie i przekonująco pokazuje, jak nawet w związku, który powstał na granicy moralnych kompromisów, może narodzić się prawdziwa bliskość. I to naprawdę robi wrażenie. Fabuła jednak nie sprowadza się do dramatu intymnego. Wojna w tej książce nie jest tłem, lecz głównym czynnikiem zmian. Ujawnia istotę bohaterów. Tymofij, mając specjalność wojskową i stopień oficera, w decydującym momencie okazuje się zdrajcą i tchórzem. Opuszcza kraj, by ratować siebie. Natomiast Andrij, którego uważano jedynie za wykonawcę cudzej woli, staje się prawdziwym oparciem dla innych. Także dla Tymofijowej Łady. Bo ratuje ją przed śmiercią właśnie on, a nie prawowity mąż. W powieści jest wiele tematów, które bolą współczesną Ukrainę. Są to i schematy korupcyjne, które toczą system od wewnątrz, i obojętność urzędników, i kontrast między pokazowym „heroizmem” a rzeczywistym czynem. Klimczuk nie unika ostrych kątów. Świadomie mówi o tym, że wojna to nie tylko walka z wrogiem na zewnątrz, lecz także walka ze słabością, cynizmem i chciwością na tyłach.
Tłumaczenie maszynowe
Myron FEDORIW, członek Proświty. Członkowie Proświty pamiętają, że najstarsze biblioteki Ukrainy zostały założone przy cerkwiach i klasztorach dawnej Rusi. Za najstarszą ukraińską bibliotekę możemy uważać bibliotekę Jarosława Mądrego, która znajdowała się na terenie Soboru Sofijskiego w Kijowie. W „Powieści minionych lat” wspomniano o niej pod rokiem 1037. Zatem tę datę zapewne należy uważać za datę powstania pierwszej biblioteki na ukraińskich ziemiach. Obecnie chcemy opowiedzieć o dawnych księgozbiorach, które powstały w najstarszych placówkach oświatowych Ukrainy. Z inicjatywy znanego magnata, wojskowego, politycznego i kulturalnego działacza Wasyla-Konstantego Ostrogskiego, jako pierwsza w Europie Wschodniej na początku drugiej połowy XVI wieku zaczęła działać Akademia Słowiańsko-Grecko-Łacińska w Ostrogu, a przy niej w tych samych latach zaczęła działać biblioteka. O możliwościach i potrzebach biblioteki książę Ostrogski wiedział już dobrze, gdyż to właśnie on opiekował się biblioteką klasztoru dermańskiego. Zatem uzupełnianie księgozbioru odbywało się celowo i konsekwentnie. W ciągu krótkiego czasu biblioteka nawiązała kontakty z drukarniami Wukowiczów (Wenecja), Bractwa Świętego Ducha (Wilno), Ławry Peczerskiej (Kijów), Tymofija Werbyckiego (Kijów), Spyrydona Sobola (Kijów), Iwana Fedorowa (Lwów), Franciszka Skaryny (Praga), Fedora i Gedeona Bałabanów (Stryj) i in. Oprócz książek zakupionych przez samego księcia Ostrogskiego, na regałach księgozbioru znalazły się książki wykładowców sławnej akademii, wśród których „Klucz królestwa niebieskiego” Herasyma Smotryckiego (1587), „Kniżycia” Wasyla Suraskiego (1588), kursy wykładów, materiały z historii cerkwi, latopisy, kroniki, utwory polemiczne, traktaty o treści liturgicznej, prace ojców cerkwi itp. Do księgozbioru trafiały także książki drukarni ostrogskiej, wśród których „Nowy Testament i Psałterz” (1580), „Chronologia” Andrija Rymszy (1581), „Margarit” Jana Złotoustego (1595), „Opis na list... ojca Hipacego, włodzimierskiego i brzeskiego biskupa” Kleryka Ostrogskiego (1598), „Apokrysis” Krzysztofa Filaleta (1597), „Czytanka Słowa Bożego”, „Elementarz”, a także znana na całym świecie „Biblia Ostrogska” (1581). Biorąc do rąk tę Biblię, z przedmowy do książki możemy dowiedzieć się o aktywnych poszukiwaniach przez księcia tekstów biblijnych na terenach dawnego Cesarstwa Rzymskiego, Niemiec, Cypru i Grecji. A zatem, także literatura zagraniczna uzupełniała księgozbiór biblioteki Akademii Ostrogskiej. Dzieła naukowe i literatura piękna w języku czeskim, polskim, niemieckim i łacinie uzupełniały dzieła w języku starosłowiańskim na półkach księgozbioru. Ogółem księgozbiór biblioteki pod koniec XVI wieku liczył ponad 3 tysiące książek. Jak zaznacza badacz Jurij Kociuk: „Nawet częściowy opis zbiorów biblioteki Akademii Ostrogskiej świadczy o wysokim poziomie edukacji, którą otrzymywali jej wychowankowie”. O bibliotece akademii pisali jej wielbiciele nie tylko w listach do przyjaciół, ale także w utworach wierszowanych. Dla przykładu można wspomnieć, jak w 1600 roku dworski poeta Szymon Pekalid w swoim wierszu pisał, że w Ostrogu „słynie biblioteka – godny owoc wspólnej pracy”. Według przypuszczeń badaczy do księgozbioru trafiały także utwory pisarzy z literacko-przekładowego kółka milanowieckiego oraz uczestników ostrogskiego kółka polemicznego. Biblioteka cieszyła się zainteresowaniem wśród studentów i kadry wykładowczej akademii. Jednak po śmierci Wasyla-Konstantego Ostrogskiego w 1608 roku jego syn Janusz nie chciał opiekować się akademią i biblioteką, co doprowadziło do ostatecznego upadku instytucji. Książki z biblioteki rozbierali na osobiste potrzeby spadkobiercy księcia. Wykładowcy i absolwenci już zamkniętej akademii również nie odmówili sobie cennego wyposażenia księgozbioru. A pewna część księgozbioru trafiła do klasztorów w Dermaniu i Dubnie. Po przerwie trwającej 350 lat, jednocześnie z odrodzeniem w 1994 roku Akademii Ostrogskiej, praktycznie od zera zaczęła odradzać się także biblioteka akademii. W krótkim czasie kompleks przekazanych pomieszczeń został wyremontowany i zmodernizowany. Pierwsze podręczniki z dyscyplin nauczanych w uczelni pracownicy biblioteki wypożyczali do tymczasowego użytku w szkołach ogólnokształcących Ostroga. Starszy wykładowca Narodowego Uniwersytetu „Akademia Ostrogska”, kandydat nauk psychologicznych Jurij Kociuk zwraca uwagę na to, że „znacząco poprawił się ilościowy i jakościowy skład zbiorów dzięki napływowi książek z Narodowej Biblioteki Parlamentarnej Ukrainy (obecnie – Narodowa Biblioteka Ukrainy im. Jarosława Mądrego), Narodowej Biblioteki Ukrainy im. Włodzimierza Wiernadskiego, Rady Naukowo-Wydawniczej Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, Biblioteki Naukowej im. Mychajła Maksymowycza Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki, Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki oraz Biblioteki Naukowej Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Iwana Franki”. Dzisiaj Biblioteka Naukowa Narodowego Uniwersytetu „Akademia Ostrogska” to nowoczesne zautomatyzowane centrum biblioteczno-informacyjne, zapewniające dostęp do zbiorów i zasobów elektronicznych. Księgozbiór liczy ponad 500 tys. książek i co roku powiększa się o 10 tysięcy egzemplarzy. Funkcjonują dwie czytelnie, z których jedna nosi imię Wołodymyry i Romana Wasylyszynów – mecenasów biblioteki, a także sala wypożyczalni imienia Ołeny i Wołodymyra Hajduków. W Niepodległej Ukrainie biblioteka osiągnęła swój najwyższy szczebel rozwoju. Ponad 410 lat raduje serce i duszę Ukraińców Biblioteka Naukowa Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Iwana Franki, która została stworzona w 1608 roku jako biblioteka edukacyjna przy kolegium jezuickim. Ogólny zbiór biblioteki na dzień dzisiejszy liczy ponad trzy miliony wydań w 140 językach i dialektach narodów świata. Czytelnikami sławnej biblioteki byli w swoim czasie hetman Ukrainy Bohdan Chmielnicki, filozof i profesor Tomasz Elżanowski, znany medyk, misjonarz i botanik Michał Boym, filozof Jan Kowalski i in. Jak podkreślają historycy: „Do kolekcji biblioteki wchodzą liczne unikalne wydania i manuskrypty. W szczególności w zbiorach biblioteki znajdują się książki z osobistej biblioteki francuskiego kardynała Mazarina, francuskiego króla Ludwika XV, polskiego króla Zygmunta II, rękopisy Iwana Mazepy oraz najstarszy zielnik w Europie. Ponad 115 tysięcy starodruków (książki wydane do 1825 r.), 1869 jednostek kartografii (mapy od 1511 do 1939 r.), wśród których w zbiorze najstarszą jest mapa Ptolemeusza”. Trafiły tu starodruki ze 147 zlikwidowanych klasztorów Rzeczypospolitej, w tym także ze Skitu Maniawskiego. Ogółem książki i rękopisy zwożono do księgozbioru z całej Europy. Jednak i ta biblioteka, jak wiele innych ukraińskich bibliotek, przeżyła grabieże i wielkie pożary. Tak w 1704 roku biblioteka została obrabowana przez Szwedów, a w 1734 roku objął ją niszczycielski pożar. I nawet po odrodzeniu w 1784
roku bibliotece już w 1848 roku ponownie przyszło przeżyć pożar. Ale mimo wszystkich przeciwności, mimo wielkich pożarów i wielkich wojen biblioteka pozostaje unikatową i jedną z największych oraz najstarszych bibliotek Ukrainy z przestronną czytelnią, ozdobioną pięknym ornamentem. Biblioteka Akademii Kijowsko-Mohylańskiej powstała na Podolu na początku XVII wieku. Dokumentalne potwierdzenie dokładnej daty nie jest znane, jednak wiadomo, że w 1615 roku została założona Szkoła Bracka w Kijowie, z której z czasem powstała także Akademia. Prawdopodobnie w roku założenia szkoły została również założona biblioteka szkolna. Szkoła działała przy Kijowskim Brackim Monasterze Objawienia Pańskiego, który znajdował się niedaleko miejskiego ratusza na Podolu. Nauka języka słowiańsko-ruskiego, polskiego, greckiego i łacińskiego oraz całego szeregu przedmiotów w szkole brackiej, która z czasem stała się akademią, pozwala nam zrozumieć, jakie właśnie książki musiały znajdować się w bibliotece placówki edukacyjnej. Książki nie tylko były darowane przez dobroczyńców i mecenasów szkoły, ale także kupowane w drukarniach Kijowa i innych miast. Książki z kijowskich drukarni Tymofija Werbyckiego, Spyrydona Sobola oraz Ławry Peczerskiej stanowiły podstawę księgozbioru wspomnianej biblioteki. Inne zaś książki, które były niezbędne do jakościowego nauczania zatwierdzonych przedmiotów w szkole, dobierano z drukarni innych miast lub brano na kredyt w innych placówkach edukacyjnych. Książki metropolity Piotra Mohyły oraz innych mecenasów, wykładowców i absolwentów kolegium pomagały bibliotekarzom uzupełniać bibliotekę na należytym poziomie. Ile łącznie wynosił księgozbiór biblioteki w tamtym czasie, nie wiadomo. Wiadomo, że biblioteka do 1741 roku działała w kilku budynkach placówki edukacyjnej. A dopiero po 1741 roku została przeniesiona do kamiennego budynku – refektarza cerkwi świętych Borysa i Gleba, który, nawiasem mówiąc, również został zbudowany za fundusze Piotra Mohyły. Także zgodnie z dokumentacją wiadomo dokładnie, że „po śmierci metropolity Piotra Mohyły w 1747 roku do biblioteki placówki przekazano 2131 książek, tak jak zapisał wielki fundator”. Zgodnie z ugodą hadziacką z 1659 roku Kolegium Kijowsko-Mohylańskie otrzymało status uniwersytetu z tymi samymi prawami, co Akademia Krakowska (obecnie Uniwersytet Jagielloński). Zgodnie z zatwierdzonym statusem w Kolegium Kijowsko-Mohylańskim musiała obowiązkowo działać biblioteka. Stanem na 1795 rok, po wielkim pożarze w 1780 roku, w uniwersalnym pod względem treści księgozbiorze biblioteki AKM naliczano już 6272 książki. Oprócz literatury drukowanej w bibliotece Akademii Kijowsko-Mohylańskiej przechowywano rękopisy kursów wykładów i rękopiśmienne dzieła wykładowców akademii, utwory muzyczne oraz utwory dramatu szkolnego, które wykorzystywano w działalności placówki edukacyjnej. Ale, jak zaznaczają badacze: „Po reformie szkół duchownych Akademię zlikwidowano, od 1817 r. w murach AKM istniało już Kijowskie Seminarium Duchowne, a od 1819 r. – Kijowska Akademia Duchowna, która stała się spadkobierczynią starej biblioteki AKM”. W ciągu XIX wieku biblioteka Kijowskiej Akademii Duchownej aktywnie powiększała księgozbiór i już na początku XX wieku księgozbiór akademii liczył „ponad 150 tysięcy tomów i ponad 800 rękopisów. Zamknięcie Akademii na początku 1920 r. oraz wydarzenia społeczno-polityczne doprowadziły do niemal całkowitego zniszczenia biblioteki”. W niepodległej Ukrainie działalność samej Akademii Kijowsko-Mohylańskiej oraz jej biblioteki została odrodzona. Księgozbiór biblioteki naukowej AKM na dzień dzisiejszy wynosi już ponad milion wydań drukowanych i elektronicznych. Na stronie internetowej biblioteki naukowej NaUKMA zaznaczono, że „Biblioteka Mohylańska dzisiaj – to 14 czytelni (612 miejsc pracy), 31 komputerowych stacji roboczych w 6 oddziałach: Biblioteka Licencjacka Tatiany i Omelana Antonowyczów, Biblioteka Filologiczna, Biblioteka wydań rzadkich i cennych, Biblioteka Amerykańska imienia Wiktora Kytastego (dokumenty z historii, nauki, kultury, literatury USA), Biblioteki Pamięci O. Pritsaka i J. Mace’a”. Ponad 7 tysięcy unikatowych wydań z niemal 4 milionów tomów księgozbioru do usług studentów Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki oferuje główna biblioteka naukowa imienia Mychajła Maksymowycza. Biblioteka została stworzona w roku założenia samego uniwersytetu, 1834, a w 1994 roku nadano jej imię pierwszego rektora uczelni. Biblioteka jest wyposażona w literaturę naukową, dydaktyczną, informacyjną, metodyczną, periodyczną i inną w ponad 30 językach świata. Wśród starodruków uwadze czytelników polecane są dzieła napisane w języku staroukraińskim, starogreckim, starohebrajskim i po łacinie. Oprócz tego w arsenale rzadkich wydań znajdują się książki naukowe, które ukazały się drukiem w średniowiecznej Anglii, Austrii, Belgii, Włoszech, Portugalii i Francji. Budynek biblioteki zbudowano w stylu neoklasycyzmu według projektu architektów Wasyla Osmaka i Pawła Aloszyna w 1939 roku obok wszystkim znanego czerwonego korpusu uniwersytetu Szewczenki. Co roku księgozbiory biblioteki powiększają się o 35000-40000 tomów. Poczytać zawsze znajdzie się gdzie. Codziennie do usług użytkowników w bibliotece pracuje 23 czytelnie. Szanujmy ukraińskie biblioteki! Dbajmy o dalszy rozwój bibliotek Ukrainy jako centrów cywilizacyjnych narodu ukraińskiego.
Tłumaczenie maszynowe
Jurij MOSENKIS, zasłużony działacz sztuki Ukrainy, doktor nauk filologicznych „Rosyjskie” ziemie księstw ukraińskich i język ukraiński „rosyjskich” gwar: świadectwa kronik, dźwięków i słów Przede wszystkim warto wezwać zarówno zawodowych historyków, jak i popularyzatorów, amatorów oraz wszystkich, którym nie jest obojętna dawna historia i współczesna polityka, aby jak najuważniej czytali kroniki – encyklopedyczne źródła Rusi Kijowskiej. Z nich widać, że na przykład Księstwo Muromsko-Riazańskie (pierwotnie Księstwo Muromskie) w 1127 roku wyodrębniło się z Księstwa Czernihowskiego. Stolicą stał się najpierw Murom, potem Stara Riazań – ośrodki ludów fińsko-ugryjskich Muromów i Erzjan (Riazań od erzjań). We współczesnych gwarach riazańskich odnotowano ukraińskie g, słowa wysznia, deża (do ciasta), diwer, dira, diuże, kryhy „kry”, lulka (dziecięca), rohacz, swekrucha, czapla (urządzenie techniczne), formy możu, hrudmy, konmy, slezmy. W skład Księstwa Czernihowskiego wchodziły również Briańszczyzna (Briańsk, dawniej Debriańsk od debry „gąszcze”, w bylinach lasy Bryńskie, inne miasta Starodub – w XVII–XVIII w. centrum ukraińskiego pułku starodubskiego, Wszysz, Rylsk, Koraczów, Trubczewsk, dawniej Trubczesk), Kurszczyzna (Kursk), Kałużczyzna (Kozielsk), Biełgorodszczyzna, Orłowszczyzna, Tulszczyzna i in. Poszczególne typowe słowa (w językoznawstwie nazywa się je izoglosami – „słowami tożsamymi”) mogą występować jako markery określonych terytoriów. Na przykład abo (Riazańszczyzna, Kurszczyzna, Woroneszczyzna, Kałużczyzna, Smoleńszczyzna, Dorszczyzna, na północy Pskowszczyzna), aby (Riazańszczyzna, Kurszczyzna, Woroneszczyzna, Orłowszczyzna, Kałużczyzna, Dorszczyzna, Smoleńszczyzna, Kubań, na północy Pskowszczyzna i in.), ha (Kurszczyzna, Woroneszczyzna), hawkat (Don, Kurszczyzna, Orłowszczyzna, Smoleńszczyzna, a nawet Tulszczyzna), haj (Kurszczyzna, Orłowszczyzna, Briańszczyzna, Smoleńszczyzna, Woroneszczyzna, Don, na północy Nowogrodszczyzna), hałuszky (Riazańszczyzna, Kałużczyzna, Don), halmowat (Don, Kubań, Kurszczyzna, Orłowszczyzna, Woroneszczyzna; semantycznie i terytorialnie powiązane hamowat), haman, hamanec (Kurszczyzna, Orłowszczyzna, Woroneszczyzna, Don, a nawet rejon kozactwa terskiego), harba (Kurszczyzna, Orłowszczyzna, Woroneszczyzna, Riazańszczyzna, Don, Kubań), harbuz (Kurszczyzna, Orłowszczyzna, Briańszczyzna, Smoleńszczyzna, Kałużczyzna, Don), harno (Briańszczyzna, Orłowszczyzna, Smoleńszczyzna, Kałużczyzna, Riazańszczyzna, także nad Wołgą), hat (Kurszczyzna, Woroneszczyzna, Kałużczyzna, Smoleńszczyzna, Don, na północy Pskowszczyzna i in.), hej (Kurszczyzna, Orłowszczyzna, Smoleńszczyzna, Kubań, na północy – w pieśni – Archangielszczyzna), hepat, hepnutsa (Kurszczyzna, Don), hydkyj, hydko (Briańszczyzna, Smoleńszczyzna, Pskowszczyzna), hilka (Kurszczyzna, Orłowszczyzna, Don, Kubań), hyrło (Don), hyczka (Kurszczyzna, Orłowszczyzna, Briańszczyzna), hlek, hleczyk (Kurszczyzna, Orłowszczyzna, Briańszczyzna, Woroneszczyzna, Smoleńszczyzna, Don, Kubań, Wołga), hłuzd (Kurszczyzna, Orłowszczyzna, Woroneszczyzna, Smoleńszczyzna), hnezdeczko (Orłowszczyzna, Smoleńszczyzna, Pskowszczyzna, Nowogrodszczyzna), hodowat (Kurszczyzna, Orłowszczyzna, Smoleńszczyzna, Kałużczyzna, Don, Wołga), hołka (Kubań), homonet, homonit (Kurszczyzna, Orłowszczyzna, Woroneszczyzna, Smoleńszczyzna, Briańszczyzna, Kałużczyzna, Pskowszczyzna)… I tę listę można kontynuować niemal bez końca! Tak, we współczesnych „rosyjskich” gwarach łatwo dostrzegamy słowne oznaki dawnych księstw ukraińskich. (Źródło przytoczonych słów – „Słownik rosyjskich gwar ludowych”). Powstaje pytanie o Smoleńszczyznę, która przed moskiewskim ludobójstwem była białoruską i powiązaną z Połockiem. Jednak Smoleńsk położony jest na szlaku wodnym z Kijowa do Nowogrodu, znanym od IX wieku (kronikarska biografia Olega Mądrego) i mógł pierwotnie być ukraińskim (przypomnijmy ukraińskie cechy Nowogrodszczyzny). Nieprzypadkowo „rosyjskie” gwary Kurszczyzny i Orłowszczyzny, należących do Księstwa Czernihowskiego (dawnej ziemi siewierskiej), mają tak wiele cech języka ukraińskiego: ukraińskie g, wymowa f jako hw, brak ogłuszania w u f na końcu słów, wymowa ў (w), a nawet uj uw na miejscu w (prawda, unuk, uw armiju), wstawne w (wokna, wulycia, wutky), stwardnienie miękkich wargowych (lubow, hołup, sem), brak „dzekania” i „cekania” (świszczącego przygłosu miękkich d’ i t’), końcówka czasownikowa -t w 3. osobie liczby pojedynczej i mnogiej, końcówki czasownikowe -jut (prosjut), -wszy (pryjiżawszy), czas zaprzeszły z po- i popo- (pozahryzła, popowylezły), zaimki tobe, sobe, jon, końcówki przymiotnikowe -eho, -oho (a nie -jewo, -owo). Absolutnie oczywiste jest, że to język ukraiński: moskiewska okupacja terytoriów wcale nie oznacza „rosyjskości” języka. Ukraińska geneza „rosyjskich” dialektów: świadectwa publikacji moskiewskich W toku tak zwanej „wolnej dyskusji o językoznawstwie” w 1950 roku (zorganizowanej przez krwawego szefa moskiewskich służb specjalnych Berię, zmoskwicyzowana forma Berija) na łamach głównego organu sowieckiego kłamstwa, gazety „Prawda”, sam Stalin ogłosił, że rosyjski język narodowy pochodzi od dialektu kursko-orłowskiego (czyli języka ukraińskiego!) – wbrew tradycyjnej opinii o integracyjnej roli dialektu moskiewskiego. Za źródło tak niespodziewanego poglądu uważa się publikację znanego ukrainofoba Aleksieja Sobolewskiego, który w publikacji z 1883 r. nazywał gwarę dawnych Siewierzan przodkiem „rosyjskich” gwar Czernihowszczyzny, Kurszczyzny i Orłowszczyzny (liczna krytyka – w szczególności Ołeksandra Potebni i Ahatanhela Krymskiego). A w publikacji z 1897 r. Sobolewski oświadczył, że dawna gwara kijowska była najbliższa późniejszym gwarom Orłowszczyzny i Kurszczyzny (w rzeczywistości ukraińskim!). Wreszcie w publikacji z 1905 r. ogłosił bliskość dawnej gwary kijowskiej do siewierskiej (znowuż ukraińskiej!). Aleksiej Szachmatow w znanej encyklopedii Brockhausa i Efrona dostrzegł w ówczesnych (koniec XIX w.) gwarach Czernihowszczyzny, Kurszczyzny i Orłowszczyzny dawną gwarę siewierską. Ta tragikomedia przypomina próbę poprzednika Sobolewskiego, Michaiła Pogodina, by „udowodnić”, że przed najazdem ordyńskim
Kijowszczyznę zasiedlali „Rosjanie”, którzy później przesiedlili się na północny wschód, a ich miejsce zajęli Ukraińcy z Galicji. Te brednie natychmiast zdementował Mychajło Maksymowycz, ale znamienne było uznanie przez Pogodina etnojęzykowych różnic między Ukraińcami a Rosjanami już w dobie księstwa Rusi. Innymi słowy, ziemia kurska i orłowska, należąc do Księstwa Czernihowskiego (Siewierszczyzny), były terytorium rozprzestrzenienia języka staroukraińskiego, którego liczne cechy, mimo długotrwałej rusyfikacji, zachowały się tam do dziś. Tak samo należy rozumieć briańskie paralela słowne do „Słowa o wyprawie Igora” – chodzi o przynależność ziemi briańskiej do tej samej Czernihowszczyzny-Siewierszczyzny, skąd pochodzą główni bohaterowie słynnego poematu. Ten związek potwierdzają także byliny – rycerz Ilja jest związany z Morowijśkiem (Moriwskiem) na Czernihowszczyźnie, Karaczewem oraz „lasami bryńskimi” na ziemi briańskiej, skąd wyrusza do Kijowa. Podobny obraz widzimy także na północy księstwa Rusi: ukraińskie cechy gwar Nowogrodczyzny i Pskowszczyzny, starokijowskie pieśni epickie Ołoniecczyzny (Archangielszczyzny). Tak, w oneskiej grupie gwar (wokół jeziora Onega) widzimy wargowo-wargowe w na końcu sylaby i wyrazu, miękkie c’ (ulica), zamianę f na chw, brzmienie s chudymy rukamy, akcent sosna, dopełniacz przymiotnika synioho, zaimki wskazujące taja, tuju, formy czasownikowe w rodzaju 2. osoby dasy, 3. osoby liczby pojedynczej pysze, konstrukcje wsju kartoszku syedeno, u menia korowu podojeno, formy słowne maty (rzeczownik w mianowniku) – mater w bierniku, dira, mownija, szczo (!), koldy „koly”. Te gwary dzielą szereg wymienionych cech z gwarami laczskimi (wokół jeziora Lacz, dokąd był zesłany Danyło Zatochnyk), gdzie również widzimy ukraińską wymowę jat (bieloj, a nawet biloj, zwyr, rika), a kit niawhajet. W 1852 r. opublikowano artykuł dialektologiczny Woładymira Dala, w którym autor podzielił się doświadczeniem tworzenia swojego znanego słownika gwar. Już w pierwszym zdaniu podkreślił odrębność języka ukraińskiego. Dalej autor cytuje opinię (N. Nadieżdina, bez wskazania pracy) o języku ukraińskim uliczów, tywerców, dulibów, siewierzan, polan oraz białoruskim drewlan, dregowiczów, połoczan, krywiczów (to dwie nazwy jednego plemienia), wiatyczów, radymiczów, podkreślając w szczególności białoruskość Smoleńszczyzny. Powiedziano, że od języka białoruskiego „przy zlaniu się z plemionami czudzkimi, dalej na wschód, utworzył się język rosyjski”. Wniosek Nadieżdina – „język rosyjski pochodzi od zlania się ukraińskiego i białoruskiego”. Dal się z tym nie zgadza, ale dalej pokazuje znaczny wpływ ukraiński na „rosyjskie” gwary wielu terytoriów. Także Dal przychylnie cytuje stanowiska dialektologiczne Mychajła Maksymowycza, w szczególności o ukraińskich cechach Nowogrodczyzny. Zaznaczywszy, że „kraj zalesski… bezsprzecznie cały zasiedlony był różną czudzią”, Dal akcentuje uwagę na tamtejszych nazwach miast, przeniesionych z ukraińskiego południa. Najważniejszą cechą gwary nowogrodzkiej (Nowogród, Psków, Ołoniec, Archangielsk, Wołogda, Twer, częściowo Kostroma, Wiatka, Perm) jest i w miejscu jat, jak w języku ukraińskim (obserwowane także w guberniach twerskiej i petersburskiej, nad Ładogą, dalej w guberniach kostromskiej i niżnonowogrodzkiej). Inne wspólne z językiem ukraińskim cechy – brak akania, wymowa końcówek przymiotników (oho, a nie awa), zamienność u i w, zamiana f na ch, szczo zamiast czto. Przypuszczono, że Słowianie ilmeńscy przybyli w połowie IX w., oddzieliwszy się od Słowian dnieprzańskich i przynosząc ukraińskie cechy. Gwara nowogrodzka jest bardziej rdzenna niż inne, gdzie nastąpiło zmieszanie z plemionami czudzkimi. W gwarze nowogrodzkiej słyszymy „niemało ukraińskich słów” (ponczochy, czerewyky, swytka, szwec, poczekat, czut, dasy, osłon). Ukraińskie słowa są obecne także w gwarze twerskiej (trochy, dosyt, polycia, szkoda, zrobyt, upersze, torba, tołoka, horiłka, wżachnutsia, znajty), w północnej ołonieckiej (ledaszczyj, chudoba, robyt, słuchat, hołosyt), wołogodzkiej (hodi, diadyna, robyt, chliupat, smakowat, szczo, dobrodij, dobre, zaraz, prytulytsia), północnej archangielskiej (hukat, kapost, posłuchmianyj, rucznyk), permskiej (bokłaha, wereszczat, żmenia, motornyj, sdywowatsia). Nowogrodzkie (czyli ukraińskie) cechy wykryto w Jekaterynburgu (wmyste, witer, zwyr, dilyt). W gwarze wiatyckiej obecny jest dwudźwięk uo, jak na Czernihowszczyźnie. Na początku słów jat przeszedł w i (jist, jizdyt), w środku słów zjawisko to jest rzadsze (powisił). W gwarze guberni archangielskiej jest „dość dużo ukraińskich słów” (robyt, orat). W gwarze kostromskiej, bliskiej nowogrodzkiej, wymawiają -skoho. Ukraińskie słowa i cechy są obecne w narzeczu riazańskim (Riazań, Tuła, Kaługa, Orieł, Kursk, Woroneż, Tambow, Penza, Saratów, Astrachań), a Trubczewsk w ogóle „należy bardziej do Ukrainy”. „Kurzanie, najwyraźniej, należą do jakiegoś szczególnego plemienia… powiaty koroczański, sudżański, hajworoński zasiedlone są prawie samymi Ukraińcami”. Ukraińskojęzycznych cech Kurszczyzny, jak i Archangielszczyzny, odnotowano wiele. Na Woroneżczyźnie „silny wpływ języka ukraińskiego jest zauważalny w całej guberni”. Szczególne słowa Tambowszczyzny (upołoch, korec, kosowycia, waha, driuk, ihrec „prawiec”) – są wyraźnie ukraińskie. Podkreślono ukraińskość gwar guberni stepowych – chersońskiej, katerynosławskiej, taurydzkiej, besarabskiej. Mieszkańcy dolnego Donu – to Ukraińcy, podobnie jak chłopi pańszczyźniani Wojska Dońskiego. Cechy narzecza białorusko-smoleńskiego odnotowano w guberniach czernihowskiej, orłowskiej, kałuskiej, twerskiej i szczególnie pskowskiej. Inną bombą – jednocześnie pod „rosyjskie” dialekty, „języki wschodniosłowiańskie”, „staroruską narodowość” – stała się książka z 1979 r. G. Chaburgajewa, który doznał za nią bezlitosnych prześladowań. Główne założenia tej książki ostro sprzeciwiały się carsko-bolszewickiemu oficjalizmowi. Podkreślono, że innowacje językowe, które rozprzestrzeniały się w XII-XIII w. na całym terytorium Rusi (włącznie z Nowogrodczyzną), nie dotyczyły ziemi rostowsko-suzdalskiej, gdzie później powstało księstwo moskiewskie. Jednocześnie innowacje gwar rostowsko-suzdalskich nie rozprzestrzeniały się na inne dialekty. Taka różnica pokazuje, że mieszkańcy ziemi rostowsko-suzdalskiej (rezultat slawizacji ugrofińskiego plemienia Meria) „stanowili stosunkowo odizolowaną wspólnotę dialektalno-etnograficzną, która w ciągu XII–XIII w. pozostawała z boku od ogólnoruskich zjawisk językowych” (s. 35-36). Nazwanemu obszarowi obce są te zjawiska językowe, które stały się normami języków ukraińskiego, białoruskiego i większości terytoriów rosyjskich, oprócz dialektu moskiewskiego. Terytorium to znalazło się z boku od głównego szlaku wymiany kulturowej i gospodarczej (Kijów – Smoleńsk – Nowogród). Byliny o Ilji odzwierciedlają „fakt peryferyjnego położenia północnego wschodu względem Kijowa jako centrum życia kulturalnego i politycznego Rusi przedmongolskiej”. Wspólnotę z gwarami rostowsko-suzdalskimi wykazują tylko gwary muromsko-riazańskie. „Ten rejon we wczesnym okresie staroruskim wyłania się jako głuchy kraj leśny, który oddzielał północny wschód od głównego terytorium Dawnej Rusi” (s. 45-46), przy czym Muromsko-Riazańszczyzna to terytorium ugrofińskich plemion Erzja i Muroma. W ten sposób w Rusi przedmongolskiej przeciwstawiono ogólnoruski areał z centrum w Kijowie i peryferyjny, który obejmował ziemie rostowsko-suzdalską i muromsko-riazańską (s. 65). Podstawą polityczną takiego przeciwstawienia stała się zaborcza wobec Kijowa działalność Jurija Dołgorukiego i Andrzeja Bogolubskiego – jakkolwiek paradoksalnie, syna i wnuka Wołodymyra Monomacha. Kijowocentryczna koncepcja historii księstwa Rusi determinuje ukrainocentryczny model dialektologii wschodniosłowiańskiej.
Jedną z pierwszych cech języka ukraińskiego stało się ukraińskie g (wspólne z językiem białoruskim oraz gwarami „południoworosyjskimi”), które świadczy o południowym położeniu – kontakcie z językami irańskimi (scyto-sarmackimi). Zlanie się w języku ukraińskim dawnych i oraz y (wspólne z językami południowosłowiańskimi) również świadczy o południowym terytorium. Logicznie jest uważać całe terytorium rozprzestrzenienia ukraińskiego g za protoukraińskie. Źródło „akania” (podobnie jak przejścia a w o w języku prasłowiańskim) można tak samo szukać w językach irańskich, gdzie istnieje dźwięk pośredni między a i o (pisownia czojchona, Tadżykistan). Nie przeczy to wersji o bałtyckim wpływie na akanie: języki słowiańskie jako takie mogły powstać w wyniku oddziaływania bałtyckich (bałto-trackich, bardzo bliskich praindoeuropejskiemu) z (indo)irańskimi. W języku moskiewskim brak jest takich zachowanych przez języki ukraiński i białoruski dawnych cech, jak: a) wołacz (z wyjątkiem leksyki cerkiewnej, poczynając od Boże, gdzie odczuwalny jest wpływ ukraiński: i obecnie w języku moskiewskim normatywna wymowa słowa Bog – z ukraińskim g!), b) przejście g, k, ch w z, c, s w celowniku i miejscowniku, c) przejście g, k w ż, cz (ukr. biży, peczy, mosk. biegi, pieki). Gwary ukraińskie i białoruskie zachowały starodawne zmiany dźwiękowe w mianowniku liczby podwójnej (dwi ruci, dzwe ruce), obce językowi moskiewskiemu. W językach moskiewskim i białoruskim: a) c stwardniało, w języku ukraińskim zachowano miękkie; b) spółgłoski dźwięczne na końcu słowa ulegają ubezdźwięcznieniu, w ukraińskim zacho-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
zachowują dźwięczność; w) (ć wymawia się jako (ć, podczas gdy język ukraiński zachowuje dawną, niezmienioną wymowę. Najbardziej typową cechą gwar południowomoskiewskich oraz języka białoruskiego jest przejście nieakcentowanego o w a (“akanie”), obce językowi ukraińskiemu i nieznane w dawnym okresie. Cechami gramatycznymi, które przeciwstawiają język moskiewski ukraińskiemu i białoruskiemu, są: a) użycie w bierniku liczby mnogiej formy dopełniacza (pasti valof), a nie mianownika, jak w ukraińskim i białoruskim (pasty voly); b) użycie przy liczebnikach 2, 3, 4 dopełniacza rzeczowników (čytyri dvara) zamiast mianownika (čotyry dvory); c) odmiana liczebników 5-20 i 30 w liczbie pojedynczej (pjati) zamiast mnogiej (p’jat’och). Język ukraiński oraz południowo-zachodnie gwary białoruskie: a) zachowały dawną formę części rzeczowników w liczbie mnogiej (ukr. koni, białor. kane od koni), obcą językowi moskiewskiemu, b) wykorzystują wokalizację dawnego końcowego ъ (idemo – zgodnie z dawnym prawem równoważenia samogłosek i spółgłosek), c) zachowały dawną formę od jat’ (nesim(o), nesit(e)). W językach moskiewskim i białoruskim: a) partykuła zwrotna (sja, (s’ zajmuje ustabilizowane położenie końcowe – w odróżnieniu od ukraińskiego; b) utracono formy celownika (ovi ((evi) – z wyjątkiem tych gwar białoruskich, które są bliskie ukraińskim. Obce językowi moskiewskiemu są: a) ukraińska forma liczby mnogiej na (ove (panove), zachowana z okresu staroukraińskiego (djatlove w “Słowie o wyprawie Igora”) oraz b) czas zaprzeszły (chodyv buv), odziedziczony z okresu staroukraińskiego (nosylъ jesу w “Słowie o wyprawie Igora”) i zachowany także przez zachodnie i południowosłowiańskie języki. W ten sposób język ukraiński zachowuje szereg dawnych cech dźwiękowych i gramatycznych, nieobecnych w języku moskiewskim. Ten ostatni pod względem tych cech wygląda wyraźnie prościej od ukraińskiego, a uproszczenie języka jest skutkiem jego przyswojenia przez użytkowników obcojęzycznych. (Porównajmy uproszczenie języka łacińskiego na różnych terytoriach z powstaniem języków romańskich. Uproszczonym w porównaniu z innymi słowiańskimi jest również język bułgarski – zmiany zachodziły w wyniku slawizacji miejscowych Traków. Przeciwnie, język polski zachował szereg dawnych cech, począwszy od samogłosek nosowych, dzięki niewielkiemu zagęszczeniu ludności przed-słowiańskiej – w szczególności Celtów. A język litewski ma niemal praindoeuropejski wygląd, co podkreślano jeszcze w XIX w., z powodu rzadkości poprzednich mieszkańców Bałtyku. Wśród gwar ukraińskich cechy archaiczne koncentrują gwary poleskie – tutaj kontaktów językowych było znacznie mniej niż na innych terytoriach). Odpowiada to historycznym wiadomościom o rozprzestrzenianiu się języka z Rusi naddnieprzańskiej na południowo-zachodnie Zalesie, zasiedlone przez plemiona fińsko-ugryjskie. W ten sposób rekonstrukcja procesów językowych Rusi Kijowskiej zgodnie z terytoriami ówczesnych księstw ukraińskich, badania dialektów i publikacji, porównanie cech języka ukraińskiego, moskiewskiego i innych języków słowiańskich pokazuje ukraińskojęzyczność książęcej Rusi nie tylko w języku literackim, ale i w języku ludowym oraz, odpowiednio, pochodzenie języka moskiewskiego drogą niepełnego przyswojenia ukraińskiego.
Tłumaczenie maszynowe
Dmytro KOLIADENKO, stypendysta prezydencki 2025 roku, laureat Międzynarodowej niemiecko-ukraińskiej nagrody imienia Olesia Honczara. Tradycyjne wyobrażenie o Rusi Kijowskiej, rozpowszechniane przez wiele podręczników i popularnych publikacji, okazuje się w znacznej mierze uproszczone i jednostronne. Uznanie za centralne wydarzenie historii książęcej Ukrainy-Rusi państwowego wprowadzenia chrześcijaństwa przez wielkiego księcia kijowskiego Włodzimierza (w pogaństwie – Krasne Słoneczko, w chrześcijaństwie – święty równy apostołom) oraz przyjęcie pisma cyrylo-metodiańskiego wraz z literaturą prawosławną nierzadko prowadzi do akcentowania uwagi tylko na wydarzeniach po tym fakcie, a wcześniejszą pogańską Ruś pozostawia się tylko jako folklorystyczno-legendarną. Ale takiego błędu nie popełniał nawet metropolita (!) Iłarion (znany filolog Iwan Ohijenko) – autor fundamentalnej monografii „Przedchrześcijańskie wierzenia narodu ukraińskiego”. Dawne ukraińskie kronikarstwo w jego zredagowanej przez mnichów postaci jest zorientowane na sławienie chrześcijańskiej działalności oświatowej Włodzimierza i jego babki – błogosławionej Olgi. Natomiast chrzest Askolda z częścią jego wojska, a tym bardziej prawdopodobny chrzest Olega Mądrego nie wpisywały się w tę koncepcję. Ale najdawniejsze kijowskie cerkwie świętego Mikołaja i świętego Eliasza założone zostały na cześć niebieskich patronów, odpowiednio, Askolda (Askold – Mikołaj) i Olega (Eligaz – Eliasz). Z drugiej zaś strony, nawet „Słowo o wyprawie Igora”, stworzone aż dwa wieki po państwowym wprowadzeniu chrześcijaństwa, zawiera liczne odwołania do pogaństwa – jest ich nieporównanie więcej niż odwołań do chrześcijaństwa. (Głównym bóstwem „Słowa”, mimo atmosfery wyprawy wojennej, okazał się nie Perun, a wielki Chors, którego imię przed redakcją mnichów pojawiało się w tekście częściej niż w zachowanej do dzisiaj wersji). A jeśli uwzględnić rekonstrukcję w tekście jeszcze szeregu imion przedchrześcijańskich bogów, usuniętych przez późniejszych redaktorów, to poemat okazuje się całkowicie pogański. I dlatego bardzo dziwne, że w ogóle ocalał – dzieł z taką ideologią mnisi nie powinni byli przepisywać. Kto naprawdę aktywnie promuje ukraińską książkę i broni słowa drukowanego: recenzenci, dziennikarze, wydawcy, bibliotekarze, pracownicy księgarń, artyści i mecenasi z całej Ukrainy. Nagroda została założona w 2000 roku i w tym roku ma 25 lat. Tegoroczną laureatką nagrody imienia Wołodymyra Swidzińskiego została znana charkowska poetka Iryna Myronenko za wybory poetyckie w czasopiśmie „Kyjiw”, w szczególności „Kalendarz kwarantannowy”, „Sekrety strażnicze malw”, „Miesiącu łabędziu” i inne. Nagroda została założona przez Ligę Ukraińskich Mecenasów i czasopismo „Kyjiw” w lutym 2000 roku. Wręczana jest za nowe poezje, które stały się wzorem głębokiego liryzmu w duchu tradycji Wołodymyra Swidzińskiego i znaczącym zjawiskiem współczesnej ukraińskiej poezji. A pogaństwo okazuje się nieporównanie bardziej wysoko rozwinięte, niż można to zobaczyć w kronikach, a tym bardziej u późniejszych badaczy. Po pierwsze, są to dawne ukraińskie pieśni epickie, zrekonstruowane w dawnym języku ukraińskim na podstawie kronik (opisy wypraw, sławienie książąt, płacze za książętami). Po drugie, pogańskie pieśni obrzędowe – zarówno kalendarzowe (wiosenne, rusałkowe itp.), jak i niekalendarzowe (w szczególności weselne). Po trzecie, baśnie magiczne, które zawierają kolosalną informację o dawnym ukraińskim pogaństwie. Po czwarte, heroiczne kolędy i kijowsko-ruskie byliny, które również poddają się rekonstrukcji w dawnym języku ukraińskim. Wreszcie, dawna ukraińska pogańska astronomia, która nie tylko wyznaczała obrzędy kalendarzowe, ale i istotnie wpływała na symbolikę biografii pogańskich książąt (tak, kronikarskie opisy śmierci Olega Mądrego i Igora Starego, zemsty Olgi na Drewlanach w znacznej mierze bazują na mitologicznie zrozumianych obserwacjach astronomicznych). Właśnie w ramach tak wysoko rozwiniętego i różnorodnego pogaństwa był kultywowany dawny ukraiński język ustno-literacki, którego głównymi reprezentantami występowali epos i słowny komponent obrzędu. Dzięki współczesnym rekonstrukcjom pojawiła się możliwość nakreślenia przynajmniej w ogólnych zarysach odpowiedzi na główne pytanie, które pojawiało się przy badaniu dawnego ukraińskiego pogaństwa: dlaczego pogańskie systemy tekstów pisanych, bylin i baśni magicznych są tak odmienne? Okazało się, że to nie tak. Na przykład Dobrynia, który zwycięża w bylinie wodnego węża, to ten sam baśniowy bohater-pogromca węży (którego sakralny symbol to dobrъ dombrъ „dobry dąb”, dawna forma zachowana w słowie dąbrowa). A pomoc węża bylinowemu Mychajłowi Potykowi w drewnianym grobowcu-zrębie – to pomoc baśniowemu bohaterowi baby Jagi (imię oznacza „węża”), która mieszka w drewnianej chatce na palach (według opisu arabskiego podróżnika ibn Fadlana – miejsce pochówku Rusów). Szczegółowiej o tych i innych tajemnicach dawnego ukraińskiego pogaństwa jako wysoko rozwiniętej autochtonicznej kultury duchowej będzie mowa w książce „Pogaństwo ukraińskich baśni”. Literacką nagrodę imienia Borysa Neczerdy, założoną przez Ligę Ukraińskich Mecenasów, redakcję czasopisma „Kyjiw” oraz Odeską organizację NSPU, przyznano Dmytrowi Łazutkinowi za tomik poetycki „Będziemy żyć wiecznie”. Wśród laureatów tej nagrody w różnych latach byli – Serhij Żadan, Iwan Andrusiak, Ihor Pawluk, Wałentyna Dawydenko, Anatolij Kyczynski i inni znani poeci. Dmytro Łazutkin – ukraiński poeta, dziennikarz, producent telewizyjny, komentator sportowy. Laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. Od 2023 roku odbywał służbę wojskową w składzie 47 OMBR „Magura” i w 59 OMPBR Sił Zbrojnych Ukrainy. Rzecznik Ministerstwa Obrony Ukrainy. Literacką nagrodę imienia Mychajła Słaboszpyckiego założyły NSPU, jej Czerkaska organizacja obwodowa, rodzina Słaboszpyckich w celu uhonorowania wybitnego pisarza i działacza społecznego Mychajła Słaboszpyckiego (1946–2021), popularyzacji jego wielostronnego dorobku twórczego, utwierdzenia wysokich standardów artystycznych w narodowym piśmiennictwie i krytyce literackiej. Pierwszym laureatem był Mychajło Pasicznyk. W zeszłym roku nagrodzono Bohdana Horynia. Nagrodę ustanowiono w nominacji proza artystyczno-biograficzna/wspomnieniowa. Tegorocznymi laureatami zostali Serhij Kułida za książkę „Bucza. Rozstrzelana wiosna. Kronika pierwszych dni wojny” oraz Petro Szkrabjuk za powieść-esej „Druga koronacja”. Wyróżnieniem jury nagrody uhonorowano Wiaczesława Musijenka za książkę „W poszukiwaniu siana dla koni i zakochanych. Dziennik podczas wojny”. W ceremonii wręczenia nagród wzięli udział prezes Ligi Ukraińskich Mecenasów Wołodymyr Zahorij, pisarze i naukowcy Bohdan Horyń, Teodozja Zariwna, Wołodymyr Poliszczuk, Wiktor Teren, Dmytro Czystiak, Eleonora Sołowiej. Ceremonię moderowali dyrektor wykonawcza Ligi Ukraińskich Mecenasów Switłana Koronenko i przewodniczący NSPU Mychajło Sydorżewski. Według informacji Narodowego Muzeum Literatury Ukrainy.
Tłumaczenie maszynowe
W Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy odbyła się uroczysta ceremonia wręczenia nagród imienia Dmytra Nytczenka, imienia Wołodymyra Swidzinskiego, imienia Borysa Niczerdy i imienia Myhajła Słaboszpyckiego za 2025 rok. Nagrodę imienia Dmytra Nytczenka, ustanowioną przez Ligę Ukraińskich Mecenasów i rodzinę Dmytra Nytczenka (Australia), otrzymała pisarka i działaczka społeczna Walentyna Kowalenko. Jest autorką książek poetyckich i prozatorskich: „Z miłości”, „Perewesła istyn”, „Pryworot-zilla”, „Wyszeptywannia mokszańskiej bieszky”, autorką-redaktorką szeregu antologii, w tym „Antologii utworów pisarzy Czerkaszczyzny o Tarasie Szewczence”, „Szewczenkowy blokpost. Antologia wojennej liryki”. Napisała szereg podręczników i pomocy dla nauczycieli i uczniów z literatury rodzinnego kraju. Kolejną laureatką nagrody imienia Dmytra Nytczenka jest pisarka, dziennikarka telewizyjna, działaczka społeczna, autorka trzytomowej powieści o Maryi Prymaczenko Ludmiła Łysenko. Nagrodą imienia Dmytra Nytczenka uhonorowano także Wasyla Szulara, doktora nauk pedagogicznych, profesora, dyrektora Mikołajowskiego Obwodowego Instytutu Pedagogicznego Kształcenia Podyplomowego. Przypominamy, że założycielami nagrody są Liga Ukraińskich Mecenasów i rodzina Dmytra Nytczenka (Australia). Wśród jej laureatów są ci,
Tłumaczenie maszynowe
Michajło ŻAJWORONOK
O niektórych szczegółach tegorocznego ataku rakietowego rosyjskich najeźdźców na wydawnictwo „Ukraiński Priorytet” opowiedział mi jego dyrektor, pisarz Wołodymyr Szowkoszytnyj, na Forum Książki „Odsiecz. Bez barier” (Żytomierz, 21–22 września). Na zgliszczach świeżo narodzonych książek przede wszystkim wydobył z jeszcze gorącego popiołu cudem ocalały egzemplarz. Osmalony, ale nieujarzmiony, z symboliczym tytułem „A słońce wschodzi codziennie”. To księga powieści i opowiadań Ludmyły Kohut o życiu i miłości, która naświetla ludzkie dusze swoim słonecznym blaskiem. Właśnie dziś dowiedziałem się, że ta książka otwiera się moim wierszem „Jeszcze chwilę temu wszystko było takie proste”. Może w tym jest coś symbolicznego i cudownego: strona z poetyckimi wersami, chyba, osłoniła sobą, niczym czarodziejski Feniks, całą księgę przed płomieniami. Taka jest siła miłości, o której mówi poezja i za którą nie zawsze się dziękuje. Ją przyjmuje się i oddaje…
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
nauczyciel liceum w Rotmistriwce imienia Bohatera Ukrainy Jewhena Łysenka, Iwan Dubinin, który obecnie mieszka w Lyonie, weteran wojny rosyjsko-ukraińskiej Anatolij Tereszczenko ze Smiły. Razem z nim na upamiętnienie pamięci Todosia Osłmaczki z tego miasta przybyli także działacze społeczni, członkowie stowarzyszenia literackiego „Tiasmyn”. Radośnie było również usłyszeć dzieci z Kuciwki, które recytowały utwory swojego sławnego rodaka.
Tłumaczenie maszynowe
Walentyna Kowalenko i Tamila Czupak 16 maja minęło 130 lat od dnia urodzin wybitnego ukraińskiego pisarza Todosia Osmaczki (1895–1962). Tego dnia we wsi Kucziwka, w obwodzie czerkaskim, zebrali się ludzie nieobojętni nie tylko na piękne słowo, ale i na Ukrainę; ci, dla których jego twórczość jest nie tylko wspaniałymi, głębokimi wierszami i pięknymi utworami prozatorskimi, ale także uosobieniem tęsknej, jak powiedział sam poeta, Ukrainy. A jednocześnie – inspirującą wiązką energii i emocji, która rodzi z Ukraińca patriotę. Według słów dziennikarza Ołeksandra Wiwczaryka, który opowiedział o tym wydarzeniu w wydaniu „Procherk”, Todosia Osmaczkę wielu stawia na drugim miejscu po Tarasie Szewczence pod względem siły talentu. „Niestety, nie stał się on jeszcze drugim po utworach naszego duchowego Proroka na półkach książkowych swoich rodaków. Chce się wierzyć, że to tymczasowe, wszak kto przeczytał jego wiersze, ten już nigdy nie zapomni, jak są głębokie i niebanalne” – zaznacza dziennikarz. Podczas skromnych uroczystości uhonorowano laureatkę Ogólnoukraińskiej nagrody literackiej imienia Todosia Osmaczki. Została nią pisarka, kompozytorka i piosenkarka z Kamianki Tamila Czupak za zbiór poezji „Przy Istocie”. Nagrodę wręczali profesor, kierownik katedry literatury ukraińskiej Czerkaskiego Uniwersytetu Narodowego Wołodymyr Poliszczuk oraz zastępca przewodniczącego Rotmistriwskiej zjednoczonej wspólnoty terytorialnej Ihor Wołoszyn. Pani Tamila czytała swoje piękne wiersze. I nie tylko ona. Własnymi poezjami zebranych uraczyli: znana ukraińska poetka Walentyna Kowalenko, Iwan Dichteriłenko z okolic Szpoły, jego ziomek Serhij Tkaczenko, Walentyna Kolisnyk – nauczycielka. Na upamiętnieniu Todosia Osmaczki w ojczyźnie. Informację o tym wydarzeniu dla szerokiego ogółu na gorąco rozpowszechniła w sieci społecznościowej pisarka i działaczka społeczna Walentyna Kowalenko i wtedy też przesłała swoją pracę o Todosiu Osmaczce. W związku z tym to krótkie wspomnienie o tym, jak w rejonie śmiałowskim czczą swojego wybitnego rodaka, zamieszczamy jako preludium do fragmentów książki Walentyny Kowalenko. Zdjęcie z uroczystości dostarczyła Walentyna KOWALENKO wika na 12 lat), rozgałęziła się na troje dzieci: dwóch synów – Iwana (ur. 1840) i Trochima (ur. 1843) oraz córkę Paraskę (ur. 1845). Iwan z kolei doczekał się syna Danyła (ur. 1866), który wraz z Sekletą Iwaniwną Jaremenkową (ur. 1867) dał życie Romanowi (ur. 1894). Roman Danyłowycz Osmaczka z Odarką Hryhoriwną dali życie w 1923 i 1924 roku synom Iwanowi i Jaszce. Drugi syn Kindrata, Mychajło, dał życie Zotykowi (Sozontowi). Właśnie najmłodszy z synów Kindrata Osmaczki, Juchym, jest dziadkiem naszego poety. Kindrat Iwanowycz Osmaczka przeżył niedługo – zaledwie 55 lat. Jeszcze mniej – jego żona Oksana: w spisie z 1850 roku już nie jest wspominana. Niewiele informacji znaleziono o dziadku Todosia, Juchymie Kindratowyczu. Wśród zapisów metrykalnych i spisów spowiedzi figuruje on wraz z rodziną wśród wojskowych. Rzeczywiście, po służbie na Kaukazie, prawie czterdziestoletni Juchym przywiózł sobie żonę Gruzinkę Tamarę, młodszą o 14 lat (ur. 1843). Oczywiste jest, że młoda dziewczyna pochodziła z jednej z narodowości góralskich (być może z Chewsurów, według wersji wnuka Mychajła Juchymowycza, który podjął się badania kodu genetycznego swojego dziadka Mychajła, rodzonego brata ojca Todosia, Stepana) i wyznawała inną wiarę. Mężczyźni górale od wieków bronili swojej ziemi; kobiety zaś z reguły przebywały w domu z dziećmi i starcami. W dalszej kolejności gorąca kaukaska „krew – nie woda” potężnie odezwie się nie tylko w synu Juchyma, Stepanie, ale i w kolejnych pokoleniach Osmaczków. Przemówi ona także w zapalczywym, wolnościowym charakterze i w rysach zewnętrznych poety Teodozjusza. Szkoda, że bezpośrednich dowodów dokumentalnych o ślubie Juchyma i Tamary jeszcze nie znaleziono (szereg ksiąg metrykalnych znajduje się w renowacji). Jeśli przyjmiemy, że wojna rosyjsko-kaukaska, według danych historycznych, trwała do 1860 roku, to być może Juchym powrócił na Ukrainę na początku lat 60. Mamy dowody dokumentalne, że jesienią, 5 października (według starego stylu) 1867 roku, młode małżeństwo uszczęśliwiło się narodzinami syna Jony (w księdze metrykalnej – Iona). Ten zapis o chrzcie (być może swojego pierworodnego), znaleziony w historycznym archiwum państwowym, świadczy o tym, że żona Juchyma, Tamara, przyjęła wiarę chrześcijańską i przez księdza Marka Neczaja została nazwana Motroną, a z ojca – Artemową. Niestety, młodzi rodzice już po trzech miesiącach (3 stycznia 1868 roku) przeżywają swoją bolesną stratę:
Tłumaczenie maszynowe
Walentyna KOWALENKO, pisarka, literaturoznawczyni, kandydatka nauk pedagogicznych. Taszłyckie Osmaczki (linia ojca). W twórczym spadku Todosia Osmaczki nie znajdujemy żadnych wspomnień o jego dziadkach i babciach, zarówno ze strony ojca, jak i matki (a jest to przecież poważna podstawa dla duchowego pożywienia dzieci, dla pamięci rodu!). Oczywiste jest, że przyszły artysta nie zaznał takiego daru – poznania mądrości od (według K. Junga) Wielkiej Matki (babci) i Mędrca (dziadka) z powodu ich wczesnej śmierci – jeszcze przed jego przyjściem na świat. Jednakże, czytając poetę, nie przestajesz dziwić się jego rozkoszowaniu się wiedzą o ludowych wyobrażeniach i wierzeniach, wplecionych w jego poezję i prozę. I tutaj pojawia się naturalne retoryczne pytanie, którym, nawiasem mówiąc, podsumowała swoje wspomnienia z 1962 roku o Todosiu Osmaczce Ludmiła Kowalenko: „Ktoś musiał w dzieciństwie opowiadać mnóstwo starodawnych bajek małemu Todosiowi, wywołując u niego, może strach, może ciekawość, ale w każdym razie ryjąc te obrazy ludowego mitotwórstwa w jego wyobraźni na wieki?”. Zapewne w świąteczne dni od wiecznie zapracowanej matki i czasami obecnego w domu (zajętego ludzkimi problemami) ojca przebłyskiwały w dziecięcą świadomość opowieści o tej czy innej rodzinnej okazji... ...Można wyobrazić sobie tę bolesną duchową wyrwę w wrażliwej duszy poety, a w konsekwencji – bolesne przeżywanie utraty tej staroświeckiej patriarchalnej Ukrainy z jej głębokimi ludowymi tradycjami, którą zawzięcie „karczowała” sowiecka władza. Właśnie w tych mędrcach mitologiczne myślenie poety wyczuwało uzdrawiającą duchową całość, tę harmonię z ukraińskim światem. Zatem gdzieniegdzie w strasznych czasach Osmaczki przez twórczość przezierały jasnolice obrazy typu dziada Maguły Hatajaszki z „Planu do dworu”. Według N. Zborowskiej, obraz tego starego człowieka występuje jako „symbol idealnej przeszłości, symbol narodowego fenomenu”. Nawet portret tego krępego bogatera przypomina sławną kozacką przeszłość: biała koszula, czerwone spodnie. Dla głównego bohatera powieści Iwana Neradki (prototypu autora utworu) dziad Maguła jest swoistym „prorokiem, jasnowidzem, z punktu widzenia wielkiego dystansu czasowego, z punktu widzenia powierzonego Bogu. Przez „staroświeckiego człowieka” podawana jest prorocza mapa świata: w znakach dziadowskiego widzenia Iwan odczytuje przyszłość swojego narodu i swoje osobiste życie. Od kogo zaczął się Teodozjusz-poeta? Kim są jego przodkowie? Według przekazów krewnych i ziomków, żyjących w Taszłyku, Juchym Osmaczka, na ziemi swoich dziadów-pradziadów, którzy pochodzili „z wolnych kozaków-charakterników, którzy przyszli z Siczy i osiedli w tych stronach”. Zdolności tego charakternictwa przejawiły się i w Juchymowym Stepanie jako znanym w całym Matusiwskim okręgu znachorze-weterynarzu, i w Stepanowej córce Łukii, która znachorzyła, wyszeptując strachy i wylewając przerażenia u małych dzieci. A jeszcze mężczyźni-Osmaczki „byli zawziętymi myśliwymi”. Mówią, że prawdopodobnie Osmaczki zagnieździły się z taszłyckiego chutoru Szmyrkiwka (dzisiaj – to na podejściu do rady wiejskiej). Ze skąpych danych o mieszkańcach wsi Taszłyk możemy ustalić więzi rodzinne, sumiennie śledząc chronologię ślubów, narodzin i śmierci ludzi o nazwisku „Osmaczka”, którzy bez wątpienia byli bliskimi lub dalekimi krewnymi. Właśnie w tych rodzinnych okazjach rodzone siostry i bracia, wujkowie i ciotki brali bezpośredni udział jako „poręczyciele” (świadkowie) lub „współprzyjemnicy” (chrzestni). Jasna sprawa, informacja o rodowych korzeniach pogłębia się i rozszerza w większym stopniu po linii męskiej, dlatego często poszukiwanie zatrzymuje się na kobietach, jeśli brak jest wiadomości o ślubie, gdzie zaznaczano ich panieńskie nazwisko. Tak, znaleziono informację jeszcze za 1811 „rewizyjny” rok po wsi Taszłyk o rodzinach czterech synów niejakiego Romana Osmaczki – Trochima (1763 – 1803); Nykyfora (1767 – ?), Kyryła (1769 – ?) oraz Semena (1779 – ?). U najstarszego Trochima Romanowicza (w tamtym czasie już nieżyjącego) – dwóch synów: Juchym (ur. 1795) oraz Josyp (ur. 1801); u Kyryła Romanowicza i jego żony Natalii – trzech synów: Wasyl (ur. 1794), Łuka (ur. 1797) oraz Iwan (ur. 1801); u Nykyfora Romanowicza i jego żony Marfy – córki Horpyna i Ołena; u Semena Romanowicza i jego żony Makarii – syn Iwan (ur. 1808) oraz dwie córki Paraska i Maria. Według spisu z 19 kwietnia 1834 roku chłopów-pańszczyźnianych właściciela ziemskiego-szlachcica Juchyma Berezowskiego wyżej wspomniani synowie Romana Kyryło, Nykyfir i Semen ze swoimi rodzinami figurują w 1818 roku jako zbiegli. Wśród tego rodu Osmaczków synowie starszego Trochima Juchym i Josyp już nie figurują (może uciekli w tamtym czasie z rodzinami swoich rodzonych wujów, albo przebywali w wojsku). W tej samej „Rewizyjnej bajce” (1811 r.) wśród rodów Osmaczków znajdujemy zapis o „Iwanie Iwanowiczu, synu Osmaczki”, który zmarł w 90-letnim wieku w 1796 roku, oraz o jego synu, 31-letnim Kindracie (jak widać, Kindrat był późnym dzieckiem u Iwana Iwanowicza: różnica wieku – 60 lat! To jest pradziad i prapradziad naszego poety. O rodzinie pradziada Todosia Kindrata Iwanowicza Osmaczki (1781–1836) dowiadujemy się ze spisu chłopów-pańszczyźnianych wsi Taszłyk za 1850 rok. Ma on ośmioro dzieci: 5 synów (Kornij – starszy, ur. 1818; Wiktor Jakowycz Łukij, mąż Łukii Stepaniwny Osmaczki, oraz Stepan Stepanowycz Osmaczka (16 lat); Kornij – młodszy, ur. 1832 (2 lata, zmarł w 1839 w siedmioletnim wieku); Mychajło, ur. 1826 (8 lat); Wasyl, ur. 1828 (6 lat); Juchym, ur. 1830 (4 lata) i 3 córki (Iryna, ur. 1808 (26 lat); Feodosia, ur. 1827 (7 lat) oraz Wasylina, ur. 1832 (2 lata). Prawdopodobnie najstarsze dzieci Kindrata – Kornij i Iryna – urodziły się z pierwszej żony; wszystkie inne – z Ksenii (Oksany) (1796–1839), młodszej od niego o 15 lat. 22-letni Wasyl Kindratowycz w tym czasie ma już swoją rodzinę: żonę Ołenę Musijiwnę (ur. 1824), o 4 lata starszą od męża, oraz 1-roczną córkę Wasylinę (Wassę) (ur. 1849). Jeszcze kawalerują w 1850 roku Mychajło (ur. 1826) oraz Juchym (ur. 1829). Po śmierci Kindrata mieszkali w jego rodzinie siostrzeńcy (chyba dzieci siostry) o nazwisku Andrijczenkowie: Tymofij, Nykon oraz Hryhorij Pyłypowyczowie. Pierwszych dwóch zmarło w 1824 i 1828 r., a trzydziestoletni Hryhorij w 1839 roku figuruje jako zbiegły. Taszłycka linia rodowa starszego syna Kindrata, Kornija, z jego żoną Marią Charytoniwną (starszą od męża...)
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
chłopiec umiera na przeziębienie. A dokładnie rok później (2 stycznia 1869 roku) Bóg podarował im jeszcze jednego syna – Stepana, który został ojcem przyszłego poety. Oprócz niego Jewhym z Tamarą (Motroną) doczekali się jeszcze dwóch córek – Uliany (ur. 1871) i Oksany (ok. 1873 – 1875) oraz syna Mychajły (ur. 1876) – ukochanego wuja Todosia Osmaczki, o którym ten niejednokrotnie wspominał i do którego garnął się całą swoją poetycką duszą. Głęboka ukraińska tradycja nadawania dzieciom imion po rodzicach i dziadkach wyraźnie przebija się właśnie w tym rodzie Osmaczków: tak więc dziadek Todosia, Jewhym Osmaczka, najpewniej na cześć swojej matki nazwał córkę Oksaną, a młodszego syna – na cześć swojego brata – Mychajłą. Zwróćmy uwagę: oprócz starszych braci, Mychajły i Jewhyma, między którymi różnica wynosi cztery lata, jeszcze w rewizyjnym 1850 roku kawalerowali. Zatem zapewne w swoich stosunkach byli oni niemal najbliższymi sobie.
Łukiji z Kuciwskiej Łukijiwki (gałąź rodu po linii matki) Krew Łukijiw bujnie rozlała się od prapraprapradziada Todosija Osmaczki Iwana Łukija przez co najmniej trzy męskie linie – synów: Piotra, Pawła i Fyłona oraz córkę Annę. W Kuciwce do dziś istnieje przysiółek Łukijiwka. Wszystkie rodzinne okazje (ślub, narodziny i chrzty, śmierć) odbywały się w cerkwi Świętopokrowskiej, u parafialnego kapłana Andrija Lewyckiego i dziaka Herasyma Lewyckiego. Ta cerkiew istniała w Kuciwce od 1778 do 1822 roku, a potem w jej miejsce wzniesiono cerkiew Bożego Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy. Według podań zbudował ją we wsi hrabia Hryhorij Orłow – za wykazaną dzielność kozackiego pułku kuciwczan w obronie swojej ziemi. Otóż, według dokumentów, Piotr dał życie Łukianowi; Fyłon – Jewsewijowi-starszemu, Semenowi-pierwszemu, Chomie, Jewsewijowi-drugiemu, Platonowi, Semenowi-drugiemu… I chyba najpłodniejszy okazał się Iwanowy Paweł, który nadał nazwisko Łukij dziewięciu synom: Josypowi, Ołeksijowi, Onufrijowi, Pawłowi, Afanasijowi, Zachariaszowi, Fedorowi, Iwanowi i Kyrylowi (pradziadowi Todosia), a także córkom – Annie i Jefrosynii… A już Kyryło Pawłowycz z żoną Iriną Iwaniwną mieli synów – Iwana (ur. 1836) i Prokopija (ur. 1842). Ostatni, z Ljubow Wasylijiwną (ur. 1840), został ojcem Iwzy (ur. 1871, matki poety), a także Stepanidy, Marii, Łukiana i Artema. Mamy podstawy sądzić, że krew Todosia Osmaczki po linii matki – czyli po babce Ljubow Wasylijiwnie – wywodzi się z rodu Kowalenków. Tak więc na weselu rodziców Todosia, Stepana i Iwgi, świadkami ze strony pana młodego (o czym już wspominano) byli wujowie Stepana: Iwan Juchymowycz i Trochym Pietrowycz Osmaczkowie, a ze strony panny młodej – Hryhorij Wasylowycz Kowalenko (rodzony wuj Iwgi po matce) oraz Jakiw Platonowycz Łukij (stryjeczny wuj po ojcu Prokopa Kyrylowicza). Odnaleziono także wpis metrykalny z 1840 roku o urodzeniu w rodzinie Kowalenków – Wasyla Fedorowycza i Melanii Michajliwny – córki Ljubow. Zatem mamy obecnie informacje także o dziadku Todosia Osmaczki, Wasylu, i pradziadku Fedorze po linii Kowalenków. Jak wiadomo ze źródeł, „słabowity” syn Prokopa i Ljubow Łukijów – Artem (1884) – przeżył zaledwie 3 tygodnie. Chrzestnymi rodzicami chłopca (najwyraźniej najmłodszego w rodzinie) zostali Nykyfir Iwanowycz Riepjach i żona Jakowa Łukija (stryjecznego brata Prokopa), Uljana Hnatiwna. O wspomnianych córkach Stepanidzie i Marii informacji, niestety, brak, chyba że natrafiamy na ich udział w rodzinnych uroczystościach jako chrzestne. Jednak dane metrykalne dają bardziej rozległy obraz rodziny brata Ijwy, Łukiana, który, podobnie jak siostra, musiał przeżyć nie jedną rodzinną stratę. Tak więc Łukian Prokopowycz Łukij i jego pierwsza żona Ołena Sozontiwna mieli pięciu synów: Mykytę (ur. 1893), Nykyfora (orientacyjnie 1894–1895), Kyryła (1901), Dawida (1903), Leontija (1906) oraz córkę Antoninę (1899). „Słabowity” pierworodny Mykyta przeżył zaledwie 6 dni, dwumiesięczna Antonina zmarła na gruźlicę węzłów chłonnych (złotaszkę); Kyryło (najprawdopodobniej nazwany na cześć swego dziadka Kyryła) w dziewiątym roku życia
Łukija Stepaniwna Osmaczka z chartem, około 1912–1914 r.
wieku zmarł na zapalenie płuc; sześcioletni Leontij – na błonicę. Prawdopodobnie młodo odeszła z tego świata także żona Olena, gdyż z późniejszych danych archiwalnych wynika, że z drugą żoną Łuk’jana – Oleną Hryhorijiwną – urodziły się dwie dziewczynki – Anastasija (1913) i Ananija (1915). Drugie dziecko przeżyło zaledwie dwa miesiące. Znamienne, że w tym samym 1915 roku wraz ze swoim ojcem Łuk’janem najstarszy Nykyfir i jego żona Marfa Tymofiijiwna również zostali rodzicami swojego pierworodnego i nazwali go na cześć pradziadka Kyryła. Co ciekawe, chrzestnymi małego Kyryła zostali Wasyl Dawydowycz Łukij i Łukija Stepaniwna Osmaczka, rodzona siostra Teodosija i w tym czasie jeszcze panna. To właśnie ona „odzyskała” panieskie nazwisko matki Iwhi, wychodząc za mąż za swojego brata w czwartym pokoleniu – Wiktora Jakowyczа Łukija, którego ojciec (Jakiw Platonowycz) był świadkiem na weselu rodziców Łukija. Oczywiste, że rodzinna tragedia rodzonego brata (śmierć pięciorga dzieci i żony) nie mogła nie odbić się w wrażliwej siostrzanej duszy Iwhi. Tajemnicza pozostawała także śmierć ojca Iwhi, Prokopija. Oto wpis metrykalny z 14 kwietnia 1885 r. o „pogrzebie” czterdziestodwuletniego „chłopa-właściciela” Prokopija Kyrylowycza Łukija stwierdza, że zmarły został znaleziony „w urwisku”. Oczywiste jest także i to, że brak wpisu w rubryce z datą śmierci daje podstawy sądzić, iż rodzina długo szukała zaginionego. Najwyraźniej dopiero wiosną, po roztopach, odnaleziono ciało Prokopija, który zginął z nieznanych przyczyn. Można sobie tylko wyobrazić, jak bardzo psychicznie trudno było przeżyć tragiczną śmierć ojca czternastoletniej Iwhie. Niespodziewanym odkryciem dla autorki tego badania było to, że studiując drzewo genealogiczne Teodosija Osmaczki, natrafiłam na zapis o ślubie z 1884 roku macijiwskiego chłopa Stepana Mykołajowycza Zajwoho (22 lata) i kuciwskiej chłopki Maryny Andrijiwny Łukij (19 lat), na których ślubie świadkami byli kuzyni ojca panny młodej Andrija Pawłowycza – Prokopij Kyrylowycz i Mykoła Afanasijowycz Łukijowie. Okazuje się, że świadkiem mojego prapradziadka z „macijiwskiej gałęzi” po linii ojca Stepana Zajwoho i mojej prapraprababki Maryny Łukij był dziadek poety Teodosija Osmaczki! W tym samym 1884 roku Prokopij Kyrylowycz figuruje jako świadek na ślubie Mychajła Leontijowycza Jaszczenki i Iryny Charytoniwny Wowk (to właśnie ten Jaszczenko, do którego wielokrotnie zachodził Todoś „na rozmowę” (zob. wspomnienia O. K. Szałapy „Uboga dusza” w książce: Moszenski S. „Kuciwski burłaka”). Najpewniej były to ostatnie zaproszenia Prokopija na rodzinne uroczystości krewnych i rodaków, bo już w następnym, 1885 roku, jego życie zakończy się w urwisku. Zatem dziadek poety zmarł jeszcze na 11 lat przed pojawieniem się na świecie jego utalentowanego wnuka. Lubow Wasyliwna przeżyła swojego męża o 10 lat: zmarła w wieku 52 lat (1894 r.) na raka. Również jej nie było dane zaznać radości z narodzin dziecka Iwhi, które stanie się znaczące nie tylko w literaturze ukraińskiej, ale i światowej. Jednak sądzę, że mistyczny lęk przed zniknięciem dziada w urwisku nie mógł nie przejść z matki poprzez jej opowieści już w dzieciństwie na delikatną, wrażliwą naturę Todosia. Ten lęk, jak zadra, Osmaczka nosił w sobie przez całe życie i, co dość znamienne, „wyganiał” go w teksty artystyczne – jak wypędza się zastałe bydło na wolną przestrzeń, „na paszę”. Zapewne nie przypadkiem twórczość poety przesiąknięta jest symboliczym obrazem „urwiska”, zaczynając oczywiście od pierwszego, tak samo zatytułowanego tomiku poetyckiego z dziesięciu wierszy, który ukazał się drukiem w 1922 roku. Symbole jaru-urwiska (Benerina krucza, Hajdamacki jar, Chołodnyj jar, Perepelicziński jar, Nahajewyj jar itp.) szeroko przedstawia pisarz także w swojej liro-epice (jak na przykład w poemacie „Poeta”) oraz w prozie: „Starszy bojar” i zwłaszcza „Plan do dworu” oraz „Rotonda duszogubców”.
„…I wyszli z rodzinnego podwórza do sąsiednich wsi, by przeczekać zły czas” (Bracia i siostry Teodozji Osmaczki). Wśród dziewięciorga dzieci Stepana i Iwhy Osmaczków Todosij, jak już wspominano, urodził się trzeci. Ponieważ Horpyna i Łukija Pierwsza zmarły jeszcze jako niemowlęta, narodziny chłopca, pierworodnego, kontynuatora rodu, były najwyraźniej swoistym Bożym błogosławieństwem, wycierpianym i wyproszonym przez młodych rodziców. Zapewne także bliskość dusz i charakterów Poety i jego ojca można wyjaśnić nierozerwalnym związkiem tą krewniaczą pierwotnością, duchowo-psychologiczną pępowiną rodową, aż po granice życia – jednego i drugiego. Czy podobnie bliskie stosunki łączyły Stepana Osmaczkę z jego młodszymi synami: Samijłem, Martynem, Stepanem, Charytonem? Raczej nie. Przemyślenie tekstów artystycznych Todosija Osmaczki oraz wspomnień o nim skłania do myśli, że Stepan Osmaczka przedkładał talentowanego syna, z którego nigdy, nawet w najtrudniejszych dla ojczystej ziemi czasach, nie ubywało Ukrainy..., który śmiało mógł w oczy imperialnym najeźdźcom mówić szczere rzeczy ...wtedy, gdy jego inne dzieci „jak tylko podrosły w górę, to strach Moskiewskiej dyktatury rozpędził je po Ukrainie w takie miejsca, że stara matka nawet nie umiała ich wymówić...”. I nie tylko „rozpędził”, ale zagnał je do „sowieckiej” stajni i jeszcze ujarzmił legitymacjami partyjnymi Komunistycznej Partii. Z zapisu protokołu przesłuchania Todosija Osmaczki z 15 lutego 1933 roku o jego braciach i siostrach czytamy: „...Oprócz mnie były trzy siostry i cztery bracia, z których: siostra Lykera (w protokole „Lukierja”) wyszła za mąż za chłopa z tej samej wsi Kuciwka, który obecnie pracuje jako kierownik warsztatu w kołchozie, sam zawodowo kierowca; siostra Uljana zamężna, mieszka w miejscowości Rajhorod, powiatu czerkaskiego, jej mąż jest pracownikiem partyjnym. Jeden brat zmarł w 1920 roku na tyfus w Armii Czerwonej. Brat Martyn pracuje w Rajhorodzie, członek partii komunistycznej; brat Stepan mieszka we wsi Kuciwka, uczy się w szkole weterynaryjnej w Smile; brat Charyton zajmuje się gospodarstwem rolnym, mieszka w ojcowskiej siedzibie w Kuciwce. Obecnie nie utrzymuję żadnego kontaktu z nikim z krewnych”. Nawiasem mówiąc, co do najmłodszego brata Charytona (w „Rotondzie duszogubów” – Madesa), to u Todosija najwidoczniej były podejrzenia, że to właśnie on, zadawszy się z wiejskim „Parkomem”, z towarzyszem Mazdyhonem, opieczętował ojcu lekarstwa… Co do swoich dwóch sióstr – Łukiji, która była o dwa lata młodsza od Todosija, oraz najmłodszej w rodzinie Uljany – to poeta w rozmowach zarówno z Ludmiłą Kowalenko, jak i z Marią Kejwan wspominał je z ciepłą wdzięcznością w najcięższych dla siebie czasach ukrywania się przed ponownym uwięzieniem. Wtedy one „z prawdziwie siostrzanymi sercami ukrywały go i karmiły. Karmić zbędną gębę... – znaczyło odebrać kawałek chleba sobie i swoim dzieciom...”. Zatem „bez odrobiny goryczy” Osmaczka opowiadał swoim zamorskim przyjaciołom o tym, jak „ucieszyły się jego siostry, kiedy pewnej zimy wzięła go na wyżywienie jakaś wdowa...” i „że będę jadł nie ich, ale jej chleb”. W ogóle zaś poeta nie lubił mówić o swoich braciach i siostrach, dlatego ilu ich było – nikt dokładnie nie wiedział. Od czasu do czasu wspominał o swoim zamordowanym bracie (chodzi o Samijła), więc powstawało wrażenie, że u Todosija był jeden, a sióstr było wiele, o różnych charakterach. „Jedne były wesołe, chętne do muzyki i tańca – opowiada wspomnienia o Osmaczce w „W samotnej wędrówce do wieczności” Maria Kejwan – lubiły ładnie się ubierać, zawsze się śmiały i zaglądały w lustro. Drugie zaś były pracowite, poważne, zawsze przygnębione, nie lubiły ładnie się ubierać, nie chodziły na tańce...”. Najwyraźniej, czując, że to właśnie on jest dumą i nadzieją ojca, autor autobiograficznej powieści pokazuje wyższość swojego głównego bohatera Iwana nad innymi dziećmi starego Owsija Brusa. Tak oto ustami wieśniaka Szelestijana, który gorliwie broni uczciwego weterynarza przed komunistycznymi oszczerstwami, pisarz ocenia jego dzieci: że, jak mówi, „nie udały się w niego” i że są „to zwykła słoma”, „do niczego nieprzydatni”, z wyjątkiem najstarszego, który poszedł „między ludzi” – „za pisarza”. Ta jego „wyższość” nad rodzonymi braćmi i siostrami jest najwyraźniej podyktowana zarówno ich bezwolnością wobec okupanta, jak i zapewne ich strachem z powodu rodzinnych związków z „najbezczelniejszym poetą ZSRR” (zarówno w tekstach, jak i we wspomnieniach o poecie natrafiamy na informacje, że krewni cierpieli z powodu „gości” Todosija Osmaczki jako najzaciętszego wroga władzy radzieckiej). „Chciał pójść do Stepana – wspomina rodaczka poety, kuciwczanka Olga Szałapa – tam zaczęto go śledzić, a u brata czworo dzieci... Przyszedł do młodszego brata Charytona – ten też go wyprasza, żeby nie ściągnąć nieszczęścia, bo u brata też dzieci. Zatrzymał się u siostry Łukiji – więc na donos sąsiadów przyjechała milicja, zrobili rewizję, zabrali wszystkie książki, wszystko do góry nogami przewrócili. Cały miesiąc był pod nadzorem w sądzie rejonowym. Więc śpi, gdzie się da, i je, co mu dadzą...” Można przypuszczać, że to w pewnym stopniu „odsuwało” Poetę od nich, dlatego też szczególnie nie przejmował się ich losem. To wyznanie przebija się w jego „Rotondzie”, gdy stary ojciec Brus zauważa, że „najstraszniejsze” dla niego jest to, że syn przez trzy dni pobytu w rodzinnym domu ani razu nie zapytał o swoje siostry i braci. Ojca przeraża synowska obcość; martwi się tym, że dla przyjezdnego wykształconego syna także on jest obcy, a zatem od niego trudno oczekiwać pomocy staremu, tak jak tych dzieci, które nie przyszły na pogrzeb matki. Tymczasem, jak wspominają krewni poety, poza Todosijem wszystkie dzieci odprowadziły matkę w ostatnią drogę do wieczności. Zatem to raczej przypomina wewnętrzną spowiedź „w tekst” duszy wyniszczonej udręką, samousprawiedliwienie: no cóż, nie tylko on, lecz wszyscy inni. Iwan Brus przyznaje tę swoją nieuwagę, obojętność wobec krewnych, tak jak przyznaje miłość i szacunek do ojca, głęboki żal do bliskiego człowieka, który w samotności znajduje się „w takim samym stanie” jak on – w „strasznym pasie rozpaczliwej duchowej bezdomności”: „...I drgnął. I spojrzał w bok na ojca, który poganiał konia.... Lecz mimo to postać ojca była pognieciona niedawnymi przeżyciami… Siedział trochę niżej na trawie niż syn, a do tego twarzą do konia. I to jego położenie w pewnym stopniu warunkowało wrażenie syna o ojcu. Ojciec siedział i opierał nogi, obute w buty, o drewnianą skrzynię wozu. Buty były pokryte pyłem, który zamienił się w ziemistą skorupę. Czapka na ojcu miała taki sam kolor jak jego marynarka i spodnie. A zza kołnierza marynarki wyglądał wąziutkim czarno-czerwonym pasem wyszyty kołnierzyk lnianej koszuli. Kto go haftował?.. Matka czy jakaś siostra, która nie przyszła na pogrzeb matki? Czy może ta koszula była wyszyta jeszcze wtedy, gdy jego, Iwana, jeszcze nawet nie było na świecie?.. I, jak tak się teraz zastanowić, to czy on i siostry, i bracia istnieją na świecie dla ojca? Oni wszyscy są dla niego teraz jak rozrzucone cegiełki ze zrujnowanej ekonomii...” Zatem tę zrujnowaną przez imperialną Rosję ukraińską „rodzinną ekonomię” Stepana i Iwhy Osmaczków spróbujemy zebrać cegiełka po cegiełce: zobaczmy, rozwikłamy sekrety tego złożonego stylu architektonicznego o nazwie „Osmaczka”.
Dalszy ciąg nastąpi.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Aktualnej sztuki”. Czytaliśmy ją z zespołem, który następnie został zaangażowany w tworzenie spektaklu. Ten tekst nie dawał mi spokoju i już po miesiącu postanowiliśmy zrobić przedstawienie. Bardzo ważny jest każdy członek naszego zespołu. Nikt nie zrezygnował z projektu, wszyscy przeszli tę drogę do końca, to jest niezwykle cenne. Chciałbym wyróżnić Anastasiję Segedę, która nie tylko gra rolę Nasti, ale też jest asystentką reżysera. Pod koniec procesu prób zachorowałem, i ona prowadziła spektakl. Można powiedzieć, że ostateczną wersję zobaczyłem dopiero na premierze. Tetiana Smirnowa (Psycholożka) i Maryja Krasnoszok (Ruda) bardzo trafnie weszły w swoje postacie. Dokładnie tak je sobie wyobrażałem, gdy czytałem sztukę. To samo można powiedzieć o Maksymie Burlace (Wojskowy). Ogólnie w spektaklu nie ma wyraźnych ról poza główną bohaterką. Na przykład Tetiana najpierw jest dyrektorką szkoły, a potem staje się psycholożką. Podobna sytuacja dotyczy innych wykonawców. Porównałbym to do Ewangelii, którą napisali różni autorzy. W spektaklu jakby mówiło się o jednej wojnie, ale opowiada się o niej na różne sposoby. Powstaje obszerny obraz wojny, gdy słyszymy historię matki, historię córki, historię bohaterki, historię wojskowego. Mamy wspaniałą artystkę Irynę Cybę. Z wykształcenia jest architektką i to jej pierwsze pełne wsparcie finansowe z miejskiego programu stypendiów na realizację projektów w dziedzinie kultury w Czerkasach. Ten projekt nie tylko uzupełnił nowoczesny wizerunek naszego miasta, ale i symbolizuje siłę ukraińskiej kultury, która karmi nasznaszego ducha nawet w czasie wojny. A ponadto kino „Ukraina” przyjęło projekt edukacyjny „Ekran Illienki: spuścizna artysty”. Uczniowie klas 8–11 obejrzeli kultowe filmy Jurija Illienki: „Leśna pieśń. Mawka”, „Wieczór na Iwana Kupały”, „Legenda o księżnej Oldze”, spektakl. Iryna trafnie i precyzyjnie określiła pracę z materiałem, zaproponowała, moim zdaniem, idealne rozwiązanie. Ono dokładnie układa się na te warstwy historii, które składają się w bryłę. Światło przygotował żołnierz Wielemir Horysławiec. Przed pełnoskalową wojną pracował w Charkowie w teatrze, który obecnie nosi imię Hryhorija Kwitki-Osnowjanenki. Od pierwszych dni poszedł na front jako ochotnik. Niedawno napisał swoją pierwszą sztukę w ramach laboratorium Teatru Weteranów. Wkrótce zostanie zaprezentowana na jednym z festiwali. Sam to przeszedł, dlatego potrafił dać właściwe światło wydarzeniom. Pokazujemy spektakl na różnych scenach, odbyło się już siedem pokazów. Spektakl za każdym razem się zmienia, stopniowo dojrzewa. Pokaz w Teatrze Lalek był dla mnie szczególny, ponieważ była tu moja mama. Rzadko widuję swoją mamę, bo teraz mieszka za granicą… W Narodowej Operecie Ukrainy rozpocząłem pracę nad spektaklem „22, czyli Droga bohatera” na podstawie sztuki Wołodymyra Tuki. Kompozytor Oleksandr Czorny, choreograf Olha Semjoszkina, plastyk Bohdan Poliszczuk. Spektakl powstaje przy wsparciu Ukraińskiego Funduszu Kultury. Premiera zaplanowana jest na połowę października. Po zakończeniu spektaklu odbyła się aukcja charytatywna, którą poprowadziła przedstawicielka fundacji Leleka Foundation Ukraine Oleksandra Dmytrenko. Wśród wylicytowanych lotów: zbiór wierszy Serhija Żadana „Dynamo Charków”, podpisany przez autora specjalnie dla tej fundacji; obraz znanego artysty Nikity Titowa z charytatywnej serii „Ptaki marzeń”, który Nikita stworzył na wsparcie organizacji charytatywnych i wolontariackich; unikatowa flaga, a wraz z nią okluzyjna naklejka, w której utkwił fragment drona. Łącznie na aukcji zebrano 230 tysięcy hrywien.
…gynę Olhę”. Młodzież miała także możliwość wykazania się własną twórczością — tworząc plakaty i filmy wideo. Projekt zrealizowano dzięki grantowi czerkaskiego mera Anatolija Bondarenki dla placówek ogólnokształcących szkół średnich. Stał się on prawdziwym kulturalno-edukacyjnym pomostem między pokoleniami, łącząc uczniów, nauczycieli, społeczność lokalną i instytucje kultury.
Na podstawie informacji Centrum Czerkaskich Mediów
Tłumaczenie maszynowe
Na scenie Kijowskiego Akademickiego Teatru Lalek „Zamek na górze” pokazano spektakl charytatywny „Balans” na podstawie sztuki weteranki i medyczki bojowej Aliny Sarnackiej. Przedstawienie zadedykowano tym, którzy ratują życie, medykom bojowym na linii frontu. Organizatorami wydarzenia były Leleka Foundation Ukraine oraz Teatr Weteranów. Wszystkie środki zebrane podczas wydarzenia przeznaczono na wsparcie medyków bojowych w ramach zbiórki „Hartowani”.
Eduard OWCZARENKO Zdjęcia: Jurij WIERES
– Od początku pełnoskalowej inwazji nasz teatr zorganizował szereg akcji charytatywnych – powiedział dyrektor i kierownik artystyczny Kijowskiego Akademickiego Teatru Lalek Ihor Hulyj. – Wśród nich są „Święty Mikołaju, wstąp do nas w gości” dla dzieci osób wewnętrznie przesiedlonych (WPO) z Chersońszczyzny wspólnie z Kachowską Wojskową Administracją Miejską, bal charytatywny „Le reve” z fundacją „IRON SHIELD OF UKRAINE”, „Twoje dziecko – to twoja Ukraina” wspólnie z Fundacją Charytatywną „SEJV KYJIW” przy wsparciu Organizacji Charytatywnej „Secours Populaire” (Francja) oraz Organizacją Pozarządową „Petro i Mazepa” (Kijów), koncert „Sze. Pieśń: 210 minut z Szewczenką” wspólnie z Organizacją Pozarządową „Szefest” oraz wiele innych. Organizacja charytatywna „Fundacja Charytatywna Leleka-Ukraina” zwróciła się do nas z propozycją pokazania na scenie naszego teatru spektaklu „Bałans” według sztuki Aliny Sarnackiej oraz przeprowadzenia aukcji charytatywnej na rzecz wsparcia wojskowych medyków. Postanowiliśmy spróbować. Nasz teatr wziął na siebie wszystkie kwestie organizacyjne i techniczne. Od naszej strony było też wsparcie informacyjne, przede wszystkim w mediach społecznościowych. Czyli prowadziliśmy administrowanie całym wydarzeniem. Uważam, że takie projekty są bardzo ważne dla wsparcia naszych żołnierzy. Tym razem chodziło o zakup sprzętu medycznego dla ratowania życia. Jeśli mamy możliwość pomóc, zawsze jestem „za”. Wydarzenie odbyło się na wysokim poziomie zawodowym. Pokazaliśmy dobry spektakl, który jest w stanie poruszyć wielu i ukazać ważną problematykę. Spektakl stworzył młody reżyser Mykyta Poliakow. To prawdziwa społeczna historia, która powinna docierać do widzów. Do tego wspomniana już aukcja. Wszystko wyszło świetnie! Zgadzamy się powtórzyć to doświadczenie. Stale kontaktujemy się z różnymi organizacjami społecznymi, które pracują przede wszystkim z dziećmi. Już zaplanowano kilka nowych ciekawych projektów. Udostępniamy bezpłatne bilety na spektakle dla społecznie niezabezpieczonych grup ludności, a także dzieci wojskowych, samych żołnierzy, ich żon i rodziców. W teatrze trwa praca nad spektaklem „Leśna pieśń”. Reżyseruje go Oleh Petrowycz Mosijczuk – reżyser o wielkim doświadczeniu, Narodowy Artysta Ukrainy, główny reżyser Tarnopolskiego Akademickiego Obwodowego Teatru Dramatycznego im. Tarasa Szewczenki, prawdziwy profesjonalista w swoim fachu. Dla niektórych aktorów dopisał nawet nowe role, których na początku nie było w inscenizacji. Oczekujemy premiery 4 października i z радością zapraszamy wszystkich. Czym jest „Bałans”? To nasza rzeczywistość, którą dokucza media społecznościowe. To historia, która śmieje się przez łzy i milczy głośniej niż krzyk. Żywa, szczera, ironiczna, z czarnym humorem i scenami dokumentalnymi. Śmiejemy się, rodzimy piękno z bólu i pamiętamy o swoich. To historia o tych, którzy nie wrócili, i o tych, którzy teraz uciekają przed wspomnieniami. – Pisałam zawsze – wspomina Alina Sarnacka, dramatopisarka, autorka sztuki „Bałans”. – A kiedy byłam na froncie, pisałam bardzo dużo w celu zbiórki pieniędzy na swój oddział – 207. Batalion Specjalny 241. Brygady. Po powrocie do Kijowa zapisałam się na kurs „Szkoła Weteranów”. To szkoła dramaturgów. Właściwie dla mnie sens leżał nie w dramaturgii, a w pisarstwie artystycznym. Pod kierunkiem znanego ukraińskiego dramaturga Maksyma Kurotschkina zaczęłam pisać dla teatru. A w tę historię wprowadziła mnie działaczka teatralna Ołha Muraszko, która zmusiła mnie do wstąpienia do szkoły, bo uważała, że mogę zostać dobrą dramatopisarką. Sztukę „Bałans” napisałam latem zeszłego roku. To była moja pierwsza sztuka, stworzona w ramach „Szkoły Dramaturgów”. Zdobyła ona nagrody w kilku konkursach dramaturgicznych. W sumie w ciągu roku wygrałam w konkursach dramaturgicznych „Lipniowy Miód 2024”, „Tydzień Aktualnej Sztuki 2024” i „Drama.ua 2025”. Miałam dwa wyróżnienia na festiwalu „ATYPOWO” we Wrocławiu, zostałam finalistką Aurora Drama Award 2025; stypendystką Wilno\VILNO oraz Jean-Jacques-Rousseau Fellow-
ship od Die Akademie Schloss Solitude. Czytania „Balansu” odbyły się w Narodowym Akademickim Teatrze Dramatycznym im. Iwana Franki oraz w Połtawie, nowe czytania są zaplanowane w Lwowskim Teatrze im. Leśi Ukrainki, a także w Charkowie. Spektakl na podstawie tej sztuki, który tym razem pokazano na scenie Kijowskiego Akademickiego Teatru Lalek, przez trzy miesiące gra w Teatrze Dramaturgów (Kijów). Również w tym teatrze od roku gra spektakl na podstawie mojej drugiej sztuki „Wojskowa mama”. Czasami bywam na próbach, kiedy wystawia się spektakle na podstawie moich sztuk, ale częściej tylko na pierwszej i ostatniej. Nie biorę udziału w przygotowaniu spektakli, lecz wybieram spośród zgłoszeń reżyserów do ich inscenizacji. Tym razem nieprzypadkowo wybrałam Mykytę Polakowa – od dawna chciał wystawić „Balans”. Mykyta doskonale rozumie tekst sztuki, być może nawet lepiej niż ja. Uważa, że w jednej sztuce zawarte są wszystkie składniki wojny, i to mu się podoba. Dla mnie jest to bardzo ważne. Mam już porozumienie z jednym z kijowskich teatrów w sprawie wystawienia kolejnej mojej sztuki. A w Lwowskim Teatrze Leśi Ukrainki zapowiedziano spektakl na podstawie sztuki o żonach, które czekają na żołnierzy. – Sztuka Aliny Sarnackiej „Balans” poruszyła mnie uczciwością, otwartością, szczerością – kontynuował rozmowę Mykyta Polakow, reżyser. – To niezwykle ważne dzieło, bo pomaga zbliżyć cywilnych i wojskowych. Najpierw odbyło się czytanie w Narodowym Akademickim Teatrze Dramatycznym im. Iwana Franki w ramach festiwalu „Tydzień
Tłumaczenie maszynowe
W bibliotece «Dzherelo» Centralnej Biblioteki Systemowej «Swiczado» Świątoszyńskiego rejonu Kijowa odbyło się posiedzenie klubu miłośników kina ukraińskiego. Reżyser Dmytro Łomaczuk opowiedział o życiu i twórczości aktora, reżysera, scenarzysty, legendy ukraińskiego kina – Iwana Mykołajczuka, z którym osobiście był znajomy. Odbyła się także premiera filmu dokumentalnego „Nacja niewolników” w reżyserii Dmytra Łomaczuka. Autorem pomysłu i scenariusza jest przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki Pawło Mowczan. Serdecznie dziękujemy kierowniczce biblioteki «Dzherelo» Tetianie Krawczenko za organizację i przeprowadzenie wydarzenia.
Tetiana NEHRIJ, zasłużona artystka Ukrainy
Tłumaczenie maszynowe
Odsłonięto unikatowy rzeźbiarski horelief inspirowany twórczością Jurija Illenki.
Fasadę kina „Ukraina” ozdobił pierwszy w mieście horelief takiego formatu, wykonany utalentowanym czerkaskim artystą Władysławem Dymjonem, poinformowała zastępczyni mera Czerkas Anastasija Czubina. Powstanie tego dzieła sztuki stało się możliwe dzięki
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
szczerym i przejmującym. Jedyne, czego by się chciało, to żeby na końcu złoczyńcy zostali ukarani. Ale wszystko jest jak w życiu. Szczególne podziękowania dla autora utworu – za odwagę poruszenia tak trudnego, bolesnego i niezwykle aktualnego tematu”. Blogerka na Instagramie Maryna Kuźmina: „…odbyła się premiera inscenizacji książki „Self-Harm. Samookaleczenie” w formacie dramatu psychologicznego z elementami kryminału w kijowskim teatrze „Wilni” pod tytułem „Sam… Jeden…” na niełatwy, ostry temat społeczny. W centrum wydarzeń – naświetlenie niebezpieczeństwa pułapek, w które mogą wpaść nastolatki w mediach społecznościowych. Jest tu o wrażliwości w chwilach samotności, o rozpaczy rodziców, o ważności złapania odpowiedniego momentu, by zdążyć pomóc, o nieobojętności. Wielkie podziękowania dla wszystkich, którzy pracowali nad stworzeniem tego projektu”. Aktorka Anna Hołowata: „Gratuluję całemu zespołowi spektaklu „Sam… Jeden…” teatru „Wilni” premiery inscenizacji książki Jarosława Karpcia. Szczerze dziękuję za głęboką i emocjonalną inscenizację, która pozostawia po sobie wiele przemyśleń. Poruszyliście niezwykle ważny i bolesny temat – wpływu niebezpiecznych „gier”, które mogą kosztować życie. Było boleśnie patrzeć, ale właśnie w tym tkwi siła spektaklu. Nie pozwala on odwrócić wzroku, a zmusza do spojrzenia w samą istotę. Szczególne podziękowania dla wszystkich aktorów za szczerość i pełne oddanie na scenie, a także dla reżyserki Oлександry Kisielewskiej za tak głęboką i ważną pracę. Jestem szczerze wdzięczna za to silne doświadczenie”. Switłana Krywoszejewa: „Cisza przed burzą”. Kijów dusił się w letnim, upalnym spokoju, kiedy 2 sierpnia niespodziewanie przyniósł powiew jesieni. Niebo nad miastem zawisło nisko, jakby pragnęło zajrzeć w okna teatru „Wilni”. A tam – za gęstą zasłoną czarnego aksamitu – coś się rodziło. Nie po prostu spektakl. Spowiedź. Wybuch. Protest. Sztuka Jarosława Karpcia „Sam… Jeden…” – inscenizacja jego powieści – przygotowywana była w milczeniu, bez głośnego PR-u. Teatr zdecydował: niech mówi cisza. Powie ona więcej niż tysiąc afiszy. Widzowie zaczęli schodzić się na godzinę przed początkiem. Wśród nich – studenci, weterani, starsi kijowianie, młode pary, inteligencja. Wszyscy tak różni – ale coś łączyło ich w tej przestrzeni. Być może była to potrzeba zobaczenia kogoś – wolnego, zranionego, szczerego – na scenie. W sali światło zgasło. Scena. Aktorzy. Oni – w różnych ubraniach. Z dekoracji – kręgosłup ryby. I światło, które zmienia formę i emocję. Monolog aktora śledczego – nie tekst, a strumień świadomości. Mówi do siebie. Do ciała. Do matki. Do kraju. On – jak lustro, w które boleśnie jest patrzeć, ale niemożliwe jest odwrócenie wzroku. „Mówisz, że to – słabość. A ja mówię – to mój sposób krzyku, kiedy nie wolno mi krzyczeć na głos…” Słowa każdego aktora sypały się jak odłamki. Widzowie wzdrygali się, gdy aktorzy gwałtownie zatrzymywali się w połowie zdania. A potem – cisza. Cisza, która krzyczy. Finał. Kiedy światło zgasło, nikt nie drgnął z miejsca. Milczenie trwało dłużej niż sam finał. Ludzie wstali, klaskali. Oni po prostu patrzyli w ciemność, szukając odpowiedzi. I dopiero wtedy, gdy aktorzy stanęli przed widzami pod lampami, oświetleni widzowie zaczęli obejmować aktorów i gratulować autorowi sztuki Jarosławowi Karpciowi. Spektakl „Sam… Jeden…” – to akt odwagi. I widza, i aktorów, i samego teatru. przekazuje nabyte wiedzę i umiejętności nowym pokoleniom Ukraińców, wykładając w Kijowskiej Dziecięcej Akademii Sztuk im. M. Czemberdżi sztukę dekoracyjno-użytkową i malarstwo. Według słów kolegów, którzy przyszli z wychowankami pogratulować jej otwarcia wystawy i przygotowali cały koncert-prezent, to prawdziwe poświęcenie. Wszak artystka pracuje z najmłodszymi, rozwijając w dzieciach artystyczne widzenie, smak, ucząc ich technik i, bez wątpienia, zaszczepiając miłość do ukraińskich tradycji, do ojczystej ziemi, budząc pragnienie poznawania i studiowania swoich korzeni. Wszystkich oczarował wychowanek sekcji teatralnej Eduard Porjadczenko, który zerwał owacje wykonaniem legendarnego „Jarmarku” Ostapa Wyszni. Zatem nasza sztuka nie zagubiła się w wirze nowoczesności – ona kontynuuje się w utalentowanej młodzieży, która będzie szerzyć ją po świecie. Wystawa przygotowywana była trzy lata. Na niej przedstawione są nie tylko hafty i ornamenty: jest jeszcze seria prac „Fantastyczne zwierzęta” w nurcie sztuki naiwnej (jedną z najjaśniejszych przedstawicielek której była Maria Prymaczenko, której muzeum w Iwankowie na Kijowszczyźnie zniszczyli okupanci w pierwszych dniach pełnoskalowej wojny), a także wielkoformatowy obraz „Łukasz i Mawka” na motywach „Pieśni leśnej” Łesi Ukrainki. Zatem jest tu podsumowanie ostatnich pięciu lat twórczych – napiętych i burzliwych dla całego kraju. Mimo to sala kwitła barwami, zmuszając do uśmiechu, wspominania jasnych momentów i marzeń o pokojowej Ukrainie. Zatem musimy nie tracić wiary w to, aby wytrwać i odbudować potężne państwo, które idzie naprzód, czerpiąc siły ze swoich głębokich i mocnych korzeni.
Tłumaczenie maszynowe
Martyn STRASZKO Zdjęcie z archiwum teatru W Kijowie zaprezentowano spektakl „Sam… Jeden…”. Jest to inscenizacja książki ukraińskiego autora Jarosława Karpcia, który po raz pierwszy we współczesnej literaturze pięknej napisał o zjawisku samookaleczeń. Przeczytawszy książkę, ukraińska reżyserka dostrzegła w niej potencjał do wystawienia na scenie. Po przeczytaniu sztuki aktorzy wspólnie z reżyserką zabrali się za jej wystawienie przy ulicy Wielkiej Wasylkowskiej 67/7. O nastolatkach, problemie, którego nie da się rozwiązać jednym przedstawieniem, oraz perspektywach tej inscenizacji rozmawiamy z reżyserką i kierowniczką teatru „Wilni” Ołeksandrą Kisiłecką. To pierwsza współpraca teatru z żyjącym dramaturgiem, na którą już zareagowali zarówno widzowie, jak i profesjonalne środowisko teatralne. – Jak osobiście dotyczy Pani temat nastolatków i dzieci? – Mam troje dzieci, dwoje z nich to nastolatki. Staram się wychowywać je tak, abyśmy mogli o wszystkim rozmawiać, ale nie jestem w stanie uchronić ich przed całym złem tego świata. Tę inscenizację powinni zobaczyć zarówno rodzice, jak i dzieci, ponieważ pierwszym krokiem, by zapobiec zagrożeniu, jest słuchanie naszych dzieci i komunikowanie się z nimi. Jeśli dzieci będą nam ufać, to jest szansa, że przyjdą do nas z każdym problemem. – Czy przed zapoznaniem się z książką „Selfharm” znała Pani to zjawisko? – Tak. Moja mama pracuje w szkole, dlatego te tematy omawiamy z nią stale, aby rozumieć tendencje i wpływy na dzieci w naszym mieście. – Spektakl „Sam... Jeden...” to pierwsze doświadczenie współpracy z dramaturgiem-współczesnym. Dlaczego teatry nie chcą pracować ze współczesnymi twórcami? – Ponieważ dla dramaturga jego książka jest jak dziecko, ciężko znoszą oni jakiekolwiek ingerencje czy działania. To jak patrzenie z boku, jak nauczyciel wychowuje twoje dziecko lub na nie krzyczy. Do pracy z jakimkolwiek materiałem trzeba mieć chłodny umysł i nie mieszać spraw osobistych, aby maksymalnie obiektywnie opracowywać materiał. – Aby zinscenizować książkę „Selfharm”, przeczytała ją Pani 20 razy. Co najbardziej poruszyło? – Beznadzieja i obojętność. Bardzo chciało się właśnie w inscenizacji dać tym dzieciom trochę nadziei na pomoc dorosłych. – Jak dobierano aktorów? – Według typów postaci. Bardzo ważne było, aby aktorzy zdołali przeżyć i przekazać ból sytuacji. – Jak znalazła Pani rozwiązanie reżyserskie dla stworzenia dramatu psychologicznego-detektywu? – Wszyscy bohaterowie jakby przebywają na dnie, próbując wypłynąć i złapać powietrze, analogia z wielorybami w książce jest jaskrawo opisana, dlatego w poszukiwaniu rozwiązania inscenizacji zrodził się pomysł detektywu. – Czy spektakl może wykorzenić zjawisko samookaleczeń na Ukrainie? – Nie, ale może poruszyć zarówno dorosłych, jak i nastolatków tematami, które są aktualne, i pokazać, że problem rzeczywiście istnieje. – Jaka jest perspektywa tego spektaklu w teatrze „Wilni”? – Spektakl jest już w naszym repertuarze, ale chciałoby się, aby większość szkół Ukrainy go zobaczyła, dlatego w planach jest pokazanie go w ciągu roku przynajmniej w szkołach stolicy. Po spektaklu zebraliśmy opinie widzów na jego temat. Uczestniczka klubu literackiego Tetiana Onaszko: „Bardzo podobał się spektakl. Wszyscy spisali się na medal”. Graficzka, ilustratorka Ludmiła Korotycz: „Fabuła jest przejmująca i boleśnie prawdziwa. Gra aktorów – niezwykle przekonująca: każda emocja, każde słowo, każdy gest – wszystko było”
Tłumaczenie maszynowe
Nasz kwiat na całym świecie – historia wielokrotnie wypędzała Ukraińców z domu i bezlitośnie czyni to nadal. Ale gdziekolwiek jesteśmy, pozostajemy jednym narodem, łączy nas i wyróżnia spośród innych bogate dziedzictwo kulturowe. Jego badaniu i przemyśleniu poświęcona jest wystawa „Ukraińska haft – kod i amulet narodu” artystki Ludmiły Kubaj.
której życie było nierozerwalnie związane z przyrodą. Tak, falista linia to woda, podstawa życia; trójkąt, romb i kwadrat to zorane pole; nieskończoność to wieczny upływ bytu. Bo w ornamentach, jak podkreślił artysta-jubiler Wołodymyr Balyberdin, świadomie czy podświadomie zaszyte jest bytowanie Ukrainy – różnorodnej, interesującej, przestrzeń do jej poznawania jest bezkresna. Bo właśnie z haftu, ze strojów można wiele się dowiedzieć – i o pochodzeniu człowieka, i o jego światopoglądzie, i o tradycjach jego kraju. Jak trafnie podkreślił artysta i kochający mąż Wasyl Kubaj, to także symboliczne zjednoczenie naszych ziem, poszarpanych wojną. Artystka pochodzi z obwodu lwowskiego, a swoją twórczą i zawodową drogę zaczynała na Bukowinie – w Wyżnyckiej szkole sztuki stosowanej, gdzie uczyła się sztuki haftu artystycznego. Impulsem do realizacji siebie w tradycyjnym rzemiośle, które łączy Ukraińców przez pokolenia, stała się pełnoskalowa wojna. „Haft mnie uratował” – mówi Ludmiła Wasyliwna. Kiedy postanowili ewakuować się z burzliwego Kijowa, na który napierały kolumny okupantów,
przyniosła ze sobą zaczętą koszulę haftowaną oraz nici. „Kiedy haftujesz, odrywasz się od złego i wkładasz w pracę nadzieję na dobro, pokój”, – wspomina tamte czasy artystka. Następnie zaczęła urzeczywistniać swoje dawne marzenie – zbadać historię rzemiosła, którego rozkwit na naszych ziemiach przypadł na XVIII–XX wiek, i wyhaftować koszule z każdego regionu. Ta praca jednak zajmuje wiele czasu, więc Ludmiła Wasyliwna postanowiła równolegle przygotować kompozycje ornamentalne, które ukazały się w wydaniu „Ornament do haftów”. – To tylko kropla, – skromnie mówi ona. – Istnieje bowiem bardzo wiele ornamentów… W każdym obwodzie były swoje rodzaje, swój charakterystyczny kolor i ściegi haftarskie. Każdy wyhaftowany znak ma magiczne znaczenie i jest swoistym kodem narodu oraz jego amuletem. I chciałoby się, aby ta sprawa była kontynuowana, aby znalazły się osoby, które gruntownie zbadają i usystematyzują nasze dziedzictwo, zarówno dla współczesnych, jak i dla przyszłych pokoleń Ukraińców, które będą strzec i kontynuować tradycje. Ludmiła Wasyliwna nie tylko osobiście pracuje nad tym, ale także pe-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...poważną Nagrodę w dziedzinie tłumaczeń literackich Federacji Walonia-Brukselia za wkład w popularyzację belgijskiej literatury francuskojęzycznej. Wykłada on na Kijowskim Narodowym Uniwersytecie im. Tarasa Szewczenki. Martwimy się, gdy nie mamy od niego wiadomości… A Roman Babował (1950–2005), którego słusznie uważa się za jednego z czołowych poetów nowej Ukrainy, był moim współbratem w dziedzinie medycyny, uznanym specjalistą w zakresie medycyny nuklearnej w klinikach Charleroi. Znamy go z jego znaczących zbiorów, zwłaszcza „Po co o tym wspominam?” (1969) i „Pamięć fragmentaryczna” (1994), a także z utworów francuskojęzycznych, wśród których jest „Pozostańcy” (wydawnictwo „L’Arbre à palabres”, 1991), skąd przytoczę dwa fragmenty:
czego więc jeszcze wtedy nam będzie żyć?
anioł przeszedł, biorąc za rękę ostatnie z drzew
Wiemy oczywiście, że poezja sama nie może uratować świata. Ale dzięki niej możemy podzielić się nadzieją – zobaczyć wkrótce naszych przyjaciół żywych i zdrowych.
Tłumaczenie maszynowe
Dmytro CZYSTIAK
Ukraińsko-belgijskie stosunki kulturalne trwają od dawna i są owocne. Warto zapoznać się z bibliograficznym przewodnikiem „Ukraińsko-belgijskie związki literackie”, opracowanym przez Narodową Bibliotekę Ukrainy im. W. I. Wernadskiego w 2010 r., aby wyobrazić sobie rozmiar tej ponad półtorawiekowej współpracy, kiedy we współtworzeniu połączyli się Marko Wowczok i Pierre-Jules Hetzel, Iwan Franko i Émile Verhaeren, Lesia Ukrainka i Maurice Maeterlinck, Jurij Mieżenko i Georges Rodenbach, Maksym Rylski i Charles Van Lerberghe, Sydir Sakydon i Charles de Coster… Znacznie ożywiła się współpraca tłumaczy w przedstawianiu klasycznych i współczesnych tekstów literatury belgijskiej po odzyskaniu Niepodległości – niedawno po ukraińsku zaczęli przemawiać Henri Michaux, Maurice Carême, Marguerite Yourcenar, Françoise Mallet-Joris, Amélie Nothomb, Irène Stecik, Éric-Emmanuel Schmitt, François Emmanuel, Marcel i Oscar Thiry, Charles Van Lerberghe, Étienne Fermeers, Jacques De Decker, Henri Bosco, Hergé, Caroline Lamarche, Jean Jonguet, a także liczni autorzy na łamach specjalnego belgijskiego numeru (nr 9–10 za 2015 r.) czasopisma „Wsesvit” oraz numeru poświęconego belgijskiej dramaturgii (nr 11–12 za 2017 r.), przy wsparciu Ambasady Królestwa Belgii na Ukrainie, Federacji Walonia-Bruksela oraz Królewskiej Akademii Języka i Literatury Francuskiej Belgii. Zaś wraz z pełnoskalową inwazją rosyjskich najeźdźców raz po raz przekonywaliśmy się o znaczącym wsparciu Ukrainy ze strony naszych szczerych partnerów w Unii Europejskiej – Królestwo Belgii wkłada ogromne wysiłki w pomoc naszemu wojsku, naszym przesiedleńcom, aktywnie uczestniczy w odbudowie naszych ziem. Nieraz przekonywałem się o tym, występując w belgijskiej telewizji, w prasie, w wywiadach z przedstawicielami belgijskiej kultury. Dlatego, gdy podstępny wróg 1 stycznia uszkodził dom Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy przy ulicy Bankowej 2, to właśnie Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Królestwa Belgii na Ukrainie Luc Jacobs przyszedł nam z pomocą, zwracając się do odpowiednich instytucji o wsparcie w odbudowie wyjątkowego zabytku naszej kultury – mamy nadzieję, że to wsparcie będzie skuteczne. Wśród innych znaków poparcia szczególnie poruszający jest otwarty list od znakomitej postaci frankofońskiej literatury belgijskiej Yvana Namura, utalentowanego poety, stałego sekretarza Królewskiej Akademii Języka i Literatury Francuskiej Belgii, członka Akademii Mallarmégo. Ten otwarty list w „Biuletynie” Akademii wspomina też fenomenalną postać pisarza-frontowca w składzie belgijskiego dywizjonu samochodowo-pancernego (a później również stałego sekretarza Królewskiej Akademii Belgii) Marcela Thiry’ego, którego ro-
Yves Namur, autor książki „Проїздом у Києві” (Kijów: Saміт-книга, 2016), stał się znakomitym tekstem-świadectwem o ukraińskiej walce 1917 roku, a utalentowany poeta, wielki popularyzator poezji ukraińskiej w świecie frankofońskim Roman Babowal, którego dziedzictwo twórcze ma jeszcze wrócić na Ukrainę, oraz – co nieco komplementarnie – autor tych słów… Dziękując naszym belgijskim kolegom za wieloletnie (a obecnie szczególnie ważne) wsparcie, przywołuję słowa poprzedniego stałego sekretarza Królewskiej Akademii Belgii, świętej pamięci Jacques’a De Deckera, podczas jego wizyty w Kijowie: „My, pracownicy sfery kultury, powinniśmy nawiązywać komunikację. Właśnie dzięki takim jak my przez stulecia ludzie mogli dzielić się największymi bogactwami cywilizacji, – a to sprzyjało pokojowemu rozwiązywaniu konfliktów”. Rosyjska agresja pokazała, że nadszedł czas nowych konfliktów. Ale właśnie tym wyraźniej widać w tym przełomowym czasie naszych prawdziwych przyjaciół, obojętnych i wrogów. Dziękujemy, że Królestwo Belgii należy do pierwszych. I tego nie zapomnimy.
Tłumaczenie maszynowe
Yves NAMUR kiedy nagle wszystkiego milczenia które od dawna drżące tylko spod ciebie nie powiedzianego nam zabraknie nagle
*** znienacka zerwała się burza niespodziana wreszcie czyżby po to by nas zaprowadzić do tego czego już nie będzie?
W naszej Akademii nie przyjęto występować publicznie ani w sprawie bieżącej sytuacji politycznej, ani w sprawie konfliktów politycznych… ale nasza już stuletnia instytucja nie może zamykać się przed losem świata, przed jego cierpieniami. Oto dlaczego wypowiem się w swoim imieniu, jednak przekonany, że i niemało moich braci i sióstr podzieli te moje rozważania, podpisze się pod nimi. W tych czarnych dla Ukrainy czasach, kiedy rzekomo „szaleniec” grozi użyciem broni jądrowej, może i nie na miejscu jest używanie peryfraz z Marguerite Duras i jej „Hiroszima, miłość moja”. A jednak. To, co obecnie przychodzi przeżyć narodowi ukraińskiemu, przywiodło mi na myśl pewne wspomnienia i kilka imion, drogich nam – pamiętamy je. Oto dlaczego przeczytałem „Dookoła świata na wojnie z belgijskim autobrodydywizjonem” naszego brata Marcela Thiry’ego (w wydaniu z 2023 roku z „Grand Miroir”), a w nim o wydarzeniach października 1917 roku powiedziano: „W ukraińskiej stolicy trafiliśmy w sam środek wojny domowej. Ukraiński parlament, Rada, sformowała rząd, wspierany przez aliantów i otwarcie wystąpiła przeciwko nowej władzy bolszewickiej. W mieście, które niedawno świętowało sukcesy kampanii 1916 roku, przygotowywano się do walki, nawet do okrążenia”. Rok 1917! Dzisiaj wyłaniają się w pamięci jeszcze dwie twarze – Dmytra Czystiaka i Romana Babowała. Dmytro Czystiak przetłumaczył niejednego z naszych akademików: Maeterlinckowi poświęcona jest jego dysertacja, ale wśród innych – Lilian Wouters, François Emmanuel, Paul Emond. Wielu poetów drukował on w ukraińskiej periodyce. W zamku Seneffe wręczono mu
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „wsparciu” naszych władz znalazł się na granicy zaprzestania swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT KB „PRYWATBANK” (EDRPOU banku 14360570, kod banku 305299) otwarto rachunek: nr UA263052990000026004036804116; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU: 00031756. Tytuł płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net Wydrukowano w TOV „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 12/14. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe