1 października przewodniczący Czerniowieckiego Obwodowego Zrzeszenia organizacji społecznej „Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki” Iwan Derda w imieniu proświtian Bukowiny uroczyście powitał uczestników V Ogólnoukraińskiego triennale współczesnej sztuki dekoracyjno-użytkowej „Od Ziemi – do Słońca”. Ponad siedemdziesięciu mistrzów z różnych zakątków Ukrainy zaprezentowało swoje prace, barwne, symboliczne, głębokie, zrodzone z samej duszy naszego narodu. Centrum Kultury „Wernisaż”, gdzie tradycyjnie odbywa się ta impreza artystyczna, stało się przestrzenią, w której forma i kolor przekształcały się w język tradycji i ciągłości duchowej, a każdy eksponat mówił o niezniszczalności ukraińskiego korzenia, o żywej sile naszej ziemi i ciągłości duchowej pokoleń.
JURIJ KOWALIW
10–11
Tłumaczenie maszynowe
W tej podniosłej atmosferze, pod Opieką Przeczystej Bogurodzicy, z głębokim szacunkiem dla Obrońców i Obrończyń Ukrainy, z wdzięcznością za spokojny dzień w Czerniowcach, które w tych dniach obchodzą 618. rocznicę pierwszej pisemnej wzmianki o swoim założeniu, zabrzmiała pieśń Dmytra Pawłyczki „Dwa kolory” w wykonaniu artysty ludowego Ukrainy, profesora katedry muzyki Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego imienia Jurija Fedkowycza, Iwana Derdy. W akompaniamencie ludowej orkiestry muzyki ludowej „Bukowyna” (Centrum Kultury i Wypoczynku m. Czerniowce, kierownik Je. Tarnawski) pieśń ta stała się nie tylko numerem muzycznym, stała się modlitwą za naród, cichym i jasnym przypomnieniem o tym, że czerwień i czerń to nie tylko barwy losu, ale także barwy naszej niezniszczalnej kultury, naszej pamięci, naszej duchowej wytrwałości. Podczas występu widać właśnie ten moment, kiedy śpiew zmienia się w gest, kiedy słowo staje się światłem, kiedy wykonawca nie tylko śpiewa, on tworzy duchową przestrzeń, w której każdy słuchacz czuje się częścią wielkiej ukraińskiej historii. Była to ta rzadka chwila, kiedy sztuka różnych gatunków zlała się w jedną falę, falę wdzięczności, jedności i narodowej godności. Własna inf. Zdjęcie przekazane przez Iwana Derdę wręcza wysokie odznaczenie znanemu muzealnikowi Ołehowi Topiłce za znaczne zasługi w działalności społecznej, naukowej, kulturalnej i oświatowej oraz rozbudowie. Kontynuacja na str. 2—3 WOŁODYMYR MELNYCZENKO
Tłumaczenie maszynowe
Heorhij FILIPCZUK, akademik Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy
Miniony wrześniowo-październikowy tydzień, towarzyszący atakom powietrznym rosyjskich faszystów, obdarzył nas jednak także jasnymi chwilami. Pierwszy poranek nowego miesiąca był niezwykle słoneczny. Szczególne odczuwanie świata, gdy ma się szczęście przebywać w miejscu uwielbionym przez historię i uświęconym modlitwą. Dzwonią dzwony Ławry Kijowsko-Peczerskiej. Na płycie залитej słońcem przy głównym soborze Zaśnięcia – Iwan Mazepa, niedawno ustawiony (słusznie!) w tej świątynnej, duchowej, narodowej przestrzeni, którą gorliwie i ofiarnie tworzył, strzegł dla potomnych. Dzień Opieki Przenajświętszej Bogurodzicy. Niegdyś – jedno z najważniejszych świąt zaporoskich Kozaków, a dziś także Dzień Czczenia Ukraińskiego Wojownika. 1–2 października w tym duchowym centrum Państwa i Narodu – w Narodowym Zapowienniku „Ławra Kijowsko-Peczerska” – odbywała się XIV Ogólnoukraińska naukowo-praktyczna konferencja „Pedagogika muzealna – problemy, teraźniejszość, perspektywy” poświęcona problemom aktualizacji, interpretacji dziedzictwa historyczno-kulturowego oraz wykorzystania jego potencjału w edukacji i wychowaniu młodzieży. Naturalnie, ponieważ Ławra jest najbogatszym skarbem Narodu, który sam w sobie odzwierciedla wielką historię narodu ukraińskiego. Narodowa Akademia Nauk Pedagogicznych Ukrainy, Narodowy Zapowiednik, Instytut Edukacji Pedagogicznej i Edukacji Dorosłych im. Iwana Zjazjuna NAPN, Katedra UNESCO „Ciągłe kształcenie zawodowe w XXI wieku”, Naukowo-dydaktyczne laboratorium pedagogiki muzealnej Uniwersytetu Narodowego im. Iwana Franki we Lwowie, Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki (P. Movchan, P. Juszczenko, I. Zajec, H. Filipczuk) nadali temu spotkaniu taki charakter dyskusyjno-treściowej atmosfery, który odpowiadałby duchowi tego sakralnego terenu. Przewodniczący Proświty Pawło Movchan
Mykoła SZOT
Tłumaczenie maszynowe
Tygodnik „Słowo Proświty” (indeks 30617) można zamówić w oddziałach „Ukrposzty” za pomocą „Katalogu mediów Ukrainy” na drugie półrocze 2026 roku (str. 41). Cena wynosi: 1 mies. — 71 hrywien. 2 mies. — 142 hrywny. Bądźmy, przyjaciele, razem!
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
lerację do autorów rosyjskiej imperialnej samoświadomości. Z jakiej racji rusofobiczny Puszkin, zwolennik cara Piotra – okrutnego niszczyciela hetmańskiej stolicy Baturyna, kolonizatora Ukrainy, wychwalacz zaborczych wojen Rosji na Kaukazie („Ukorz się, Kaukazie: idzie Jermołow!”) oraz w Europie – ma zaśmiecać (jeszcze w czasie agresji!) naszą przestrzeń narodową? Prawda jest taka, że antyeuropejczyka Puszkina nigdy nie gloryfikowano w Europie i na świecie, ponieważ tam sławiono wysokim światopoglądowym stylem europejskich artystów Iwana Mazepę – Byron, Wolter, Hugo, Słowacki, Gottschall, Liszt, Delacroix, Vernet… Dlatego dziś można z przekonaniem stwierdzić, że idole „wielkiej kultury” wykluwają się i straszą jedynie w miejscach, do których dotarł znienawidzony „ruski mir”. Jak mamy być i postępować?! Istnieje na to uproszczona i sprawiedliwa odpowiedź oraz pouczający charkowski przykład z początku XX wieku, kiedy po demontażu pierwszego pomnika Kobziarza na Ukrainie, postawionego w Charkowie przez rodzinę Alczewskich w 1900 roku, władza carska wzniosła, znacząc imperialną tożsamość, pomnik Puszkina. A już po kilku tygodniach (październik 1904) Puszkina wysadzili w powietrze członkowie podziemnej Ukraińskiej Partii Ludowej, stworzonej przez Michnowskiego i Macijewicza. Jeden z jej organizatorów, organizator wysadzenia M. Szapował, stwierdził wówczas przekonująco: „…dopóki na Ukrainie nie ma pomnika Szewczenki – nie śmie stać żaden inny pomnik”. Analogiczne wątki, których na Ukrainie zawsze było pod dostatkiem, muszą stać się przedmiotem wnikliwej uwagi społeczeństwa, a nie tylko formalnej polityki, która często przypomina zachowanie gwałciciela, prostytutki i lichwiarza wziętych razem. Wybaczcie, taka natychmiastowa ocena pojawiła się (powtórzyła) w odniesieniu do współczesnych „polityków”, kiedy ci niedawno w Radzie Najwyższej nawet nie zdobyli się na wydanie należytego, przede wszystkim etycznego, wyroku na rusofobiczne zachowanie „ukraińskich artystów” (Potap i Nastia), pozbawiając ich wszystkich nagród i tytułów w imieniu Państwa. Dlatego na podobnych „obrońców” kulturowej i światopoglądowej przestrzeni narodowej nie warto liczyć. Znacznie ważniejsze jest, aby takie aksjologiczne, moralno-etyczne, ukrainocentryczne treści były wpisane w teorię i praktykę, filozofię i treść ukraińskiej edukacji, kultury, nauki, sztuki, mieściły się w narodowym
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «„Miłość nie zna strachu…”», s. 1
Dokończenie. Pocz. na str. 1
niepodległej Ukrainy – medal „Budowniczy Ukrainy”. Warto jednak dotknąć nie tylko tego, co się widziało i słyszało, ale także poczuć to, co często jest niewidoczne, pozostaje poza kadrem, zatarte przez wieki historii. Przypomina się, jak trafnie ujęła kiedyś taki stan duszy Sofija Rusowa, cytując Kanta i twierdząc, że światem i ludźmi kierują nie tylko piękne myśli, ale przede wszystkim szczere uczucia. Zaprawdę, nie sposób opanować emocji, które ogarniają człowieka, gdy w czasie „konferencyjnym” dzwony Ławry są zagłuszane wyciem syren i przerażającym buczeniem odrzutowych „szahedów” oraz rakiet, które bez przerwy bombardują ukraińską stolicę – mosty przez Dniepr, szkoły, przedszkola, Narodową Akademię Nauk, Instytut Badań Jądrowych, centra handlowe, stacje benzynowe, stacje kolejowe, wielopiętrowe budynki mieszkalne… A niedawno raszystowska rakieta trafiła w samo serce Ławry – Sobór Zaśnięcia Matki Bożej. Znane wszystkim uczucie niemożności odróżnienia dźwięków początku i końca alarmów przeciwlotniczych zamieniło się w nieustanny chaos oczekiwania na nowe tragedie. Najstraszniejsze jest to, że giną dorośli i dzieci, którym barbarzyńcy-moskale odbierają ich naturalne prawo do Życia. Nic dziwnego, że teraz w tym świętym miejscu, które jest kamieniem węgielnym naszej narodowej Państwowości i Duchowości, od wieków wymodlonym po to, by człowiek stawał się Człowiekiem, wypełniając przykazania Boże, rodzą się też inne emocje, myśli i zamiary. Na tle ogłoszonej wysoce etycznej aksjomat, że „najdroższym skarbem każdego narodu są jego dzieci, jego młodzież” (według Rusowej), równolegle gdzieś tam, „na błotach”, odbywa się „wałdajski sabat”, na którym zbrodniarz-dzieciobójca XXI wieku Putin krzyczy o „pokoju”, grożąc ludzkości nuklearną pałką. Dlatego nasuwa się myśl: czy będzie grzechem, jeśli Ukraińcy jednak już nigdy nie nadstawią (według Biblii) moskalowi „drugiego policzka”?! Bo to, co powiedziano w Kazaniu na Górze, jest dla ludzi, a nie dla putinoidów-krwiopijców, którzy stanęli przed światem nie na podobieństwo wizji Chrystusowej, a jedynie w postaci zdziczałych istot, zbroczonych ludzką krwią. Dlatego zapewne powinniśmy wszyscy kierować się tym testamentem, który wzywa: „A przede wszystkim weźcie tarczę wiary, którą będziecie mogli zgasić wszystkie ogniste straty złego. Weźcie też hełm zbawienia i miecz duchowy, którym jest Słowo Boże… Nie toczymy bowiem walki przeciw krwi i ciału, lecz przeciw „władcom” tego świata ciemności, przeciw pierwiastkom duchowym zła” (Św. apostoł Paweł do Efezjan). Obecnie tym złym duchem jest putinowska Moskwa. Dlatego nasza walka i nienawiść do uniwersalnego zła – ordyńskiej „raszy”, pokrytej gundiajewskim faryzeizmem, jest prawowita i sprawiedliwa. Jak pisał Dmytro Pawłyczko: „Musi być na świecie Prawda, / Raz na świecie jest Kłamstwo”. Dlatego pod żadnym pozorem mordercom nie można „darować” przebaczenia! A uwspółcześnione hasło – „precz z Moskwą!” (skądkolwiek, z najskrytszych zakątków narodowego bytu) musi stać się dla Narodu Ukraińskiego nie tylko życiowo-etyczną zasadą, ale duchowo-militarnym amuletem naszej teraźniejszości i przyszłości. W tym celu w sferę strategicznego wektora, przede wszystkim polityki państwowej, powinny zostać włączone wszystkie istniejące instytucje, począwszy od akademickich, a skończywszy na społecznych i oświatowych. Najwyraźniej straszne i nieodwracalne ofiary, które ponosi Naród Ukraiński, muszą przekonać nawet „tolerancyjnych” obywateli, że tam, gdzie staje noga i słychać „kulturowy” smród moskala, tam zawsze przychodzi wojna. W końcu najbardziej przekonującą instytucją dla nas jest prawda historyczna, która obnaża ludobójczy wandalizm moskiewskich „nomadów”, wyhodowany w epoce jarzma, która nigdy nie zaznała przerwy. Iwan Ohijenko pisał, że „Moskwa nienawidziła wszystkich, którzy nie byli moskalami. Zawsze patrzyła na Ukraińców okiem silniejszego, patrzyła jak na podbity na”
ród”. Zawsze strasznie się wściekała, oburzając się ukraińską nieustępliwością i godnością narodową. Znany jest fakt, jak carski namiestnik, niszczyciel kozackiej wolności, reakcjonista-pańszczyźniany Rumiancew-Zadunajski w 1760 roku z irytacją opisywał zachowanie tych Ukraińców, którzy pokazowo dowodzili swojej wyższości w porównaniu z nieoświeconymi moskiewskimi urzędnikami w kwestii kultury, odwagi, intelektu, siły i moralności. Ten sam Ohijenko zaznaczał, że w rzeczywistości “Ukraińcy w Moskwie zawsze byli nowatorami, zawsze przodowali we wszelkich nowościach i reformach”. Ale w tym właśnie bieda, że, niestety, “nauczyli” Moskala na własną zgubę, by przyspieszyć nasze zniewolenie, by brakowało nam siły i mocy, by się sprzeciwić nawet wtedy, gdy tego samego imperialnego feldmarszałka Rumiancewa “chować będą” (1796 r.) z honorami w Soborze Uspieńskim Ławry Kijowsko-Pieczerskiej. Dlatego, “przekładając” powiedziane i stworzone w przeszłości na współczesny język obecnej tragicznej rzeczywistości, warto wreszcie właśnie w okresie agresywnej wojny Rosji przeciwko Ukrainie określić się: czy godzi się, czy etycznie, duchowo i politycznie zasadna jest obecność (pochówek) zarówno kata-Stołypina, jak i zdrajców Koczubeja oraz Iskry, a także kolonizatora Rumiancewa i innych ukrainofobów w świętym miejscu Ławry obok niedawno odsłoniętego pomnika Iwana Mazepy, gdzie, prawdopodobnie, w przyszłości majestatycznie powstanie Panteon Ukraińskiej Sławy?! Jeśli Naród nadal będzie “połykał” taką niespójną i paradoksalną mieszankę, to nasza świadomość, zwłaszcza młodych, będzie jeszcze długo błądzić w sieciach półprawdy, która w niczym nie jest lepsza od fałszywej “moskiewskiej lulka” (według Szewczenki). Zatem tylko prawdomówność w czynach i słowach zdoła uchronić duszę narodu przed zatraceniem. Dziś ta decydująca zasada pedagogicznego i społecznego działania jest szczególnie pożądana. Przecież zakrojona na szeroką skalę wojna Moskali jest ludobójcza, totalna, egzystencjalna, skierowana na zniszczenie i ruinę wszystkich bez wyjątku sfer życia ukraińskości. Oni nie tylko próbują na wszelkie sposoby zachować i zabliźnić w ukraińskiej przestrzeni imperialne “wartości”, związane ze “stołypinowskimi bułhakowcami” oraz “puszkinowsko-żukowcami”, ale także okrutnie zabijają ukraińską kulturę narodową – fundament naszej Tożsamości. Świadectwem takiego etnobójstwa jest zniszczenie przez rusnię 140 muzeów i galerii obrazów, ponad 2,5 tys. obiektów kulturalnych, bibliotek i archiwów, ponad 15 milionów książek i podręczników. Pamiętajmy: jeszcze na początku agresji z Chersońskiego Muzeum Sztuki im. O. Szowkunenki skradziono i wywieziono do Rosji 11 tys. dzieł sztuki, a z Kamiennej Mogiły (pod Melitopolem) Moskale ukradli 178 unikalnych artefaktów, z których niektóre mają ponad 12 tys. lat. Listy tych zbrodni nie ogarnie zdrowy rozsądek, za to bezbłędnie można stwierdzić, że taki wandalizm jest wizytówką ich “narodowej” tradycji. Upadek, któremu nie da się zaradzić, dopóki nie skona ta niedoimperialna hiena. Jednak bardzo przykro, że nawet po serii etnobójczych zbrodni niektórzy lokalni włodarze wolą nadal “zachowywać” w suwerennej przestrzeni narodowej “wizjonerów” imperialności. Powiedzmy, na Odesszczyźnie w Tatarbunarach nijak nie mogą rozstać się z Puszkinem, który w 1821 roku przebywał w tych stronach, a w płonącej od raszystowskich bombardowań Odessie straszy on do dziś, bo rzekomo znajduje się w historycznym centrum, które jest dziedzictwem kulturowym pod ochroną UNESCO. Mówią, że Puszkin jako wyraziciel imperialnej ideologii rusni oraz histeryczny przeklinacz i nienawistnik Iwana Mazepy nie ma żadnego związku z rosyjską agresją w latach 2014–2026. Obłuda. Być może tylko w czasie, ale nie w istocie. Bo on dla nas jest poetą-imperialistą, swoistym markerem, którym Moskwa znaczyła “swoje” terytorium, na którym Ukraińcy powinni odczuwać swoją niższość wobec “wielkiej kultury”. Przecież tylko na Połtawszczyźnie, gdzie Iwan Mazepa odważnie stanął przeciwko Piotrowi i jego wojsku w celu wywalczenia niepodległości ukraińskiego Państwa – przed rozpoczęciem inwazji 24 lutego 2022 roku naliczono ponad 120 nazw puszkinowskich obiektów toponimii! Teraz, dzięki Bogu, ani jednej. Smutno, że przez trzy dziesięciolecia w Niepodległej Ukrainie “ziemia Tarasa i Bohdana” była najeżona podobnymi “pomnikami-wartościami” kolonialnego dziedzictwa, świadcząc albo o zapomnieniu lekcji historycznych, albo o to-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
przestrzeni informacyjnej, w szczególności na poziomie pedagogiki muzealnej. W tym celu konieczne jest przywrócenie w tę niszę, nie odrzucając poboczy, myśli światopoglądowej i społeczno-politycznej naszych wybitnych działaczy państwowych, kulturalnych, politycznych i pedagogicznych, którzy przez stulecia starali się mówić prawdę swojemu Narodowi. Przecież historia zaświadcza, że nigdy nie można wierzyć Moskowii, „szanować” jej, być obok niej, bo (według Szewczenki) „Moskale to obcy ludzie”, którzy pozostają takimi samymi ukrainożercami, czy to w szatach carskich, czarnosetnych, bolszewickich, quasi-liberalnych czy putinowsko-gundiajowskich. Naszej młodzieży powinno służyć prawdziwe Słowo Szewczenki i Franki, duch wzniosłości J. Łypy, żarliwa idea M. Michnowskiego dotycząca nieakceptowalności orientacji na Rosję („…dopóki choć jeden wróg-cudzoziemiec pozostanie na naszym terytorium, nie mamy prawa odłożyć broni”), prawdziwe analizy P. Sztepy, sumienny głos J. Małaniuka, który twierdził, że z Ukraińcami walczą, niszczą ich nie po prostu reakcjoniści, monarchiści czy bolszewicy, a właśnie Moskwini, „moskiewska nacja”, dlatego, „połknąwszy Chazarów, Połowców i Pieczyngów, musimy połknąć i ten ostatni najazd Wschodu…”. Przy okazji warto wspomnieć pracę D. Doncowa „Kultura prymitywizmu” (Główne podstawy rosyjskiej kultury), napisaną w czasach zmagań narodowowyzwoleńczych (1919). Oto jak opisuje on negacje tej zdeformowanej „kultury” rusni: „Przerażająca jest nietolerancja w stosunku Rosjan do obcych narodowości. Siły bezpieczeństwa i obrony Ukrainy wyłączyły z eksploatacji ponad połowę mocy przerobowych ropy naftowej Rosji. Podobne uderzenia istotnie osłabiają potencjał wojskowo-ekonomiczny agresora. O tym informuje „RBK-Ukraina” w oparciu o Ministerstwo Obrony Ukrainy. Analitycy Sztabu Generalnego, Ministerstwa Obrony oraz wywiad ocenili skutki niedawnych ataków dalekiego zasięgu. Z eksploatacji wyłączono ponad 51% mocy wroga, co stało się rezultatem planowej pracy nad wykrwawieniem machiny wojennej RF. W ramach działań repatriacyjnych na Ukrainę zwrócono ponad 26 tys. ciał i szczątków obrońców, ale znaczna część z nich do tej pory pozostaje niezidentyfikowana. Identyfikacja przebiega powoli, a rodziny zmuszone są miesiącami i latami żyć w stanie niepewności. O tym poinformował szef Biura Prezydenta Ukrainy Kyryło Budanow. Wizyta kanclerza Niemiec Friedricha Merza w Kijowie 4 października, pomimo rosyjskich ultimatum i zmasowanych ataków RF, jest ważnym sygnałem dla innych europejskich polityków. Taką opinię wyraził dyplomata, minister spraw zagranicznych Ukrainy w latach 2007–2009, kierownik Centrum Badania Rosji Wołodymyr Ohryzko w projekcie „Teraz najważniejsze” na Espreso. Podkreślił on, że przyjazd Friedricha Merza do Kijowa w warunkach rosyjskich ataków pokazuje, że europejscy politycy muszą bezpośrednio rozumieć realia wojny. „Bezradność i nikczem- Dostojewski nienawidzi Niemców, podobnie jak Polaków, którzy są albo złodziejami, albo karciarzami („Bracia Karamazow”), Turgieniew i Kuprin uważają „chochołów” za niższe sorty, a Puszkin specjalizuje się w drwinach z Francuzów, Tołstoj z Niemców. Przyczyną tej fobii jest absolutna niezdolność uznawania racji istnienia za czymś, co odchyla się od ogólnie uznanego (przez nich) typu”. W tym szkicu zachowana jest cała stałość, następstwo, ciągłość ich obecnej kultury (ideologii, polityki). Nic nowego pod słońcem. Kłamstwo, pycha, nienawiść, grabież – nieprzemijające „wartości” moskiewskiej kultury, którą wpychają wszędzie dla „wyludnienia” świata, a jeśli on nie chce jej „poznawać” w opakowaniu „ruskiego miru”, to dla promowania tej „błotnej” narracji jest bomba jądrowa. O takiej niesłychanej dzikości bełkotał całymi dniami na Wałdaju raszysta Putin. Czy takie agonalne halucynacje tego zwyrodniałego Molocha XXI wieku nie są kontynuacją staroimperialnej polityki, kiedy carski gubernator Murawjow w Wilnie (Wilno), brutalnie denarodowując Polaków i Litwinów, oświadczył, że tam, gdzie nie zdoła przeprowadzić rusyfikacji szkoła, tam wykona tę rolę „ruski bagnet” (i odwrotnie). Trafnie taką barbarzyńską charakterystykę Moskwina opisał znacznie wcześniej Francuz A. de Custine („Rosja w 1839 roku”), zaznaczając, że Kreml – to świątynia despotyzmu, a ten zaborczy naród kocha bardziej niewolę aniżeli wolność, pełzając przed tyranem. Kłamstwo uważali za cnotę, a nieuczesanego „batiuszkę” czcili wyżej niż Boga. Moskwini, pisze on, stworzyli z „rosyjskiej kultury”, w rzeczywistości, karykaturę kultury, małpując jedynie formy europejskiej kultury. Dlatego na tradycyjne pytania „co? jak? po co?”, jak być i żyć w warunkach ekspansji zarazy ruskiego miru, prawie po stuleciu (w 1935 roku) znajdujemy pouczającą dla czasów obecnych odpowiedź w pracy wspomnianego przez nas Doncowa (przedmowa do pierwszego wydania „Dwie literatury naszej doby”), który pisze: „Musimy wykarczować (ruskość), wypielić, wyczyścić od śmieci, zwalić starą ruinę, żeby wznosić swoje… A kto tego nie robi, na starych fundamentach stawia nowe piętro, zwykły, „pozytywny” łata, który zaszywa stare dziury, żeby one podarły się znowu”. Nie może być żadnych złudzeń, że moskowszczyzna, wegetując na takim gruncie, kiedyś jednak „uczłowieczy się”. Od dawnych czasów i do teraz matryca ich norm behawioralnych jeśli i „zmieniała się”, to tylko w stronę wandalizmu i jeszcze większej nieznośnej nienawiści do „innych”. Oni nigdy nie odszukiwali swoich prawdziwych źródeł i podstaw istnienia, a jedynie zagarniali i okradali cudze. W rzeczywistości czego oczekiwać obecnie od północnych ordyńców, którzy do dziś wywyższają swojego zwierzchnika „Bogolubskiego”, który, spalając w 1169 roku Kijów, niszcząc wszystkich i wszystko, zamurował żywcem na śmierć w pieczarach Monasteru Wydubickiego wszystkich księży i mnichów? Takimi „zamurowanymi”, zdenarodowionymi, nieoświeconymi, zawszonymi „ruskością” śpią i widzą nas obecni „ludziopodobni” putinoidzi. Dlatego, ostrzegał Taras Szewczenko, „Nie szukajcie, nie pytajcie / Tego, czego nie ma”. Musimy swoje czynić i tworzyć. Wszystkimi stanami społecznymi (Wojownicy, Rolnicy, Budziciele) jesteśmy zobowiązani bronić się, chroniąc własną Państwowość i Tożsamość, broniąc swojej Wiary i Tradycji, historycznej Pamięci, pielęgnując Rodzimy Język i Kulturę, rozwijając (a nie niszcząc!) nową ukraińską Szkołę i narodową Naukę. Bo właśnie w niszy wskazanych sfer życia formuje się, rozwija i wzmacnia Naród, poza którymi staje się on „nieżywy”. Takie uczucia i myśli pod opieką Świętej Bogurodzicy towarzyszyły naszej drodze przez Kijów – Białą Cerkiew – do Wołodarki. Tam w unikalnym kompleksie muzealnym (5 muzeów!), stworzonym przez wojownika, zwiadowcę-ochotnika Ołeksandra Uszynskiego i jego towarzyszy broni, odbywało się liczne uroczyste wydarzenie upamiętnienia Wojowników – Obrońców i Obrończyń Ukrainy, Matek Wojowników-Bohaterów, poległych za Ukrainę. W Dzień Pokrowy głównego organizatora tego przejmującego rytuału za Ukrainę O. Uszynskiego (inicjatora pierwszego na Ukrainie (sowieckiej) pomnika Hołodomoru-ludobójstwa 1932–1933 lat oraz pomnika Tarasa Szewczenki w Wołodarce) – Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. T. Szewczenki (P. Mowczan, H. Filipczuk) nagradzało swoim najwyższym odznaczeniem – Orderem Nestora Kronikarza, na którym wyryto słowa Pisma Świętego: „Miłość strachu nie ma”. Wszechzwycięska Miłość do Ukrainy!
Heorhij FILIPCZUK Zdjęcie ze źródeł otwartych napisał pisarz Wasyl Szklar podczas prezentacji Ogólnoukraińskiego konkursu literackiego „Słowo naocznego świadka” dla weteranów i czynnych żołnierzy Sił Obrony Ukrainy, informuje „Shelter”. Projekt „Źródła” od Zagoriy Foundation wspólnie z centrum edukacyjnym „MrijDij” zaprezentowali podręcznik metodyczny dla nauczycieli i nauczycielek szkoły podstawowej, średniej i wyższej. Jak poinformowano w Ministerstwie Oświaty i Nauki, wydanie zawiera gotowe scenariusze lekcji, ćwiczenia interaktywne, zadania badawcze, zalecenia metodyczne oraz prezentacje. Na przykład pierwszy blok podręcznika poświęcony jest jesiennym tradycjom. Poprzez historię świąt uczniowie i uczennice będą mogli prześledzić, jak się one zmieniały i nabierały nowych znaczeń w różnych okresach. 4 października świat artystyczny naszego państwa poniósł kolejną stratę. W wieku 80 lat zmarł artysta ludowy Ukrainy, znany aktor Ołeh Szawarski. Przygotował Ihor ZOC
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
...ność. Dokładnie tak opisałbym sytuację z naszymi władzami, zarówno centralnymi, jak i miejskimi, kijowskimi. Uderzenia wroga w mosty okazały się kolejnym zaskoczeniem? O tym mówiłem nie od roku, podobnie jak inni specjaliści. Przez czas pełnoskalowej wojny można było, a nawet należało, otoczyć ochronną konstrukcją krytyczne punkty wszystkich mostów przez Dniepr. Bez obciążania samych mostów, na pojedynczych palach. Tak samo jak w przypadku innych obiektów krytycznej infrastruktury Ukrainy. O reaktywnych dronach wroga wiedziano już dwa lata temu. Znów zaskoczenie? A czemu się dziwić, skoro wokół pierwszej osoby są ludzie bez odpowiedniego wykształcenia i doświadczenia: jak mówią, „trzy klasy, dwa korytarze”. Mam dość pewnych siebie zielonych idiotów, którzy codziennie nadeptują na te same grabie – napisał na Facebooku generał Serhij Krywonos.
Wrzesień 2026 roku stał się jednym z najbardziej napiętych miesięcy dla mieszkańców stolicy pod względem intensywności zagrożeń powietrznych. Łączny czas trwania syren w Kijowie sięgnął 242 godzin i 40 minut, co stanowi prawie 33,7% całego czasu miesiąca, czyli faktycznie co trzecią minutę wrzesień przebiegał pod znakiem niebezpieczeństwa. Informuje o tym „Інформатор”. Łącznie Kijów spędził pod dźwiękami syren ponad dziesięć pełnych dób. Największy udział alarmów powietrznych był związany z zagrożeniem ze strony wrogich bezzałogowych statków powietrznych.
Kijowski mer Witalij Kliczko przywiózł żołnierzom III Korpusu Armijnego na kierunek charkowski dużą partię dronów od kijowskiej wspólnoty miejskiej. O tym poinformował na kanale w Telegramie. „Odwiedziłem naszych obrońców na kierunku charkowskim. Przywiozłem pomoc od wspólnoty Kijowa. Przekazałem III Korpusowi Armijnemu Zgrupowania wojsk „Centrum” Sił Zbrojnych Ukrainy 5800 bezzałogowych statków powietrznych (BSP) różnego typu” – napisał Witalij Kliczko. Mer zaznaczył, że wcześniej w 2026 roku Kijów przekazał żołnierzom różnych brygad ponad 52 tysiące BSP oraz inne niezbędne wyposażenie.
Prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski przyznał stypendia im. Tarasa Szewczenki dziesięciu ukraińskim uczniom szkół średnich ogólnokształcących za szczególne osiągnięcia w nauce języka ukraińskiego i literatury w roku szkolnym 2025/2026, informuje Ukrinform.
Najwięcej wewnętrznie przesiedlonych osób przyjęły obwody charkowski, dniepropetrowski i kijowski. Jednocześnie władze podkreślają, że sama liczba zarejestrowanych WPO nie zawsze dokładnie odzwierciedla rzeczywiste obciążenie gmin. Informuje o tym portal „RBK-Ukraina”. Według danych w Ukrainie około 4,6 mln osób ma status wewnętrznie przesiedlonych. Jednocześnie część informacji w rejestrze może być nieaktualna, ponieważ nie wszystkie zmiany miejsca zamieszkania są na bieżąco odzwierciedlane w ewidencji.
W szkołach obwodu lwowskiego planuje się wprowadzenie nowych zasad korzystania ze smartfonów i innych osobistych urządzeń elektronicznych. Chodzi o ograniczenie ich używania przez uczniów podczas lekcji i na przerwach. Poinformował o tym Departament Edukacji i Nauki Lwowskiej Obwodowej Administracji Wojskowej.
Weteranom rosyjsko-ukraińskiej wojny poświęcono nie więcej niż 0,2% treści popularnych mediów internetowych (dwa materiały na tysiąc opublikowanych). Świadczą o tym wyniki monitoringu IMI. 23 popularne ukraińskie media internetowe w ciągu tygodnia łącznie generują do 40 tysięcy publikacji. Wśród nich monitoring IMI wykrył zaledwie 72 materiały poświęcone tematyce weteranów rosyjsko-ukraińskiej wojny. W próbie monitoringowej w ogóle nie było wzmianek o nich na stronach „UNIAN”, LIGA.net, „RBK-Ukraina”, ZN.ua, „Espreso”, „Korespondent”, „Fokus”, „Babel” i „Novynarnia”. Jednocześnie na Suspilnem zarejestrowano 26 takich publikacji, zauważa „Detektor media”.
Prawdziwe artystyczne arcydzieła o rosyjsko-ukraińskiej wojnie prawdopodobnie pojawią się dopiero po jej zakończeniu. Obecnie natomiast ważne jest dokumentowanie wydarzeń, faktów, wrażeń i przeżyć uczestników wojny. O tym zaya-
Tłumaczenie maszynowe
Natalia JUNICZKA, działaczka Proświty, obwód winnicki. Początki tworzenia Dawna mądrość mówi: „Bez przeszłości nie ma przyszłości”. Ukraińców zawsze interesowała i interesuje ich historia, wydarzenia dni dawnych. Do postępowych osiągnięć przeszłości narodu Ukrainy należy także historia powstania organizacji społecznej „Proświta”, która swoimi korzeniami sięga w głąb XIX wieku. Uchylmy rąbka tajemnicy tamtych dawnych czasów, zajrzyjmy w przeszłość naszego sławnego ziemiaństwa. Organizacja społeczna „Proświta” została utworzona w 1868 roku we Lwowie w celu kulturalno-naukowego rozwoju, zjednoczenia wspólnoty narodowej i podniesienia świadomości narodowej narodu ukraińskiego. Współzałożycielem i przewodniczącym tej organizacji był działacz społeczny i polityk, ksiądz Mykoła Ustynowycz. „Proświta” rozszerzyła swoją działalność na wszystkie ziemie ukraińskie (najpotężniejsze sieci – w Galicji, na Bukowinie, Podolu, Kijowszczyźnie, Wołyniu, na Ukrainie Zakarpackiej). Co robiło Towarzystwo „Proświta” dla narodu? Tworzyło biblioteki, drukarnie, teatry ludowe, kina, muzea, realizowało wystawienia spektakli o tematyce ukraińskiej, obchodziło jubileusze znanych ukraińskich działaczy, wybitnych wydarzeń o znaczeniu narodowym, organizowało publiczne czytania, porządkowało szkoły ukraińskie. Celem tej organizacji było i jest utwierdzenie państwowego języka ukraińskiego, rozwój kultury narodowej, odrodzenie ukraińskiej idei narodowej, pamięci historycznej, kształtowanie świadomości narodowej oraz podniesienie duchowości i dobrobytu narodu ukraińskiego. Podolskie towarzystwo „Proświta” założono 19 kwietnia 1906 roku w mieście Kamieniec Podolski. Z czasem powstała sieć komórek na Podolu Wschodnim. Jedną z pierwszych na Winniczyźnie powstała filia tej organizacji w miasteczku Pieczera w powiecie bracławskim, której pracę objął protojerej Iwan (Ioan) Kułmatycki. Życiorys księdza Iwan Kułmatycki urodził się 17 września 1856 roku w miasteczku Dachniw na Łemkowszczyźnie w rodzinie wielodzietnego greckokatolickiego księdza Sofrona Julianowycza Kułmatyckiego. Matka Iwana, Paulina, pochodziła ze starodawnego rodu Męcińskich, którego mężczyźni w większości służyli jako księża. Iwan był najstarszym synem w rodzinie Kułmatyckich. Pozostał wierny rodzinnej dynastii i również zdobył wykształcenie duchowne. Ożenił się z Nadią-Klementyną Sałwicką. Przyjąwszy święcenia kapłańskie, został skierowany do parafii we wsi Worobijiwka na Winniczyźnie. Następnie była wieś Sokileć, niedaleko Worobijiwki. Ostatnim miejscem duchowej posługi księdza Ioanna była parafia pieczerska cerkwi Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy w powiecie bracławskim. W rodzinie małżeństwa Kułmatyckich dorastało dziewięcioro dzieci, które urodziły się na podolskiej ziemi we wsiach Worobijiwka i Sokileć. Ojciec Ioan Sofronowycz był dla miejscowych mieszkańców ucieleśnieniem dobra, światła, sprawiedliwości i chrześcijańskiej moralności. Oprócz nabożeństw wykładał prawo Boże uczniom. W szkole ministerialnej we wsi Pieczera uczył dzieci muzyki i śpiewu, stworzył chór złożony z 18 chłopców i 12 dziewczynek. We wsi Pieczera rodzina Kułmatyckich mieszkała od 1892 do 1928 roku. W 1928 roku władza bolszewicka zamknęła miejscową cerkiew, skonfiskowała na swój użytek dom księdza, który stał niedaleko świątyni. W 1920 roku na tyfus zmarła żona Iwana Sofronowycza. Jej grób znajduje się przy cerkwi Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy. Tamże pochowano również ich syna, Dmytra Kułmatyckiego (1891–1910), który zginął na froncie I wojny światowej w wieku 19 lat. Trzeci grób przy świątyni to ich córka, Ołena Kułmatycka (1892–1952). Po zamknięciu cerkwi ksiądz z miasteczka Pieczera przeprowadził się do wsi Bortnyky do swojej córki Lidy, która była żoną księdza Narkysa Kaczurowskiego. Mieszkając w rodzinie córki, Iwan Sofronowycz zajmował się utrzymaniem dużej pasieki na 60 uli. Właśnie to pomogło rodzinie przetrwać głodne czasy lat 1932–1933. W 1934 roku Iwan (Ioan) Kułmatycki zmarł. Zgodnie z jego testamentem pochówku zmarłego dokonano we wsi Pieczera, obok parafian, którzy zmarli podczas Hołodomoru. Wieśniacy godnie uczcili swojego księdza. Prawie wszyscy mieszkańcy wsi przyszli odprowadzić tego sławnego ze swoich czynów człowieka w ostatnią drogę, włącznie ze społecznością żydowską i przedstawicielami miejscowej władzy.
Rok 1906 został naznaczony założeniem pierwszej komórki Towarzystwa „Proświta” na ziemi winnickiej, we wsi Pieczera w powiecie bracławskim. Chłopi poprosili swojego duchownego Iwana Kułmatyckiego, aby został założycielem tej postępowej jak na tamte czasy komórki. Ksiądz wraz z aktywistami Pudem Rizniczenką i Kuźmą Sirochą pojechali do gubernatora w Kamieńcu Podolskim. Na odpowiedzialność księdza Iwana, na jego nazwisko, uzyskano zezwolenie na utworzenie „Proświty” we wsi Pieczera. W ten sposób Iwan Sofronowycz Kułmatycki stał się założycielem pierwszej komórki tej organizacji na terenach ziemi winnickiej. Do tego ugrupowania należeli nie tylko mieszkańcy Pieczery, ale także ludzie z okolicznych wsi – Sokilca, Dańkówki i innych. Zachowała się i dotrwała do naszych czasów lista z nazwiskami 39 uczestników pierwszej komórki „Proświty”. „Prośwityjanami” zostali: nauczyciel Mohylewski, naczelnik poczty Wiktor Jaworski, felczer Mykoła Kondratenko, student Uniwersytetu Moskiewskiego Ołeksandr Fredko… Wybitną osobistością komórki w Pieczerze był Pud Rizniczenko, który posiadał niemałe zdolności aktorsko-reżyserskie. Według spisu z 1908 roku w Pieczerze mieszkało 4 tysiące osób. Działały dwie szkoły z ukraińskim i polskim językiem nauczania, szpital, apteka, chór cerkiewno-parafialny, orkiestra dęta, teatr ze stałą trupą, towarzystwo „Proświta”. Badacze historii wsi odnaleźli wzmiankę w gazecie „Rada” z 1908 roku, w której podano listę darczyńców powiatu bracławskiego, którzy wpłacili środki na budowę pomnika T. H. Szewczenki w Kijowie. Wśród tych, którzy wsparli tę szlachetną inicjatywę kulturalną, wymieniono również nazwisko Iwana Sofronowycza Kułmatyckiego, kierownika organizacji „Proświta”. Dzięki „Prośvicie” w miasteczku Pieczera otwarto sklep spożywczy, który stał się symbolem gospodarczej samodzielności, nowej świadomości ekonomicznej chłopów. Taki sklep był ważnym ośrodkiem dla lokalnej społeczności. 18 listopada 1909 roku w gazecie „Rada” naświetlono roczną pracę „Proświty” w Pieczerze. Zaznaczono tam, że wysiłkiem „prośwityjan” przeprowadzono pięć wieczorów literackich. Dwa poświęcono Szewczence, dwa – Gogolowi, jeden – na cześć rocznicy powstania komórki organizacji w Pieczerze. Kółko teatralne przygotowało i pokazało sztuki „Oj nie chody, Hryciu”, „Swatannia na Honczariwci”, „Żydiwka-wychrestka”, „Po rewiziji”, „Buwalszczyna”. Wieczory literackie były bezpłatne, a przedstawienia – płatne. Zysk wykorzystywano na pracę „Proświty” oraz na wykonanie dekoracji do spektakli. W bibliotece naliczono 130 książek. Największą popularnością cieszyły się takie pozycje jak „Kobziarz” T. H. Szewczenki, „Historia Ukrainy” Arkasa, „Starooswitni batiuszky ta matuszky”, „Dekłamator”, „Rozwaha”, „Rozmowy pro silśke hospodarstwo” Czykałenki. Dzieci były zachwycone czytankami, w których podobały im się krótkie opowiadania i bajeczki. Z gazet otrzymywano „Radę” oraz „Ridnyj kraj”. Prawie w każdą niedzielę w czytelni urządzano czytanie. Ludziom czytano na głos książki. Czytanie prowadził ktoś z piśmiennych współmieszkańców. Zdarzały się przypadki, gdy czytaniem na głos opiekował się także ksiądz parafii w Pieczerze Iwan Kułmatycki. Najczęściej czytelnię odwiedzała młodzież. Byli to robotnicy z młyna hrabiego Potockiego, szewcy, stolarze oraz inni rzemieślnicy i urzędnicy. W niniejszym artykule jest wzmianka o ludziach, którzy najbardziej pomagali w działalności czytelni w ciągu roku. To ksiądz, felczer i jego żona, kółko wiejskiej młodzieży. Dotarły do naszych czasów informacje, że zebrania komórki „Proświta” odbywały się wprost w stodole krytej blachą, która należała do Wasyliny Kosiak-Bilijenko. Przedstawienia klasyków ukraińskiej dramaturgii również odbywały się w tej stodole. Najjaśniejszą postacią w działalności scenicznej była chłopka Marija Stadnykowa, której szczególnie udawały się role dramatyczne. Dzieci, które brały udział w inscenizacjach, z zapałem organizowały pokazy własnych spektakli. Zebrane za przedstawienia teatralne środki wykorzystywały na zakup nowych książek do czytelni. Imponujący przykład wychowania u Ukraińców miłości do kultury od dawnych czasów! W dniu przedstawień plac przed improwizowanym teatrem był wypełniony wozami i bryczkami, na których przyjeżdżali na wydarzenie chłopi z okolicznych wsi. Często podczas przedstawień grała orkiestra hrabiego Potockiego. Było to bardzo barwne i wzniosłe, gdyż muzycy posiadali wielostronny talent sztuki muzycznej. Należy zaznaczyć, że właściciele posiadłości, Potoccy, kiedy organizowali w majątku bale i przyjęcia, zapraszali do występów także artystów ludowych. Dotarły przekazy, że po przedstawieniu teatralnym hrabia wydawał polecenie obdarowania każdego artysty rublem i poczęstowania wszystkich smacznym obiadem. Wspólne działania właścicieli i postępu kulturalnego ludu w Pieczerze świadczą o sympatii i wsparciu organizacji „Proświta” przez ziemiaństwo. Dzięki tej organizacji, którą w Pieczerze założył ksiądz Iwan Kułmatycki, teatrowi, inicjatywom społecznym i wsparciu lokalnych mieszkańców, to niewielkie podolskie miasteczko stało się ośrodkiem ducha narodowego, gdzie kształtował się świadomy kulturalnie i aktywny człowiek ukraiński. 27 listopada 1993 roku w miejscowości najstarszej komórki „Proświta”, wsi Pieczera, odbyła się konferencja naukowo-praktyczna Towarzystwa, poświęcona 125. rocznicy założenia tej organizacji. Głównym celem tego wydarzenia było przemyślenie działalności „Proświty” i określenie jej znaczenia w kształtowaniu świadomości narodowej, języka i kultury narodu ukraińskiego. Przede wszystkim uczestnicy konferencji odwiedzili grób pierwszego założyciela „Proświty” na ziemi winnickiej Iwana Kułmatyckiego, złożyli wieńce i zaśpiewali przy miejscu jego pochówku Hymn Ukrainy. Ten człowiek – ksiądz, katecheta, postępowy działacz – pozostawił znaczący ślad u początków tworzenia organizacji społecznej „Proświta” na Podolu. Swoimi szlachetnymi czynami Iwan Sofronowycz wywyższył Pieczerę, podniósł poziom kulturalny mieszkańców zarówno tej wsi, jak i okolicznych.
W Winnicy pierwszy ośrodek Proświty został zarejestrowany w marcu 1917 roku, a na jego czele stanął Iwan Juchymowycz Ozeryanskyj. Winnicka „Proświta” utrzymywała orkiestrę symfoniczną, opiekowała się szkolnictwem, posiadała własną drukarnię, z której wyszło wiele ukraińskojęzycznych podręczników dla szkół i wyższych uczelni. Wśród głównych kierunków działalności były również badania krajoznawcze. Członkowie Proświty wydawali nawet dziennik „Szliach”. Redaktorem gazety był utalentowany ukraiński pisarz W. Ostrowskyj. Ze wszystkich „Proświt” w Ukrainie tylko winnicka zdołała rozwinąć szeroką działalność wydawniczą, zgromadzić znaczny kapitał i zakupić drukarnię. Towarzystwo rozwinęło aktywną działalność, istniała tu biblioteka z czytelnią (członkowie Proświty korzystali z niej bezpłatnie), kinematograf, a dla uczniów ukraińskich gimnazjów utrzymywano stołówkę. Artyści teatru „Proświty” występowali w sztukach najsłynniejszych ukraińskich autorów: Szewczenki i Hrinczenki, Panasa Myrnego i Kropywnyckiego, Karpenki-Karego i Wynnyczenki. Największy rozkwit „Proświta” przeżywała w latach 1918–1919, zwłaszcza gdy w mieście przebywały ministerstwa rządu Ukraińskiej Republiki Ludowej. Wraz z utrwaleniem władzy radzieckiej „Proświta” została zniszczona, a jej członkowie poddani represjom. Wielu członków Proświty zostało rozstrzelanych. Odrodziła się ona dopiero na przełomie lat 90. Pierwszym przewodniczącym „Proświty” na początku odrodzenia niepodległości Ukrainy wybrano znanego publicystę Anatolija Bortniaka, a sekretarzem odpowiedzialnym nie mniej znanego krytyka i poetę Mychajła Strelbyckiego. Nie możemy zapominać o wzroście i rozwoju ukrainoznawczego dorobku dzięki powstaniu towarzystwa „Proświta” na terenach ojczystych ziem, w szczególności w winnickim kraju. Pamięć historii jest niezniszczalna.
Tłumaczenie maszynowe
W Ukraińskim Klubie Literackim w Krakowie, w formie synopsisu historyczno-literackiego i muzycznego, poeta i pisarz Wołodymyr Steciuk, historyk i politolog Ołeksij Lionczuk oraz bandurzystka i śpiewaczka Zoriana Hżybowska wymienili się przemyśleniami na temat trudnej drogi kształtowania się niepodległego państwa ukraińskiego.
Wołodymyr Steciuk: „Musimy pamiętać o tych, dzięki którym nie zapomnieliśmy o wolności”. Oddając hołd bojownikom o niepodległość Ukrainy, w pierwszej kolejności dziękujemy tym, którzy dziś heroicznie bronią kraju przed odwiecznym wrogiem naszego samodzielnego bytu. Jednocześnie wyrażamy bezgraniczną wdzięczność i czcimy pamięć tych, dzięki którym 35 lat temu powstało odrodzone Ukraińskie Niepodległe Państwo. Na koniec musimy dokonać jeszcze jednego niezwykle ważnego czynu – uczcić pamięć tych, dzięki którym nie zapomnieliśmy o wolności. Tych, którzy w zaciętej walce torowali naszą historyczną drogę do ukraińskiej wolności. Którzy szli w pierwszych szeregach, by wywalczyć wolność w burzliwej dobie Ukraińskiej Rewolucji lat 1917–1921, która właściwie stała się kluczowym wydarzeniem historycznym, potwierdzającym fakt założenia Ukraińskiej Republiki Ludowej jako samodzielnego państwa. Zrodzone w ogniu rewolucji Ukraińskie Samodzielne Państwo stało się ucieleśnieniem odwiecznego marzenia wielu ukraińskich pokoleń. I właśnie od tego wydarzenia zaczął się nowy rachunek w ukraińskiej historii – przebudzenie świadomości narodowej i wolnościowego ducha Ukraińców na drodze do zdobycia ukraińskiego państwa. Niestety, z powodu wielu niesprzyjających okoliczności historycznych, ten desperacki zryw Ukraińców ku wolności zakończył się tragiczną porażką, gdy Ukraińska Rewolucja oraz powstałe na rewolucyjnej fali państwo URL i jego siły zbrojne poniosły klęskę. Ale nawet uświadamiając sobie swoje skazanie na zagładę w dalszej, zbyt nierównej walce z rosyjsko-bolszewicką czerwoną nawałą, kontynuowali ją na Naddnieprzu uczestnicy chłopskiego ruchu powstańczego pod dowództwem zdesperowanych atamanów powstańczych – T.F. Hładczenki, H.K. Hynynki (Wowhury), braci Klepaczów, Hryhorija Kowala (Lutoho), Mykoły Skliara (Czornoho Worona), Hryhorija Tyszaniina (Iwanowa), R.Ja. Fedorczenki, P.P. Czernenki (Czornoho Worona), Andrija Czornowusa (Hnybidy) oraz innych heroicznych przywódców. Wśród wybitnych dowódców oporu ludowego, który całkiem słusznie można uznać za prawdziwą wojnę chłopską przeciwko rosyjsko-bolszewickiemu reżimowi okupacyjnemu, bodaj najwybitniejszą postacią był dowódca legendarnej Dywizji Stepowej, Stepowyj-Błakytnyj (Kost Pestuszko). Pod żółto-błękitnym sztandarem tej dywizji powstańczej udało mu się zgromadzić do 20 tysięcy stepowików. Młody ataman, który zdążył już powalczyć na frontach I wojny światowej i otrzymać za męstwo dwa Krzyże św. Jerzego, miał w tamtym czasie zaledwie 22 lata. We wrześniu 1920 roku na naradzie atamanów powstańczych Stepowyj-Błakytnyj został wybrany Głównym Atamanem Chołodnego Jaru i wszystkich oddziałów powstańczych, które utrzymywały pod swoją kontrolą znaczące terytorium Republiki Chołodnojarskiej, wolnej od samowoli rosyjskiego bolszewizmu. Lecz już po pół roku sytuacja na terenach tej zaciętej walki wyzwoleńczej zmieniła się diametralnie na niekorzyść powstańców. 9 maja 1921 roku w swojej rodzinnej wsi Hanniwka, w ówczesnym powiecie krzyworoskim, podczas próby przebicia się z okrążenia w nierównej walce z oddziałem czekistów, Stepowyj-Błakytnyj otrzymał śmiertelną ranę. Według świadectwa młodszego brata atamana, który był świadkiem tamtych wydarzeń, Kost na koniec wykrzyknął: „Jak będzie wolna Ojczyzna, przekażcie pozdrowienia!”. Opowiadając o swoim heroicznym ziomku uczestnikom jubileuszowego spotkania w Ukraińskim Klubie Literackim w Krakowie, poinformowałem również o tym, że ostatnie słowa Głównego Atamana Chołodnego Jaru Stepowego-Błakytnoho zostały teraz wykute na pomniku, wzniesionym mu w Krzywym Rogu 15 maja 2021 roku z inicjatywy kierowanego przeze mnie Klubu Społecznego „Ukraiński czas” (rzeźbiarz Ołeksandr Kanibor (starszy), architekt Jewhen Hołowin, mecenas Mykoła Jastreb, autor idei Wołodymyr Steciuk). W uroczystym odsłonięciu tego pierwszego na Naddnieprzu pomnika działacza wojskowego doby Ukraińskiej Rewolucji 1917–1921 lat wzięli udział przedstawiciele Klubu Historycznego „Chołodnyj Jar” na czele z prezesem klubu – znanym badaczem ukraińskiego ruchu powstańczego Romanem Kowalem, południowo-wschodniego międzyregionalnego oddziału Instytutu Pamięci Narodowej (ówczesny przewodniczący Ihor Koczerhin), 17. Samodzielnej Brygady Pancernej imienia Kosta Pestuszki, Związku Oficerów Ukrainy, organizacji kozackich Krzywego Rogu i Siczosławszczyzny, krzyworoscy płastuni, przedstawiciele innych organizacji patriotycznych, a także sławni kobzarze Taras Kompaniczenko, Wasyl Lutyj oraz lider grupy „Tiń Soncia” Serhij Wasyluk. Musimy pamiętać o tych, dzięki którym nie zapomnieliśmy o wolności. Właśnie o tych, dzięki którym nie zapomnieliśmy o wolności, mowa jest także w przedstawionych przeze mnie na jubileuszowym spotkaniu moich książkach – książce szkiców z historii ruchu powstańczego na Krzyworoszczyźnie „Wspólnicy stepowego wiatru” oraz zbiorze poetyckim „Powstanie” (Krzywy Róg, 1921), wydanych na 100-lecie wydarzeń Ukraińskiej Rewolucji 1917–1921 lat. W szczególności zbiór „Powstanie”, z którego kilka wierszy wybrzmiało w kontekście synopsisu historyczno-literackiego i muzycznego, jest swoistym poetyckim uogólnieniem ukraińskiej historii jako permanentnego powstania.
O nowożytnej historii walki o ukraińską niepodległość rozmawialiśmy dalej z historykiem i politologiem Ołeksijem Lionczukiem – badaczem historii rozwoju społeczeństwa obywatelskiego na Ukrainie i w krajach Europy Wschodniej oraz aktywnym uczestnikiem akcji protestacyjnych podczas Pomarańczowej Rewolucji 2004—2005 lat oraz Rewolucji Godności 2013—2014 lat. Jako bezpośredni uczestnicy masowych akcji protestacyjnych na ogólnoukraińskich majdanach 2004–2005 oraz 2013–2014 lat, nazwanych Pomarańczową Rewolucją oraz Rewolucją Godności, rozważaliśmy z panem Ołeksijem także to, jaką rolę odegrały te wydarzenia w demokratyzacji i radykalizacji ukraińskiego społeczeństwa, które ostatecznie określiło się co do kursu reformowania kraju i jego dalszego posuwania się drogą integracji europejskiej. Próbowaliśmy odpowiedzieć także na pytanie, czy współczesna rosyjsko-ukraińska wojna jest nieuniknionym skutkiem naszego europejskiego wyboru. Odpowiedź wydaje się całkowicie oczywista. Na koniec zainteresowałem się opinią Ołeksija Lionczuka w sprawie „nierozwiązanego ukraińskiego pytania XX wieku”, na co do 1991 roku kładli nacisk historycy. Czy zatem można uważać to pytanie za rozwiązane wraz z uzyskaniem przez Ukrainę 35 lat temu państwowej niepodległości? Zdaniem Ołeksija, odwieczne i główne ukraińskie pytanie udało się wtedy rozwiązać, ponieważ wbrew wielu niedociągnięciom ukraińskiego procesu państwowotwórczego i skrajnie niszczycielskim dla niego skutkom współczesnej rosyjsko-ukraińskiej wojny, wciąż mamy przywrócone 35 lat temu swoje suwerenne państwo, które uznaje i wspiera cały cywilizowany świat. Właśnie o to Suwerenne Ukraińskie Państwo walczy teraz heroiczny ukraiński naród państwowotwórczy w egzystencjalnej wojnie z odwiecznym wrogiem – porażonym nieuleczalną imperialną chorobą rosyjskim kryminalno-mafijnym potworem. Mamy więc nadzieję, że w tej decydującej bitwie zwycięży wreszcie ukraińska niepodległość i solidarna z nią światowa wspólnota. Zoriana Hżybowska: „Siła ukraińskiego Hymnu i „Modlitwy za Ukrainę” Jednak czy nie najbardziej przekonujące odpowiedzi na wszystkie pytania dotyczące naszej historycznej przeszłości i współczesności dały na spotkaniu ukraińska bandura i ukraińska pieśń w wykonaniu wspaniałej bandurzystki i śpiewaczki Zoriany Hżybowskiej, która jest swoistym ukraińskim kulturowym centrum w mieście Krakowie. Przecież bez jej występów nie odbywa się żadne z tradycyjnych wydarzeń narodowych i żadne ukraińskie wydarzenie kulturalne. Zresztą każdy występ samej bandurzystki i śpiewaczki staje się wręcz nieprzeciętnym wydarzeniem w ukraińskim życiu kulturalnym miasta Krakowa. Jeśli zaś dodać występy pani Zoriany Hżybowskiej oraz programy koncertowe, zorientowane na polską publiczność, jej rolę jako nosicielki ukraińskiego kodu kulturowego i międzykulturowego kontekstu muzycznego trudno przecenić. Dlatego jej udział w programie Ukraińskiego Klubu Literackiego „Dzień Niepodległości Ukrainy – 35 w kontekście przeszłości i współczesności” jest właśnie takim absolutnie nieprzeciętnym wydarzeniem. Powstańcze pieśni, dumy, ballady, romanse, które ma w swoim repertuarze Zoriana Hżybowska, zanurzają w wir wydarzeń historycznych, ogarniają energią uczuć, przeżyć i dążeń bohaterów, otwierając przestrzeń heroicznej i tragicznej przeszłości Ukrainy z najwyższymi przejawami miłości, oddania, odwagi i poświęcenia na ciernistej drodze do wolności. Takimi są w szczególności utwory związane ze znaną ukraińską śpiewaczką, bandurzystką, autorką pieśni, ludową artystką Ukrainy Hałyną Menkusz, którą Zoriana szacunkowo nazywa swoją nauczycielką. To muzyczny poemat-duma „Kniaziówna Łybid”, napisany przez wybitnego ukraińskiego kompozytora Anatolija Kos-Anatolskiego do wierszy poetki Łesi Tyhlij specjalnie dla bandurzystki Hałyny Menkusz, która została jego pierwszą wykonawczynią. To utwory muzyczne napisane przez samą Hałynę Menkusz. Wśród nich szczególne miejsce zajmuje głęboko tragiczna dramatyczna ballada „Wrony” (słowa znanego ukraińskiego poety Ołeksandra Olesia), poświęcona pamięci ofiar Hołodomoru ukraińskiego narodu. Niezwykle wzruszająco zabrzmiał w wykonaniu Zoriany Hżybowskiej także romans „Cierniowa róża”, napisany przez Hałynę Menkusz do słów poety-szestdziesiątnika Wołodymyra Iwanyszyna. Nieprzypadkowo nazywa się go także requiem miłości, gdyż napisany w 1972 roku utwór poświęcony jest gorącej miłości między liryczną poetką Ateną Paszko i prześladowanym przez komunistyczny reżim zapalczywym dysydentem Wiaczesławem Czornowołem. Należy zaznaczyć, że i dla samej Hałyny Menkusz, która pochodzi z rodziny uczestnika UPA i podziemnej działaczki, ten temat nie jest obcy, gdyż jej ojciec, Iwan Biłyj, 17 października 1944 roku zginął w walce z oddziałami NKWD – na dwa miesiące przed jej narodzeniem. Mamie zaś, Jarosławie Menkusz-Zanewczyk, przypadł ciężki los więźniarki politycznej łagrów mordowskich i późniejszego represyjnego nacisku ze strony radzieckiego komunistycznego reżimu. Lecz do ostatniego dnia pozostawała aktywną działaczką dysydenckiego ruchu szestdziesiątników, była znaną mistrzynią haftu i stroju ludowego. Zresztą i Hałynie Menkusz jako córce wrogiego dla komunistycznego reżimu małżeństwa przyszło nosić piętno nieprawomyślnej, odczuwając uprzedzone traktowanie ze strony kierownictwa zarówno podczas studiów w Konserwatorium Lwowskim, jak i wtedy, gdy rozpoczynała karierę muzyczną jako solistka Ukrkoncertu w mieście Kijowie czy pracowała jako solistka w Zasłużonym Akademickim Ukraińskim Chórze Ludowym im. H. Werowki oraz Filharmonii Kijowskiej. Szczególnie było to zauważalne, gdy na koncerty przybywało jakieś partyjne zwierzchnictwo albo przychodzili z kontrolami jacyś kontrolerzy, i „nieprawomyślną” młodą solistkę pod różnymi pretekstami próbowano usunąć ze sceny, wykreślić z programu czy nie wypuścić z zespołem za granicę na występy. Mimo to nie mogło to przeszkodzić utalentowanej solistce i bandurzystce oczarowywać słuchaczy swoją grą i śpiewem, a do tego tworzyć niesamowite utwory muzyczne, które przejmują bólem serce i duszę. Właśnie takie utwory z repertuaru Hałyny Menkusz i innych znaczących ukraińskich autorów wykonuje teraz zdumiewająca krakowska solistka i bandurzystka Zoriana Hżybowska. „Kiedy słuchasz Zoriany, ciarki przechodzą po skórze” – wyznała po występie bandurzystki jedna ze słuchaczek Tetiana Sułypa, a publiczność wybucha wreszcie oklaskami z okrzykami „Brawo!”. Kończąc jubileuszowy synopsis, dla mnie było niezwykle ważne postawić na końcu optymistyczną nutę. Podziękowawszy więc wszystkim za udział w tej niezwykle potrzebnej rozmowie o Dniu Niepodległości – 35 w kontekście przeszłości, współczesności i, bez wątpienia, przyszłości, przeczytałem na koniec końcowy wiersz ze swojego zbioru „Powstanie” o naszej oczekiwanej optymistycznej przyszłości. I zasiądą do stołu ze słowem modlitwy – za tych, co polegli pod wrogim ogniem nieznani, byśmy wygrali tę decydującą bitwę. I wyrośnie żyto na polu, zlanym krwią. Naleje się pod słońcem życia niepokonanego kłos. I odnowi się znów „ziemski obieg miłości”, który wyjdzie w świat z rodzinnego kręgu. W tym, że nasza przyszłość będzie właśnie taka, osobiście ani trochę nie wątpię. Przecież Ukraina – Matka Bohaterów! Być jej i Matką Zwycięstwa! Sława Ukrainie! Bohaterom Sława! Przygotował Wołodymyr STECIUK, m. Kraków Zdjęcie autora oraz Tatyana Efremova
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
tendencja ideowo-politycznego rozwoju współczesnego świata”, która okresowo ukazywała się w podziemiu w latach 1946-1950, Petro Fedun pisze: “Koncepcja Samodzielnej Ukrainy stała się także jako wynik gorzkiego doświadczenia historycznego narodu ukraińskiego”. Walka o Ukrainę jest częścią tego wielkiego procesu historycznego, który zachodzi na całym świecie i jest “całkowicie naturalnym zjawiskiem”. “Koncepcja Samodzielnej Ukrainy swoim politycznym ostrzem skierowana jest przeciwko ZSRR, przeciwko bolszewickiemu więzieniu narodów”. Na odezwę władzy radzieckiej do żołnierzy UPA w październiku 1944 r. pracownicy referatury propagandy na terytorium obwodu stanisławowskiego sporządzili odpowiedź: “Nazywacie nas hitlerowskimi sprzedawczykami, niemieckimi najmitami itd. O tym, jaki jest nasz stosunek do hitlerowskich Niemiec, wie cały naród ukraiński, wie cały świat. Hitlerowskie Niemcy to taki sam wróg Ukrainy jak i stalinowska Rosja (...). To wy podpisywaliście wszelkie sojusze z Niemcami. To wy oddaliście Ukrainę na pastwę hitlerowskich Niemiec. Zatem, pachołkami Hitlera nie jesteśmy my, a wasz przeklęty Stalin”. Propagandyści OUN operatywnie reagowali na daty historyczne, które zbiegały się z walką wyzwoleńczą. Na przykład, w 300-lecie początku powstania pod wodzą Bohdana Chmielnickiego, w jednej z ulotek pytano: “Dlaczego powstanie 1648 r. było zwycięskie?”. Odpowiedzieć na pytanie miał czytelnik: “Dlatego, że walki wyzwoleńczej nikt nie może zniszczyć”. Oprócz publicystów, GOSP miał do swojej dyspozycji poetów, literatów i artystów. Tak, Mychajło Diaczenko “Marko Bojesław” w swoich wierszach odtwarzał powstańczą heroikę, nadzwyczajną odwagę członków podziemia i narodu ukraińskiego. Redagował “Szliach peremohy” (1947-1950) i czasopismo “Czornyj Lis” (1947-1950), pełnił funkcje krajowego referenta propagandy Kraju Karpackiego. Na Zakerzoniu zginął poeta Myrosław Kusznir z okolic Podhajec. W rejonie borszczowskim poległ poeta Wasyl Andrijczuk “Maksym”, on, tak jak “Marko Bojesław”, w swoich wierszach skromnie i bezpretensjonalnie opisywał powstańczą codzienność nadzbruczańskiego kraju. Wybitną literatką była Bohdana Swytłyk “Marija Dmytrenko” i inni. W UPA-“Zachód” pracowały dziesiątki uzdolnionych osób, które swoimi rysunkami, wyrobami, fotografiami propagowały ideę wyzwoleńczą i życie UPA. Wśród nich wyróżniał się na Zakerzoniu wspomniany wcześniej mistrz-rzeźbiarz Mychajło Czereszniowśkyj “Petro”. Wykonywał małe pocztówki z okazji Bożego Narodzenia i Wielkanocy, żetony na “Fundusz Bojowy”, rysunki tematyczne, poświęcone bohaterom walki wyzwoleńczej z cyklu “Postacie naszej rewolucji”, karykatury z życia UPA i jedną z nich nawet na samego siebie, gdzie siedzi z dłutem nad kawałkiem drewna w kryjówce. Obok niego kopci lampa. Na głowie w rozczochranych włosach siedzi mysz, na ramionach druga. Trzecia stanęła na tylnych łapkach i przygląda się pracy człowieka. Na dole podpis: “To ja ze swoimi przyjaciółmi. Pozdrawiamy z Bożym Narodzeniem! Wasz Petro”. Ciąg dalszy nastąpi.
Tłumaczenie maszynowe
Nestor MYZAK, doktor nauk historycznych, profesor Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego imienia Jurija Fedkowycza. Kontynuacja. Pocz. w nr 37 z 2026 r. W 1944 r. w Prowodzie zaczęto wydawać gazetę „Powstanec Hucułszczyny”, którą rozpowszechniano w górskiej części Bukowiny. Jej redakcja pracowała we wsi Krasnoilla w rejonie kosowskim w składzie „Maryny” z Mikołajowa i „Bohdana” z Czerniowiec. Część materiałów drukowała podziemna drukarnia w Czerniowcach, która funkcjonowała przy ul. Krasnodarskiej. W 1948 r. nadrejonowy przywódca OUN „Czeremszyna” zorganizował w lesie koło Berehomietu drukarnię. Czcionkę dla niej pomógł zdobyć pracownik Putylskiej drukarni rejonowej Prokip Fraj. Po tym Prokipa aresztowano. Wydawano również podziemną ulotkę „Wisti” w formacie A-4, według stanu na 1 stycznia – 30 kwietnia 1949 r. podpisaną jako „Bukowiński ośrodek Informacji Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów”. „Postij dnia 1 maja 1949 r.”, wydrukowany w drukarni im. Fedkowycza w Czerniowcach. W tej samej drukarni wydrukowano „Radio-wisti” za lipiec 1949 r. o wydarzeniach na świecie. Na końcu ulotki dodano: dla środowiska chłopskiego. Referatura propagandy nakierowywała podziemną sieć OUN na zbieranie tekstów wrogich odezw, ulotek, gazet z fałszerstwami walki itp. Wydawała instrukcje dotyczące zaostrzenia czujności i ostrożności, wzmocnienia uwagi podczas pełnienia wart, obserwacji, zwiadu, kontroli. Opracowywała broszury dotyczące metod wrogiej propagandy i prowokacji. Kładła nacisk na zasady doboru pseudonimów: nie używać pseudonimów, które hańbią powstańców – jak „Gorłoriz” (Podrzynacz gardeł), „Rizun” (Rzeźnik), „Lajdaka” (Łajdak), „Kat” (Kac), pochodzenia bolszewickiego i niemieckiego – jak „Wyszynski”, „Stalin”, „Beria”, „Fritz”, nie używać imion przywódców „Stećko”, „Lehenda”. Wśród żołnierzy UPA, ludności i terenowej siatki OUN w masowym nakładzie rozpowszechniano ulotkę pod tytułem „O co walczy Ukraińska Powstańcza Armia UPA?”. W ulotce mowa była o tym, że UPA walczy o USSD (Ukraińskie Samostijne Soborne Państwo), „aby każdy naród żył wolnym życiem we własnym samodzielnym państwie, przeciwko rosyjskiemu komunobolszewizmowi i przeciwko niemieckiemu narodowemu socjalizmowi, za bezpłatne przekazanie chłopom ziem Zachodniej Ukrainy (...), sprawiedliwą zapłatę za pracę, za wolny handel, zabezpieczenie społeczne, wolność słowa, druku, myśli, przekonań, światopoglądu” itp.
Jak wiadomo, w latach 1944-1946 oficjalnie ukazywało się czasopismo „Ideja i Czyn”. W 1946 r. na jego miejsce pojawił się organ UHWR „Samostijnist”. Podczas przygotowywania 2. numeru został on przejęty przez grupę operacyjną MSW, co zmusiło do założenia czasopisma pod nazwą „Biuro Informacji UHWR”, które wydawano do 1951 r. Jeszcze ciekawsze są kluczowe wydania Prowodu OUN „Za samostijnu Ukrajinu” (1941-1943) – 9 numerów, „Za Ukrajinśku Derżawu” – organ krajowego prowodu Ziem Zachodnioukraińskich (1944-1945) – 10 wydań, czasopismo „Junak” – 16 numerów, organ Ośrodka Propagandy Kraju Karpackiego „Propahandyst” (1945-1947) – 6 numerów, „Ukrajinśkyj robitnyk” (1946-1947) – 7 wydań, „Na zminu” (1946-1951) – 9 numerów. We lwowskim ośrodku staraniem Ośrodka Propagandy ujrzały światło dzienne 4 numery „Na czatach” i inne. Drukowanym organem 2. WO „Buh” było wydanie „Striłećki wisti”, które ukazały się 15 kwietnia 1944 r. pod redakcją Ihora Suszki. Pierwszy numer wieści nazywał się „Pomsta”. W 1944 r. „Striłećkich wistej” wyszło 27 numerów, a w 1945 r. – 10. W imieniu 2. WO „Buh”, która już nie istniała w latach 1947-1951, wydano trzy numery „Litopysu UPA”. Głównymi autorami wyżej wymienionych organów Prowodu i wydawnictw podziemnych byli czołowi członkowie OUN – Jakiw Busel „Dniprowyj”, Rostysław Wołoszyn „Borysenko”, Iwan Hrynioch („Dibrowa”, „Kowałenko”), Josyp Pozyczaniuk „Dmytro Szachaj”, Osyp Diakiw „Hornowyj”, Petro Fedun „Petro Połtawa”, Myrosław Prokop („Sadowyj”, „Wyrowyj”) oraz inni. W organizacji działalności propagandowej i mobilizacji mas do walki znaczące miejsce zajmowały utwory znanego teoretyka walki zbrojnej OUN Osypa Diakiwa „Hornowoho”. W jego artykułach „Perspektywy naszej walki”, „Dlaczego w naszej walce stawiamy na własne siły narodu ukraińskiego”, „Jaka filozofia nas zobowiązuje” i innych analizowane są przyczyny niepowodzeń rewolucji ukraińskiej 1917-1920, ideowe podstawy przyszłego zwycięstwa OUN w walce o USSD jako nośnika wyzwolenia i przyjaźni narodów. Autor podkreślał wielki wkład OUN w budowę UPA, demaskował ZSRR jako kraj najokrutniejszego ucisku narodów itp. Drukarnie OUN przedrukowywały artykuły Osypa Diakiwa, a Prowód rozpowszechniał je wśród ogółu i wykorzystywał w wychowaniu ideowo-politycznym narodów. Jednym z ideologów ukraińskiego nacjonalizmu na terenach UPA-„Zachód” był Josyp Pozyczaniuk „Dmytro Szachaj”, pochodzący z obwodu winnickiego, pisarz i dziennikarz, członek UHWR. Należał do tych, którzy kształtowali ideologię walki wyzwoleńczej OUN i UPA. W artykule „Taktyka wobec narodu rosyjskiego” podkreślał, że UPA walczy nie z narodem rosyjskim, a z bolszewizmem o „zniszczenie pasożytniczej klasy bolszewickich możnowładców, bolszewickiego więzienia narodów, o konkretne ukraińskie niepodległe demokratyczne państwo”. Autor przekonująco ostrzegał przed nadzieją na pomoc zewnętrzną i pisał: „Tylko znowu można śmiało twierdzić, że żadna ingerencja zewnętrzna nigdy nie będzie wspierać idei USSD. Będzie wspierać Polskę »od morza do morza«, będzie wspierać Kaukaz, będzie wspierać rosyjski nacjonalizm w osobie odpowiednich rosyjskich Badogliów, czy na wzór starych Denikinów i Wranglów, tylko nie USSD z szeregu wystarczających przyczyn politycznych”. Ideolog przewidywał wydarzenia na pół wieku do przodu: „demokratyzację może wesprzeć naród rosyjski przy umiejętnej naszej taktyce”. Należała do niego prognoza, że na Ukrainie mogą przejąć inicjatywę kadry KP(b)U, LKSMU, formując się w pewną formację polityczną: „I przejmą one ją z konieczności, nie schodząc się w linii polityczno-taktycznej z OUN”. J. Pozyczaniukowi należą się wytyczne taktyczne w dziedzinie propagandy ideowej. Jako człowiek wywodzący się z rzeczywistości radzieckiej, znał techniki i metody bolszewickiej propagandy. „Ideowy atak na bolszewizm – podkreślał J. Pozyczaniuk – musi być prowadzony (...), przynajmniej równorzędnie do szkoły bolszewickiej, wywracając go od samego wnętrza, trafnie demaskując samą jego istotę, bijąc go jego własną teorią, korzystając ze wszystkich jego słabości, sprzeczności i paradoksalnych rozbieżności, których nie brakuje”. Kolejny autor, Myrosław Prokop „Wyrowyj”, w artykule „Ukraina i Rosja (stan obecny, postawienie problemu i perspektywy)”, opublikowanym w oficjale OUN(b) „Ideja i Czyn” z 1942 r., o stosunku do narodu rosyjskiego również zaznaczał: „Nie wypowiadamy wojny narodowi rosyjskiemu, a moskiewskiemu imperializmowi i wzywamy naród rosyjski do walki o wolność własnego państwa”. Referent GOSP Jakiw Busel „Hałyna” w „Instrukcji propagandowej o pracy wśród ludności” w 1943 r. podkreślał specyfikę rozmów i informacji wśród ludności. Nie warto mówić o potrzebie walki o Ukrainę ogólnie, a dawać masom „nasz konkretny program”. Jeśli chodzi o przemówienia, pamiętać, że nasza historia to nie tylko męki, łzy, tułaczka – to także wielkość państwa kijowskiego, epoki kozackiej – to wielki zryw narodowy 1917 r. Wybitnym mistrzem słowa i niezłomnej publicystyki powstańczej był P. Fedun „Petro Połtawa”, który od 1945 r. kierował referaturą propagandy Prowodu OUN – Głównym Ośrodkiem Propagandy (GOSP), wydziałem politycznym Głównego Sztabu Wojskowego UPA oraz Biurem Informacji UHWR. Redagował periodyki zbrojnego podziemia OUN „Ideja i Czyn” (1946-1947), „Samostijnist” (1946-1947), „Biuro Informacji UHWR” (1948-1951). „Petro Połtawa” wysoko cenił rolę publicystyki w walce. W liście do Wasyla Kuka nr 4/51 z 20.08.1951 r. pisał:
„Bardzo negatywnie odbija się na naszej pracy propagandowej brak autorów. Proszę wziąć pod uwagę, że w naszej publicystyce od szeregu lat nie mamy ani jednego nowego autora”. Fedun żądał, aby podziemnik, który potrafi coś „napisać”, był wykorzystywany w „charakterze takich korespondentów”. Dla podniesienia poziomu ideowo-teoretycznego podziemników z inicjatywy P. Feduna prowadzono zajęcia polityczne. Każdy z nich streszczał prace ideologów nacjonalistycznych oraz z historii Ukrainy. Dla podziemia wydawano „Zbiory materiałów szkoleniowych” z pracami podziemnych publicystów. W 1948 r. Krajowy ośrodek propagandy Kraju Karpackiego wydał cztery części „Zbioru”, do których włączył prace „Petra Połtawy”: „Elementy rewolucyjności ukraińskiego nacjonalizmu”, „Koncepcja niepodległej Ukrainy i podstawowa tendencja ideowo-politycznego rozwoju współczesnego świata”, „Przesłanki rozszerzenia naszego ruchu w warunkach bolszewickiego ZSRR” oraz inne. Dorobek twórczy Petra Feduna składa się z ponad trzydziestu artykułów, w których autor charakteryzuje różne aspekty problematyki ruchu powstańczego, źródła pochodzenia jego wartości moralnych i materialnych. Autor umiejętnie wykorzystywał cytaty radzieckich ideologów partyjnych i rozbijał je swoimi kontrargumentami. Na podstawie analizy ekonomicznej stanu Ukrainy w ZSRR wysnuł wniosek, że „Ukraina jest taką samą kolonią ZSRR, jak Indie kolonią Wielkiej Brytanii”. W pracy „Elementy rewolucyjności ukraińskiego nacjonalizmu”, która była wydawana 5 razy w latach 1946-1950, „Petro Połtawa” twierdził, że „OUN jest pierwszą i jedyną rzeczywiście soborną organizacją narodu ukraińskiego”, że „Program OUN na III Nadzwyczajnym Wielkim Zjeździe OUN zawierał w sobie wszystkie najnowocześniejsze, najbardziej postępowe osiągnięcia zarówno myśli ludzkiej, jak i praktyki narodów w niemal wszystkich dziedzinach: politycznej, społecznej, gospodarczej, kulturalnej”. Autor krytykował negatywne cechy ukraińskiej mentalności, które są aktualne również dzisiaj: „brak zainteresowania sprawami społeczno-ogólnonarodowymi, nieumiejętność myślenia kategoriami ogólnonarodowymi i społecznymi, niezdolność do wzniesienia się na poziom ogólnonarodowych interesów i ideałów”. Ideolog opracował wymagania wobec członkostwa w OUN w warunkach walki: „Członkiem OUN nie może być pierwszy lepszy pod względem charakteru Ukrainiec. To ludzie gotowi za Ukrainę umierać. Mogą nimi być tylko ludzie silnej woli, stałego charakteru, ludzie zdyscyplinowani i odważni (...). Zły to członek OUN, który się nie uczy, nie pracuje nad sobą. Członek OUN – podziemnik, zawsze musi być przykładem patriotyzmu, rewolucyjnej dyscypliny, solidarności społecznej i uczciwości dla całego swojego otoczenia”. W pracy „Koncepcja niepodległej Ukrainy i podstawowa ten-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wezwany do walki o suwerenną Ukrainę. Znów pogrążony w rozmyślaniach, oczekuje czegoś niezwykłego i ciekawego. Za oknem wagonu zniknęły już kijowskie krajobrazy, a na tle podmiejskiego pasa wyłonił się inny obraz przyrody – strefy ukraińskiego lasostepu z pasami leśnymi i czarnoziemnymi polami. Oto już blisko do miasta hutników i Dnieprogesu. Tutaj, do bolszewickiego ukraińskiego miasta, przybył Jarosław Horbowyj w towarzystwie przedstawicieli wrogiej ideologii, którzy chcą przeciągnąć go na swoją stronę. I znów Jarosława zakwaterowano w hotelu, tylko tym razem byli z nim dwaj nieodłączni agenci NKWD, którzy śledzą każdy jego krok. – Czy ja nie mogę sam wyjść na spacer po mieście?! – oburzony zapytał Jarosław jednego ze strażników. – Rozkazano was obserwować i ochraniać – odpowiedział tamten. – W Kijowie można, a tutaj nie? – nie ustępował Jarosław. – To było w Kijowie, a teraz jest Zaporoże – kontynuował pierwszy strażnik i dodał: – kierownictwo uważa za stosowne nie rozpowszechniać takiej akcji, to znaczy nie angażować innych sił do śledzenia was. I dlatego wy, Jarosławie, będziecie musieli ograniczyć się do wieczornego spaceru i pozostać w hotelu. – Tym bardziej, że jutro z samego rana trzeba wstawać i wyruszać na wycieczkę po Dnieprogesie. Głównym celem naszej podróży jest zapoznanie was z tą monumentalną nową budową – zaznaczył drugi strażnik. – Budowa Dnieprowskiej stacji to triumf wewnętrznej i zewnętrznej polityki Związku Radzieckiego – zauważył znów pierwszy i dodał: – wy, Jarosławie, powinniście być dumni, że macie okazję zapoznać się z największą stacją w Europie. Jarosław nie zaczął sprzeczać się ze swoimi rozmówcami. Naprawdę ciekawie było mu zapoznać się z nową budową wieku, jak ochrzcili bolszewicy Dnieproges, i dlatego od jutrzejszego dnia oczekiwał wielu ciekawych i pożytecznych rzeczy, których ostatnio pozbawiało go własne życie. Gorącym zwolennikiem budowy Dnieprowskiej Elektrowni Wodnej był Lew Trocki. Józef Stalin lubił wyśmiewać „fantazje” swojego głównego konkurenta w walce o władzę. „Zbudować Dnieproges – mówił – to tak, jakby dać chłopu igłę do patefonu bez samego patefonu”. Wprawdzie wiele pomysłów Trockiego później Stalin wcielał w życie jako swoje własne. Tak stało się też z Dnieprogesem i niedługo w pobliżu Zaporoża załopotała czerwona flaga ze słowami „Dnieprobud rozpoczęto”. Oprócz wytwarzania taniej energii elektrycznej stacja miała rozwiązać problem żeglugi na Dnieprze. Przecież jego koryto przecinało dziewięć progów. Poniżej znajdowały się unikalne miejsca historyczne – Sicz Zaporoska i twierdza Kodak. Pod zalanie trafiały 22 miejscowości. Właśnie z powodu dużej liczby zabytków historii, architektury i kultury elektrowni na Dnieprze nie odważyli się budować carscy inżynierowie. Ale bolszewików to nie zatrzymało. Budowie towarzyszyła kampania propagandowa. W całym kraju odbywały się zebrania i wiece. Pracujący przekazywali na fundusz budowy część swojego zarobku. Ale to było za mało. Tylko importowane wyposażenie dla elektrowni kosztowało kilkadziesiąt milionów. Dlatego bolszewicy uciekli się do masowych wymuszeń od chłopów: odbierali bydło, zboże i inną produkcję rolną. Budowa prowadzona była pod egidą OGPU. Najliczniejszą siłą roboczą stali się „więźniowie”. Obok nich pracowali byli biali oficerowie, anarchiści i księża, kułacy i arystokraci. Na przykład w dziale geologiczno-skalnym pracowali synowie dwóch carskich admirałów i była hrabina. Magazynem zarządzał pułkownik-denikinowiec, a częścią medyczną kierowała żona byłego szefa rządu tymczasowego Aleksandra Kiereńskiego. Kopacze, robotnicy niewykwalifikowani i wozacy byli głównie z miejscowej ludności. Wielu ludzi najmowało się dla numerka do stołówki i miejsca na nocleg w baraku. Dzień nie mijał bez bójek, kradzieży, pijaństwa. Milicja nocami urządzała obławy. Naruszających dyscyplinę wywożono dziesiątki kilometrów od budowy i tam zostawiano. Głównymi narzędziami pracy były łopata, kilof, taczka i wóz, którym wywożono ziemię i dostarczano materiały budowlane. Ludzie wgryzali się w ziemię, kuli kamienne bloki i metr po metrze przygotowywali miejsce pod elektrownię. Techniką bezpieczeństwa nikt się nie przejmował, dlatego robotnicy często ginęli, odnosili obrażenia, zapadali na nieuleczalne choroby. Pewnego razu do układania betonu postawiono 16–20-letnie dziewczęta. Musiały udeptywać go boso. A żeby zwiększyć wagę dziewcząt, na ramiona kładziono im worki z kamieniami. Represje, które przetoczyły się przez kraj, nie ominęły też Dnieprogesu. Pod koniec 1930 roku wybuchł „proces Partii Przemysłowej”. Gazety donosiły o odkryciu podziemnej organizacji szpiegowsko-dywersyjnej, która rzekomo działała od 1926 roku. Po procesie „przemysłowców” na Dnieprobudzie przeszła fala wieców. Mówcy dziękowali „czujnym czekistom”, piętnowali „zbrodniczą bandę” i przysięgali jeszcze lepiej pracować na rzecz Ojczyzny. Tego nie wiedział i nie widział Jarosław Horbowyj. A zatem nie znał ceny budowy Dnieprogesu, przede wszystkim ludzkiego życia jako jej składowej. Tych tortur i znęcania się, poniewierki i pozbawienia elementarnego ludzkiego szacunku, których doznał ukraiński lud od tych, którzy skłaniali go do zdrady i współpracy z nimi, nie znał i nie widział tego bojownik o wolność Ukrainy. Stoi Jarosław przed fasadą Dnieprogesu i podziwia jego wielkość i piękno. Przez szum spadającej wody docierają do niego słowa Pawła Sudopłatowa. – Patrz, Jarosławie, jaki wspaniały i wielki jest nasz Dnieproges! Zbudował go ukraiński naród pod kierownictwem partii bolszewików! Ta budowla nie ma sobie równych w całej Europie! Jarosław stał i milczał. Jego świadomość całkowicie opanowały emocje od tego, co zobaczył, i od tych, którzy skłaniali go do zdrady. Do zdrady tego, czemu poświęcił całe swoje życie. Do zdrady swojej ziemi, towarzyszy i, oczywiście, matki Ukrainy. A jeszcze była podróż do Moskwy,
gdzie Jarosław Horbowyj mieszkał w podmiejskiej willi. Wodzili go po teatrach i baletach, zapoznawali z osiągnięciami „radzieckiej kultury”. Potem pokazywali wzorowe przodujące kołchozy, „szczęśliwe i radosne życie” i wszystko to, czym mogła pochwalić się „kwitnąca Ukraina pracującego narodu radzieckiego”. – Dość wyjazdów i oględzin. Nasza sprawa – niszczyć ukraiński nacjonalizm, a nie zabawiać nacjonalistę – oświadczył Pawło Sudopłatow na jednej z narad NKWD. I zaczęli dyskutować nad tym, co robić dalej. – Pora porozmawiać szczerze z tym bezczelnym banderowcem – zareagował jeden z oficerów NKWD, – dużo widział pięknych rzeczy, które mogłyby na niego wpłynąć. Co w ostatecznym rozrachunku powinno zagrać na naszą korzyść. – Niech ten przeklęty nacjonalista powie szczerze: kto bardziej kocha Ukrainę – ten, kto buduje w niej nowe fabryki i zakłady, uprawia jej pola traktorami i kombajnami, czy ten, kto wzywa naród do niszczenia osiągnięć władzy radzieckiej – poparł inny oficer. Tak też postanowili – zaprzestać wszelkich wyjazdów i oględzin, „zabawiania przeklętego banderowca” i odesłać go z powrotem do Lwowa do celi więziennej na dalszy, już końcowy etap werbunku. Jarosław znowu we Lwowie i znowu w celi więziennej. Myśli. Chodzi wzdłuż i wszerz swojego tymczasowego schronienia. W rozmyślaniach analizuje, co widział i słyszał przez te dwa miesiące. Dziś-jutro koniec wszystkim tym rozmowom i błaganiom, a także wyjazdom i oględzinom radzieckich przestrzeni. Czuje to Jarosław i rozumie, że jutro będą mówić innym językiem. Bawić się tyle czasu na próżno NKWD nie było przyzwyczajone. Co czeka go w przyszłości? Oczywiście, wypuszczą na wolność, jak tylko zgodzi się przejść na stronę bolszewików. Na wolność! Wspaniała rzecz – wolność! Na dworze szaleje wiosna, wszystko w rozkwicie. Wiatr donosi jej zapachy do więziennego okna, słychać śpiew ptaków, zwłaszcza rano. Nie, co tu mówić – nie ma nic wyższego nad wolność. „A może oszukują? – zakradały się wątpliwości. – Po co mieliby bawić się ze mną tak długo… – zaprzeczał sam sobie Jarosław, – na próżno bolszewicy tego nie zrobią, a każą przechodzić na ich stronę i pracować dla radzieckiej Ukrainy. Zrozumiałe, jaką współpracę będą proponować. Znaczy – wyjść na wolność kosztem zdrady swojej organizacji, swoich przyjaciół?..”. Znowu Jarosław chodzi po celi. Pokusa stopniowo narasta, jest gotowy już ją połknąć. Niech to diabli! A czyż jego nie zdradzali? Pod tą samą bramą mieszkania kontaktowego oczekiwali na niego. Musiał ktoś go zdradzić? Dlaczego on ma żałować innych, którzy nie żałowali jego? Mimo wszystko – zła sprawa iść przeciwko swoim przyjaciołom… Przysięgę składał, w więzieniu siedział… Ale… Czy jest zobowiązany zdradzać wszystkich? Przecież on dopiero co przekroczył granicę i NKWD o tym wie. Znaczy, łatwo mu będzie skłamać, że mało kogo zna. Powie, że miał dopiero rozpocząć pracę. Oczywiście, coś trzeba będzie powiedzieć. Ciąg dalszy nastąpi.
Tłumaczenie maszynowe
Anatolij LYSZCZENKO. Kontynuacja. Pocz. w nr 37 z 2026 r. Główną ulicą Radzieckiej Ukrainy idzie mężczyzna w średnim wieku. Nie śpieszy się. Nie ma dokąd się śpieszyć, mężczyzna odpoczywa i delektuje się kijowskim słonecznym, pogodnym porankiem. Na dniach zwolniono go z więzienia. Rozkosz wolnością upaja go. Dlatego Jarosław Horbowyj postanowił przespacerować się Chreszczatykiem od Placu Besarabskiego w kierunku Nabrzeża Dnieprowskiego. Oto przechodzi obok niedawno zbudowanego Centralnego Domu Towarowego, który przykuwa mnóstwo spojrzeń innych przechodniów. Majestatyczna i piękna budowla, która dodaje szczególnego statusu centralnej ulicy miasta. Jarosława nie wsadzili do więzienia, a zakwaterowali w jednym z hoteli Kijowa, który znajduje się na rogu nieparzystej strony ulicy Chreszczatyk i Placu Besarabskiego. Ma możliwość po długotrwałym pozbawieniu wolności nacieszyć się wolnością i przejść samym Chreszczatykiem w stronę Dniepru. Jarosław rozumie, że go śledzą, ale nie przejmuje się tym i idzie sobie spokojnie. Nawet nie stara się nikogo z tłumu wykryć i wyróżnić. Jak by nie układała się sytuacja, nie ma dokąd uciekać, nawet jeśli obok niego nikogo nie ma i nikt nie przeszkadza. „Może spróbować mimo wszystko uciec?! – pomyślał Jarosław. – Daleko nie uciekniesz. Wszędzie kontrola NKWD, tym bardziej w stolicy Ukrainy”. Chreszczatyk jest rzeczywiście piękny, majestatyczny i nieogarniony dla pierwszego poznania go. Jego nazwa pochodzi od miejsca niedaleko, gdzie niegdyś książę Włodzimierz Wielki chrzcił swoją rodzinę. Widocznie właśnie tak powstała nazwa ulicy. Ale według innej wersji nazwa pochodzi od Chreszczatego Jaru, miejsca, które jest poprzecinane jarami. Niedawno ulicy Chreszczatyk przywrócono jej historyczną nazwę. Do tego nosiła imię znanego rewolucjonisty, jednego z pierwszych radzieckich dyplomatów Wacława Worowskiego. Z tym wydarzeniem związany jest kazus. Według informacji jednego z członków KC KPU, na zjeździe w Moskwie Józef Stalin zapytał sekretarza KC Kompartii Ukrainy: „Jak tam Chreszczatyk?”. I tego samego dnia do Kijowa przekazano telegram, a już do końca dnia wydano postanowienie, w którym informowano, że ulica Worowskiego „przenosi się” na Kudriawską, a Chreszczatyk pozostaje Chreszczatykiem, jak wcześniej. W rezultacie Józef Stalin tak i nie dowiedział się, że Chreszczatyk przemianowano, a tabliczki na budynkach wymieniono w jedną noc. Jarosław nic nie wie o swoim bracie Wołodymyrze, o rodzinie i, oczywiście, o jego przyjaciołach z grupy: Kremińskim, Czyżewskim i Pszenycznym. Nie próbował dowiedzieć się o ich losie, ponieważ rozumiał, że to niebezpieczne. Wszędzie bolszewicka kontrola. Oprócz tego Jarosławowi nie wypada się ujawniać, ponieważ znajduje się na wolności z bolszewickiej ręki. Jarosław podchodzi do Nabrzeża Dnieprowskiego. Z tyłu pozostał Chreszczatyk, który wywarł na bojowniku o wolność Ukrainy przyjemne wrażenie. Czystość i wszędzie porządek. Zieleni dużo, niczym w ogrodzie. Bolszewicka propaganda i agitacja wszędzie na oczach, gdzie nie spojrzysz – bolszewickie plakaty, które wzywają do kochania radzieckiej ojczyzny, wzywają do pokoju i pracy. Rozglądając się po całej okolicy, Jarosławowi na duszy staje się miło i błogo, kiedy wszystko to widzisz i odczuwasz tę piękność po więziennej celi. Nie mniej przyjemnym jawi się majestatyczny Dniepr, po którym płyną statki duże i małe i płyną one dokąd tylko im wiadomo. Jego błękit dopełnia piękno, które właśnie Jarosław zobaczył, przechodząc Chreszczatykiem. Jarosław z nikim nie rozmawia, on delektuje się kijowskimi krajobrazami i w jego głowie już wyrysował się ogólny obraz tego, co zobaczył, ukształtowała się opinia o społecznym i ekonomicznym ustroju Radzieckiej Ukrainy. Jest zachwycony tym, co zobaczył. Wracając z powrotem, Jarosław na Chreszczatyku wszedł do sklepu spożywczego kupić bochenek chleba i, czując aromat świeżego chleba, który właśnie przywieźli, a także aromat produktów mięsnych oraz świeżych warzyw i owoców, jeszcze raz doznał rozkoszy. Wszystko to uosabiało dostatek i dobrobyt. Niczym nie było lat 1932-1933 Hołodomoru i innych cierpień, których zaznał ukraiński lud za czasów panowania bolszewickiej władzy. Jarosław Horbowyj siedzi w swoim pokoju hotelowym, który jest przy Placu Besarabskim. Jest w rozmyślaniach odnośnie tego, co właśnie zobaczył. NKWD umie pokazywać i wie, co, komu i jak pokazywać, dokąd trzeba prowadzić Francuza czy Niemca, a dokąd ukraińskiego nacjonalistę Horbowego Jarosława. Nawet pozwolili mu samemu chodzić po Kijowie, chociaż nie spuszczali z niego oka. Ten cud dla Jarosława jawił się przed jego świadomością niezwykłym i jednocześnie podejrzanym, co nastręczało zbędnych myśli i kłopotów. Drugiego dnia Jarosław miał wyjazd na oględziny Dnieprogesu do obwodu zaporoskiego, gdzie oczekiwała nowa porcja wrażeń. Stało się to dla jego świadomości krokiem w propagandowe pole bolszewickiej ideologii. Pociąg leniwie odjeżdża z kijowskich wzgórz w kierunku Zaporoża, zostawiając zieloną okolicę Kijowa z jego cudownymi krajobrazami, a potem stopniowo, nabierając prędkości, popędził wyznaczonym kursem do miasta hutników. Jarosław Horbowyj – jeden z jego pasażerów, który wybrał się w daleką drogę nie z własnej woli, a z woli swoich nieprzyjaciół, przeciwko którym pok-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
publicystyki i wyjaśnia, dlaczego autor nie tyle potępia konformistów, co stara się zrozumieć motywy ich zachowania w warunkach strachu. Zasadniczo przemyślana jest również kwestia wykorzystania rosyjskich źródeł: autor powołuje się na zalecenie Komitetu ds. Etyki NAZYWO i wykorzystuje te źródła wyłącznie do krytycznej analizy i polemiki z moskiewskimi wersjami historii sztuki ukraińskiej. Obok niewątpliwych osiągnięć praca, moim zdaniem, posiada wadę, która jednak nie umniejsza jej znaczenia. Pozycja „zaangażowanego obserwatora”. Biografia autora, który od dzieciństwa żył w środowisku Związku Artystów, dała mu unikalny dostęp do ludzi i dokumentów. Jednocześnie to samo doświadczenie stwarza ryzyko stronniczości. Jednak Ołeksij Rohotczenko już na pierwszej stronie zaznacza: „W wydaniu zaprezentowano czysto autorskie stanowisko dotyczące rozwoju rodzimej kultury w wymienionym okresie, które może nie pokrywać się z opiniami innych badaczy”. Nie umniejsza to znaczenia pracy, ale wymaga od czytelnika krytycznego podejścia, do którego specjalnie prowokuje sam autor. Książka Ołeksija Rohotczenki „Sześćdziesiąt totalitarnych lat: sztuki plastyczne Ukrainy” to zakrojona na szeroką skalę, gruntownie udokumentowana i jednocześnie głęboko osobista praca, która stanie się obowiązkowym źródłem dla każdego, kto będzie badał sztukę ukraińską epoki radzieckiej. Jej główna wartość nie tkwi tyle w ostatecznych odpowiedziach, co we wprowadzonym do obiegu zasobie dokumentów archiwalnych, świadectw i dzieł, a także w przekonującej rekonstrukcji mechanizmu, za pomocą którego państwo totalitarne przekształcało artystę w wykonawcę zamówienia społecznego. Autor konsekwentnie pokazuje, że opór wobec tego mechanizmu istniał zawsze – od bojczukistów lat 30. po szistdesiatnyków. Takie stanowisko uczonego obala mit moskiewskiej ideologii o „bezkonfliktowości” sztuki radzieckiej na Ukrainie. Praca zasługuje na szerokie rozpowszechnienie wśród historyków sztuki, kulturoznawców, pracowników muzeów i wykładowców, ale najszerszą publicznością, do której zwraca się Ołeksij Rohotczenko, są przeciętni obywatele – ludzie różnych nieartystycznych profesji, którym trzeba było wyjaśnić zrozumiałym językiem, co tak naprawdę wydarzyło się w ciągu sześciu dziesięcioleci niewolnego społeczeństwa w dziedzinie kultury Ukrainy.
Tłumaczenie maszynowe
Tetiana ZUZIAK, kandydatka nauk o sztuce, doktorka nauk pedagogicznych, profesorka, dziekan wydziału sztuki i technologii artystyczno-edukacyjnych Winnickiego Państwowego Uniwersytetu Pedagogicznego imienia Mychajła Kociubynskiego
Ukraińskie literaturoznawstwo, kulturoznawstwo i historia sztuki od ponad trzech dekad pracują nad tym, co autor recenzowanej książki nazywa wypełnianiem „białych plam”. Jednakże namysł nad okresem radzieckim wciąż pozostaje fragmentaryczny. Ukazały się drukiem gruntowne monografie poświęcone poszczególnym artystom, szkołom i ugrupowaniom, istnieją prace o awangardzie lat 1910–1930, o nonkonformizmie szestdziesiątników, o lwowskim, kijowskim, charkowskim i odeskim środowisku artystycznym drugiej połowy XX wieku. Brakowało natomiast próby objęcia całego sześćdziesięcioletniego odcinka – od rozbicia ugrupowań artystycznych na przełomie lat 20. i 30. XX wieku do czasu awarii w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej, która dotknęła wszystkich rodzajów twórczości wizualnej, od rzeźby monumentalnej po artel garncarski w Opiszni na Połtawszczyźnie czy Dybeńcach na Czerkaszczyźnie. Właśnie takie zadanie stawia przed sobą Ołeksij Rohotczenko, doktor historii sztuki, członek korespondent Narodowej Akademii Sztuki Ukrainy, profesor, zasłużony działacz sztuki Ukrainy, wieloletni kierownik sekcji krytyki i historii sztuki Kijowskiej Organizacji Narodowego Związku Artystów Ukrainy. Aktualność pracy autor uzasadnia argumentami społecznymi. Książkę ukończono w dwunastym roku wojny i we wstępie wprost powiedziano, że społeczeństwo nie przyswoiło wielu lekcji z lat 1918–1920 oraz drugiej połowy lat 40. Teza ta nie jest retoryczną ozdobą, gdyż cała praca zbudowana jest wokół mechanizmu, za pomocą którego władza imperialna podporządkowywała sobie kulturę. Ważne jest, aby zauważyć, że mechanizm ten został rozpatrzony tak, by czytelnik rozpoznawał go również dzisiaj. Jednocześnie autor uczciwie ostrzega, że książka „nie jest podręcznikiem” i że proponowana rozprawa reprezentuje wyłącznie „własną wersję rozwoju i niszczenia sztuk wizualnych” epoki, która może nie pokrywać się z poglądami innych badaczy. Takie zastrzeżenie warto brać pod uwagę, oceniając dorobek autora. Książka ma logiczną, zrównoważoną architektonikę. Po pięciu przedmowach kolegów (T. Kara-Wasyljewej, O. Fedoruka, T. Mironowej, W. Popka, I. Sytnyk) oraz wstępie następują rozdziały budujące ramy teoretyczne i historyczne. Część centralną stanowi duży blok „Odbicie radzieckiego paradygmatu społeczno-kulturowego w sztukach wizualnych Ukrainy”, gdzie kolejno rozpatrzono rzeźbę, malarstwo, grafikę, scenografię oraz syntezę sztuk. Osobny, duży rozdział poświęcono sztuce dekoracyjno-użytkowej – ceramice, tekstyliom, metaloplastyce. Część końcowa analizuje tło powojenne, rolę „lidera artystycznego” w regionach wschodnich oraz na przyłączonych ziemiach zachodnich, fenomen „bohatera kulturowego” na przykładzie Bukowiny i wreszcie zjawisko oporu artystycznego połowy lat 50. i 60. Wydanie jest bogato ilustrowane: setki reprodukcji dzieł i fotografii archiwalnych stanowią samodzielny dokument wizualny epoki. Uzupełniają go anglojęzyczne streszczenie, wnioski, posłowie, wykaz 858 pozycji oraz indeks nazwisk, co w przypadku pracy o takiej objętości jest bezdyskusyjną zaletą. Najbardziej produktywnym w książce okazuje się przekrój komparatywny. Porównanie ukraińskiej rzeźby lat 30. z niemiecką plastyką epoki Trzeciej Rzeszy (A. Breker, J. Thorak) pokazuje nie tylko oczywiste pokrewieństwo estetyk totalitarnych, ale także istotne rozbieżności. Ołeksij Rohotczenko podkreśla, że ukraińscy rzeźbiarze, w odróżnieniu od niemieckich, starali się nie tworzyć dzieł, w których postacie byłyby całkowicie obnażone. Jednocześnie to właśnie półnagą grupę rzeźbiarską „Rodzina”, gdzie wyrzeźbiono ojca, matkę i dziecko, autorstwa N. Morozowej z 1940 roku, pokazuje na obwolucie swojej książki. A wewnątrz książki autor proponuje inną grupę rzeźbiarską – rodzinę autorstwa nieznanego włoskiego rzeźbiarza, wykonaną w tym samym okresie. Takie spostrzeżenia zmieniają komunał o „podobieństwie sztuk totalitarnych” w przedmiot konkretnej analizy. Ważnym wkładem teoretycznym jest opracowanie pary pojęciowej „zgoda – niezgoda”. Autor konsekwentnie rozróżnia nonkonformizm, dysydentyzm, szestdziesiątnictwo, underground i proponuje używać terminu „niezgoda” dla twórczości, która nie pokrywała się z oficjalną oceną, ale nie miała cech zorganizowanego ruchu. Pryncypialna jest teza, że nonkonformizm „nie był (i nie mógł być) zjawiskiem scentralizowanym”, lecz składał się z spersonalizowanych aktów nieposłuszeństwa. Słuszna wydaje się również obserwacja, że radziecka estetyka świadomie podmieniała pojęcie „stylu”, zlewając je z „metodą”, gdyż socrealizm musiał być jednocześnie jednym i drugim. Proponowane w książce pojęcia „ideologemna fantomowość” oraz „udawany bohater” dobrze opisują naturę obrazu socrealistycznego – bohatera, który w rzeczywistości nie istniał, i wydarzenia, które się nie wydarzyło. Najsilniejszą stroną pracy jest baza źródłowa. Autor wykorzystał zasoby Centralnego Państwowego Archiwum Literatury i Sztuki Ukrainy, Centralnego Państwowego Archiwum Wyższych Organów Władzy i Administracji Ukrainy, Centralnego Państwowego Archiwum Organizacji Społecznych Ukrainy, Branżowego Państwowego Archiwum Służby Bezpieczeństwa Ukrainy, archiwów Narodowego Związku Artystów Ukrainy oraz jego organizacji regionalnych (kijowskiej, charkowskiej, czernihowskiej, symferopolskiej, lwowskiej, ługańskiej, jałtańskiej), domów pracy twórczej w Gurzufie i Siedniowie, uczelni artystycznych, a także muzeów i kolekcji prywatnych. Osobno należy zaznaczyć korpus wywiadów autorskich z uczestnikami procesu artystycznego – T. Jabłońską, A. Rybaczuk i W. Melnyczenką, L. Milajewą, L. Władyczem, O. Miłowzorowem, W. Mykytą i innymi. Te świadectwa autor, według jego słów, sprawdzał według zasady weryfikacji, zestawiając z dokumentami, i to właśnie one nadają tekstowi szczególną wiarygodność. Naukową nowość książki można potwierdzić szeregiem konkretnych spostrzeżeń. Po pierwsze, autor rewiduje ustaloną datę powstania ukraińskiego nonkonformizmu. Jeśli większość badaczy (w szczególności O. Hołubec, L. Smyrna) odnosi ją do lat 1959–1960, to w książce uzasadniono początek od 1954 roku – od letniej praktyki A. Rybaczuk i W. Melnyczenki na wyspie Kołgujew. Tam studenci trzeciego roku katedry sztuki monumentalnej pojechali za zgodą ówczesnego rektora S. Hryhorjewa zamiast do „kanonicznego” Kaniowa, gdzie zazwyczaj latem odbywała się praktyka studentów Kijowskiego Państwowego Instytutu Sztuki. Rohotczenko na stronach książki szczegółowo opisuje również pierwszy konflikt studentów z wykładowcami instytutu. Dalej prześledzono, jak artykuł W. Kasijana i M. Derehusa „Sztuka nie znosi szumu” („Prawda Ukrainy”, 27 września 1959 r.) stał się pierwszym publicznym przykładem konfrontacji młodych artystów z ich wykładowcami. Po drugie, istotny jest wkład w badanie sztuki dekoracyjno-użytkowej. Autor pryncypialnie nie zgadza się z radzieckim podziałem rodzajów sztuki na „główne” i „drugorzędne”. Według jego wersji sztuka dekoracyjna praktycznie zawsze była profesjonalną sprawą mistrzów. Szczególnie cenny jest rozdział o metaloplastyce, gdzie odnotowano zakaz pracy ze srebrem dla prywatnych mistrzów od drugiej połowy lat 30. do połowy lat 60., przywrócenie katedry obróbki metalu w szkole w Wyżnicy dopiero w 1955 roku, a w Kosowie – w 1967 roku, oraz odrodzenie kowalstwa na bazie kuźni fabrycznych (Kijowskie Zakłady Remontu Wagonów, „Leninowska Kuźnia”). W rozdziale o tekstyliach przekonująco wyjaśniono, że masowe przejście połtawskich fabryk od ornamentu roślinnego do geometrycznego pod koniec lat 60. miało przyczyny nie stylowe, a czysto ekonomiczne – koszty własne i plany produkcyjne. Po trzecie, wagę dokumentalną mają epizody naświetlające mechanizm niszczenia dziedzictwa artystycznego. Autor szczegółowo opisuje historię zburzenia Soboru Michajłowskiego o Złotych Kopułach w Kijowie, niszczenie kolekcji muzealnych. Wreszcie, po raz pierwszy wprowadzono do obiegu naukowego dzieła wielu artystów, jak na przykład malarstwo i rzeźbę artysty Iwana Udowyci, który mieszkał w Kijowie do 1941 roku, oraz malowidło temperowe na płycie pilśniowej, znalezione pod koniec lat 60. podczas remontu dachu instytutu, które autor ostrożnie przypisuje kręgowi bojczukistów, prawdopodobnie W. Sedlarowi. Atrybucję zbudowano na argumentach stylistycznych i sformułowano jako przypuszczenie, co odpowiada normom etyki zawodowej. Rozdziały poświęcone poszczególnym rodzajom sztuki zawierają materiał wartościowy dla historii sztuki i kulturoznawstwa. W malarstwie przekonująco przeanalizowano mechanizm „tematu historycznego”, obsługiwanego przez ideologię „zjednoczenia”. Jako przykład – płótno J. Sadyłenki z 1947 roku „Na wieki z Moskwą”. W grafice słusznie rozgraniczono okres przedwojenny totalnego podporządkowania, wojenny, kiedy artysta na krótki czas stał się potrzebny państwu, oraz powojenny. Spostrzeżenie, że leksyka plakatu lat wojennych była śmielsza od przedwojennej i powojennej, zasługuje na dalsze opracowanie. W scenografii prześledzono linię od teatru M. Sadowskiego i „Młodego Teatru” do „Berezila” L. Kurbasa i W. Mellera, a także autor opowiada o losach artystów, którzy znaleźli się na emigracji (M. Radysz, I. Kuroczka-Armaszewski) – temat, który radziecka historia sztuki w ogóle pomijała. Rozdział o Bukowinie z rekonstrukcją „Salonów Jesiennych” 1931–1935 pokazuje, jakie wielonarodowe i otwarte po europejsku środowisko zostało zniszczone po 1940 roku. W rozdziale „Synteza sztuk” autor wiąże teorię „harmonijnej jedności” architektury, malarstwa i rzeźby lat 30. z gigantomanią stalinowskiej zabudowy. Przekonującymi dowodami stają się projekty rekonstrukcji Placu Rad w Kijowie, które przewidywały wzniesienie rzeźb o wysokości od 10 do 70 metrów. Na tym tle charkowski Derżprom z lat 1926–1927 słusznie nazwano szczytem ukraińskiego modernizmu architektonicznego, który jeszcze zdążył się zrealizować. Osobno warto powiedzieć o zasadach etycznych pracy. Autor deklaruje dwie zasady: publikować tylko sprawdzone informacje, nie domyślając możliwych wersji, i nie szkodzić swoimi tekstami tym, o których pisze, oraz ich potomkom. Właśnie dlatego, według jego słów, „w tej książce jest wiele niedopisanego”. Upublicznione fakty bez wyjaśnienia okoliczności mogłyby stać się wyrokiem. Taka pozycja odróżnia książkę od demaskatorskiej
Recenzja książki: Rohotczenko O. Sześćdziesiąt totalitarnych lat: sztuki plastyczne Ukrainy: wydanie popularnonaukowe. Kijów: Wydawnictwo Lira-K, 2026. 528 s.
Tłumaczenie maszynowe
– Anno, proszę opowiedzieć o sobie. – Urodziłam się we Francji. Moja mama z pochodzenia jest Ukrainką, tata – Francuzem. Jestem jedną z założycielek „Centrum Anny Kijowskiej”, a także organizacji „Ziemia Ukrainy”, która podczas wojny rosyjsko-ukraińskiej pomaga ludziom przyjeżdżającym do Francji w poszukiwaniu schronienia. Pracujemy z rodzinami, szczególną uwagę poświęcając kobietom i dzieciom. „Centrum Anny Kijowskiej” koncentruje się przede wszystkim na kulturze i tożsamości, na wszystkim, co związane z Ukrainą. To bardzo ważny i, powiedziałabym, fenomenalny temat nie tylko dla Ukraińców, ale i dla całego świata. – Jaka była Pani droga do własnej działalności? Kiedy po raz pierwszy usłyszała Pani o Annie Kijowskiej? – To bardzo dziwna i jednocześnie bardzo piękna historia. Kiedy przyjechałam do Senlis, miałam tylko jednego syna. Teraz mam czworo dzieci, są już dorosłe. Wcześniej mieszkałam w Paryżu – pięknym i niepowtarzalnym mieście, ale jednocześnie bardzo stresującym. Dlatego postanowiłam sprawdzić, co znajduje się wokół stolicy Francji. Potem znalazłam się w Senlis. Bywałam tu jako mała dziewczynka, ale wtedy nic nie wiedziałam o Annie Kijowskiej. Myślę, że to raczej Anna wybrała mnie, niż ja ją. Pewnego razu, kiedy już tu mieszkałam, zobaczyłam informację o spotkaniu mera Senlis z merem jednego z ukraińskich miast – chodziło o nawiązanie współpracy partnerskiej. Przyszłam na to wydarzenie. Od tego czasu minęły 32 lata. Przez ten czas stopniowo wiele zbudowaliśmy, a także odnowiliśmy pamięć o ukraińskiej obecności Anny Kijowskiej na francuskich ziemiach. Przecież w Senlis Ukraińcy byli już wcześniej, po prostu ja, kiedy tu przyjechałam, o tym nie wiedziałam. Dla mnie bardzo ważne jest, abyśmy wszyscy odkrywali tę historię – braterstwa, kultury i więzi między Ukrainą a Francją. Ukraińcy, którzy tu przyjeżdżali, modlili się tutaj. I dlatego chcemy nie tylko się modlić, ale i odkrywać coś bardzo silnego, związanego z ukraińską tożsamością. Musimy to pielęgnować. Dlatego zawsze mówię: kiedy możecie – przyjeżdżajcie do Senlis, opowiadajcie o tym mieście innym. Ważne jest dla nas zachowanie Ukrainy i jej wielkiej kultury we Francji. – Jak Pani myśli, czy Francuzi szanują Annę Kijowską? – Myślę, że Francuzi są jej wdzięczni. Z tekstów historycznych widzimy, że była bardzo silną kobietą. Została żoną Henryka I, króla Francji, i urodziła mu spadkobierców. Z czasem jej syn Filip I został królem. Było to ważne dla kontynuacji dynastii Kapetyngów. Anna Kijowska pozostaje niezwykle ważną postacią. Wydaje mi się również, że odgrywała znaczącą rolę w życiu politycznym i duchowym swoich czasów, była blisko kręgów kościelnych. Jej historia nawet dziś daje nam szczególną energię. – Jak Pani sądzi, czy wpłynęła ona na rozwój francuskiego społeczeństwa i ludzi, którzy żyli obok niej we Francji? – Tutaj możemy już tylko przypuszczać. W rzeczywistości nie wiemy tego dokładnie, ponieważ zachowało się bardzo mało dokumentów. Nawet nie wiemy dokładnie, kiedy się urodziła, kiedy zmarła i gdzie dokładnie. Dlatego trzeba patrzeć na to, co mamy dzisiaj. Sam fakt jej przyjazdu do Francji był już wpływem. Jej imię nosi szkoła w Senlis, są tu dwie rzeźby poświęcone jej pamięci. I myślę, że ta historia rodziny królewskiej jest ważna zarówno dla Ukraińców, jak i dla Francuzów. Dla Ukraińców to część naszej historii i naszej chwały. A dla Francuzów to część ich historii. – Można przypuszczać, że absolwenci szkoły, która nosi imię tej godnej kobiety, przejdą przez całe życie z tą wiedzą. Przecież przyjechała z Ukrainy do Francji, żyła tutaj i wiele zrobiła dla kraju, który stał się jej nowym domem. – Tak, i jest to szczególnie ważne teraz, kiedy trwa wojna w Ukrainie. Kiedyś nawet dzieci z Senlis przyjeżdżały do Ukrainy, do Kijowa, ponieważ między miastami odbywały się wymiany kulturalne. Teraz jest to niemożliwe. Francuzi nie mogą już tak swobodnie przyjeżdżać i wielu postrzega Ukrainę tylko przez pryzmat wojny. A historia Anny Kijowskiej daje możliwość zobaczenia innej Ukrainy – specyfiki kultury, historii, samodzielności. Anna pochodzi z Ukrainy, ale jednocześnie stała się częścią francuskiej historii. Właśnie to jest dziś bardzo ważne. – Jak Francuzi postrzegają Ukrainę dzisiaj? – Moim zdaniem państwo francuskie mocno wspiera Ukrainę. Prezydent Emmanuel Macron i władze francuskie w ogóle ściśle współpracują z Ukrainą, dlatego ważne jest, aby nadal jej pomagać. Oczywiście we francuskim społeczeństwie toczy się wiele dyskusji. Niektórzy mówią, że wsparcie dla Ukrainy trwa zbyt długo albo że Francja już zrobiła dla niej wystarczająco dużo. Jednak ludzie, którzy tak mówią, często nigdy nie byli w Ukrainie i nie wiedzą, czym jest „ruski mir”. – Do jakiej daty Pani się teraz przygotowuje i co będzie się działo w Senlis w ramach tych przygotowań? – Przygotowujemy się do wielkich obchodów związanych z tysiącleciem urodzin Anny Kijowskiej. Przygotowania potrwają dwa lata. Zaplanowano wiele wydarzeń. Najlepiej śledzić informacje na naszej stronie internetowej „Centrum Anny Kijowskiej”, gdzie informujemy o wszystkich wydarzeniach. Moim marzeniem jest, aby do tego czasu zakończyła się wojna, i im szybciej, tym lepiej. „Centrum” organizuje corocznie dwa wydarzenia poświęcone Ukrainie: w maju – Annie Kijowskiej, a drugie – upamiętnienie ofiar Hołodomoru. W skwerze w Senlis mamy pomnik królowej Francji, wzniesiony za prezydentury Wiktora Juszczenki. Pomnik jest dziełem znanego ukraińskiego rzeźbiarza Wałentyna Znoby, stworzonym wspólnie z jego synem Mykołą. Na granitowej tablicy, umieszczonej niedaleko rzeźby w 2008 roku, napisano: „Senlis, Królewskie Miasto, w którym mieszkała Anna Kijowska, oddaje hołd milionom ofiar Hołodomoru, zorganizowanego w Ukrainie przez reżim sowiecki w latach 1932–1933”. Na tablicy wyryto tryzub (herb Ukrainy) oraz herb miasta Senlis. Co roku Ukraińcy z Paryża i okolicznych regionów zjeżdżają się, aby złożyć kwiaty i uczcić pamięć poległych. „Dni Anny Kijowskiej” to wydarzenia, które gromadzą dyplomatów, artystów i ukraińską diasporę z całej Francji. W programie: uroczyste ceremonie upamiętniające przy pomniku, Boska Liturgia, wspólny posiłek, występy zespołów artystycznych, warsztaty dla dzieci. Zimą odbywają się festiwale bożonarodzeniowe. Mam nadzieję, że za dwa lata, które zostały do tysięcznego jubileuszu, będzie to naprawdę fenomenalne wydarzenie. Do tego czasu, jestem przekonana, w końcu zapanuje pokój. Wszyscy zainteresowani będą mogli wtedy do nas przyjechać. Będziemy bardzo szczęśliwi, mogąc przyjąć drogich gości. Tak jak zresztą i dzisiaj. Sława Ukrainie i jej Bohaterom! We francuskim mieście Senlis, wśród malowniczych zabytkowych budowli, od wielu lat żyje pamięć o Annie Kijowskiej – królowej Francji, która urodziła się w Kijowie. O ukraińskiej tożsamości, dziedzictwie kulturowym i wsparciu dla Ukrainy dziennikarka Wira Maruszczak rozmawiała z założycielką „Centrum Anny Kijowskiej” Anną Kanter.
Tłumaczenie maszynowe
W Muzeum Historii Miasta Kijowa zespół organizacji pozarządowej „Nasza Podstawa” zaprezentował wirtualną wystawę VR „Ukraina. Świat Trypola”. Projekt za pomocą nowoczesnych technologii odtwarza życie społeczności trypolskich, które zamieszkiwały terytorium dzisiejszej Ukrainy około siedmiu tysięcy lat temu. Kultura trypolska jest ważną częścią historii ziem dzisiejszej Ukrainy. Nowoczesne technologie pomagają uczynić tę historię zrozumiałą i bliską ludziom w różnym wieku. Wystawa VR daje możliwość zobaczenia wyników pracy archeologów i badaczy w nowym formacie, odczucia skali tej kultury i zainteresowania jej głębszym poznawaniem. „Takie wystawy, tak głębokie rzeczy pokazują, że my, Ukraińcy, jesteśmy tutaj od dawna. Wiemy, kim jesteśmy, i jesteśmy odpowiedzialni za to, by tu być i przekazać ten kraj, tę ziemię naszym dzieciom i wnukom. Kiedy każde dziecko i nauczyciel, którzy zobaczą tę wystawę, poczują odpowiedzialność za kraj. Ważne jest, by w ciekawej, dostępnej, interaktywnej formie pokazać głęboką treść. To o odpowiedzialności, którą wszyscy razem ponosimy. Dla mnie bardzo ważne jest, by ta wystawa zyskała popularność i rozpowszechnienie w szkołach, by zobaczyło ją jak najwięcej ludzi”, – powiedziała w swoim wystąpieniu wicepremierka Ukrainy ds. polityki humanitarnej – minister kultury Tetiana Bereżna. Poinformowała, że Ministerstwo Kultury Ukrainy kontynuuje pracę nad tym, by transnarodowy Kompleks Kulturowy „Prekukuteni-Ariuszd-Kukuteni-Trypole” został wpisany na Listę światowego dziedzictwa UNESCO dla międzynarodowego uznania unikalnego dziedzictwa kulturowego kultury trypolskiej, która jest jedną z najstarszych cywilizacji Europy. Dzięki współpracy Ukrainy, Rumunii i Mołdawii w dziedzinie ochrony i popularyzacji wspólnych wartości kulturowych kompleks został już włączony do Listy wstępnej UNESCO. Przestrzeń VR wystawy odtwarza osadę trypolską z mieszkaniami, pomieszczeniami gospodarczymi, warsztatem garncarza i strefą sakralną. Zwiedzający mogą zbadać życie codzienne Trypolan, zobaczyć ich narzędzia pracy i dowiedzieć się więcej o rolnictwie, rzemiosłach i wierzeniach dawnych społeczności. „Nasze Trypole jest unikalne. Zrobimy wszystko, aby upowszechnić wiedzę o tej niezwykłej cywilizacji za pomocą narzędzi UNESCO”, – zaznaczył minister spraw zagranicznych Ukrainy Andrij Sybiha. „Kiedy mówimy, po co nam Trypole, – to jedna z części naszej podmiotowości, narodowej podmiotowości, tak samo jak język i kultura. Państwo zaczyna się od narodu. Naród zaczyna się od podmiotowości. To jedna z części naszej podmiotowości. Dlatego jestem bardzo wdzięczny za to wielkie oświecenie, które prowadzicie”, – powiedział w swoim przemówieniu trzeci Prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko. Do wirtualnej wystawy zdigitalizowano przedmioty z kolekcji Narodowego Muzeum Historii Ukrainy, Kijowskiego Obwodowego Muzeum Archeologicznego i Muzeum Historii Miasta Kijowa. Wśród nich są ceramika, plastyka antropomorficzna i zoomorficzna, narzędzia pracy oraz przedmioty codziennego użytku.
Ze strony internetowej Ministerstwa Kultury Ukrainy
Tłumaczenie maszynowe
2 października w stolicy Hiszpanii odbyła się uroczysta ceremonia odsłonięcia pomnika wybitnej ukraińskiej pisarki Lesi Ukrainki. Poinformowała o tym na Facebooku przewodnicząca Związku Ukrainek Hiszpanii (SUI) Larysa Peliuch. Pomnik, autorstwa zasłużonego artysty Ukrainy Mykoły Obezjuka, ustawiono na placu Lesi Ukrainki (Plaza de Lesya Ukrainka), położonym w pobliżu ambasady Ukrainy w Madrycie. Ceremonię przypadkowo zaplanowano na 155. rocznicę urodzin pisarki. W uroczystym odsłonięciu wzięli udział przedstawiciele ambasady Ukrainy w Hiszpanii oraz ukraińskiej społeczności. Według słów Larysy Peliuch realizacji projektu sprzyjali m.in. ambasador Ukrainy w Hiszpanii Julia Sokołowska oraz były ambasador Walerij Cybuch.
Warto przypomnieć, że o ustawieniu pomnika poetki informowano w sierpniu. Równocześnie oficjalna ceremonia jego odsłonięcia odbyła się 2 października.
Pomysł ustawienia pomnika pojawił się już w 2018 roku. Dzięki wspólnej pracy ambasady Ukrainy w Hiszpanii i ukraińskiej diaspory w 2020 roku władze Madrytu podjęły decyzję o nadaniu jednemu z placów stolicy Hiszpanii imienia Lesi Ukrainki. Koordynację działań na rzecz realizacji projektu wzięli na siebie Ukraińskie Stowarzyszenie Polityki Zagranicznej oraz ambasada Ukrainy w Hiszpanii.
W ciągu ostatnich pięciu lat pomniki i znaki pamiątkowe ku czci Lesi Ukrainki ustawiono także na Węgrzech i we Francji. Na Ukrainie tablicę pamiątkową pisarki umieszczono w Szepetówce w obwodzie chmielnickim, a pomnik – w Odessie.
UNESCO określa Lesię Ukrainkę jako jedną z najbardziej uznanych na świecie postaci ukraińskiej kultury. W 2021 roku organizacja przyłączyła się do obchodów 150. rocznicy urodzin pisarki.
Podawano także, że w Odessie wyłoniono zwycięzcę otwartego konkursu na projekt pomnika Lesi Ukrainki wraz z uporządkowaniem skweru – jury zarekomendowało do realizacji pracę rzeźbiarza Mykoły Bilyka oraz zespołu architektów.
Z witryny wydania „Rubryka”
Tłumaczenie maszynowe
Łatwiej zburzyć niż zbudować. Warto wspomnieć smutną historię niszczenia Wszechukraińskiej Akademii Nauk dla komunistycznych eksperymentów, po których ukraińską humanistykę, w szczególności filologię, na długie lata opanowała pustynia. Ofiarą terroru stali się czołowi intelektualiści Ukrainy, wśród nich Serhij Jefremow (18 października 1876 r. – 31 marca 1939 r.). Jurij KOWALIW, laureat Nagrody Szewczenkowskiej. W wczesnym okresie działalności naukowo-krytycznej był zwolennikiem J. S. Milla, apologetą krytyki realnej, przeważnie moskiewskiej w duchu W. Bielińskiego, M. Czernyszewskiego, M. Dobrolubowa, a zwłaszcza M. Michajłowskiego, a także M. Drahomanowa, przedstawicielem szkoły kulturowo-historycznej, której zasady zaznaczyły się w jego monografiach o Marko Wowczok (1907), I. France (1913), T. Szewczence (1914). Żywe kontakty i współpraca z B. Hrinczenką, W. Antonowyczem, O. Konyskim, doświadczenie z wydawaniem antologii „Wik”, zrozumienie niekorzystnej dla ukraińskości rzeczywistości – wszystko to skłaniało go do rozumienia narodnictwa jako jedynej, w jego przekonaniu, siły, która może uzasadnić i obronić byt narodowy, determinowało krystalizację socjologicznej koncepcji „w służbie ludu”, interpretację piśmiennictwa jako „jedynej alternatywy dla istniejącego systemu politycznego”. Wkładając w pojęcie lud znaczenie naród, S. Jefremow utożsamiał go z chłopstwem, czyli zubożał semantykę tego pojęcia, ponieważ wyłączał z niego robotników i inteligencję. Pierwszorzędne znaczenie w skolonizowanej Ukrainie krytyk przypisywał literaturze, widział jej przeznaczenie w ochronie interesów ludowych. Przy tym jej system gatunkowo-stylistyczny podporządkowywał interesom narodnickim. Dlatego L. Biłecki nazywał metodę S. Jefremowa, który kontynuował idee M. Drahomanowa, ideologiczną, M. Hnatiuk – socjologiczną. Historyk intensywnie stosował także doświadczenie „kulturowo-historyczne, pozytywistyczne, oparte na uwadze do faktów literackich, ich konwencji i związków, na ruchu idei jako motorze rozwoju społeczno-kulturowego”, czasami, sporadycznie korzystał z metody porównawczej, jak uważa Eleonora Sołowiej, obalając opinię O. Doroszkewycza o braku ekskursów komparatystycznych u S. Jefremowa. Autor fundamentalnej autorskiej „Historii piśmiennictwa ukraińskiego” (1911), która miała cztery wydania, uznawał tendencje „zauważalnych i niezauważalnych wpływów innych piśmiennictw” na narodowe, które „mimo wszystko organicznie przerabia i przekształca je oraz ujawnia naturę danego narodu, jego ideały i dążenia, jego interesy i potrzeby”. Poruszając i uzasadniając kwestię sukcesji, ciągłości, samodzielności literatury ukraińskiej, jej „odrębności” od rosyjskiej, S. Jefremow podkreślał także „międzynarodowy kontekst, wyznaczał drogi zapożyczeń i sposoby obróbki wędrownych wątków, śledził współbrzmienie z ogólnym europejskim kontekstem literackim” (Hałyna Ołeksandrowa). Jednak koncepcja socjologiczna, która dominowała w „Historii piśmiennictwa ukraińskiego”, stała się „prawdziwą koroną krytyczno-publicystycznego stylu” wykładu (M. Zerow). Autor formułował ją „wyraźnie i szczegółowo oraz (co najważniejsze) nie odchyla się od niej przez całą działalność literaturoznawczą” (H. Hrabowycz), chociaż przekształciła się ona w przeciążoną matrycę z tendencyjnym, pozaartystycznym rozumieniem zjawisk artystycznych. S. Jefremow traktował literaturę przede wszystkim jako „przejaw życia naszego narodu”, konsekwentnie bronił „zasady społecznej służby piśmiennictwa ludowi”, odrzucając nieakceptowalną, w jego przekonaniu, „wąską zasadę estetyczną”. Krytykując B. Łepkiego („Zarys historii literatury ukraińskiej”) za „postulat piękna”, uważał, że kategoria piękna to tylko „cząstka, i to bardzo niewielka cząstka, tego duchowego dorobku, który daje nam piśmiennictwo”, dlatego wyłączał z niego decydującą istotę, bez której nie może ono istnieć jako swoista sztuka, nawet gdy przyznawał, że „po to literatura jest literaturą, żeby jej utwory były przepełnione pięknem”, precyzował, „i”
„co” i „jak” mają w sztuce jednakową cenę”, ale dawał pierwszeństwo „co”. Najwyraźniej S. Jefremow szedł za G.W.F. Heglem, który na początku swojej „Estetyki” przy wyjaśnianiu semantyki pojęciowej przypuszczał, że „nieudany”, niedokładny termin „estetyka” nie do końca odpowiada filozofii sztuki, bo „oznacza raczej naukę o uczuciu, uczuciowości”, zważając na nieścisłość znaczeniową, skłaniał się ku zastąpieniu go słowem „kalistyka”, ale nie zrobił tego, z uwagi na tradycję pojęciową. Filozof bronił racjonalnych założeń swojej koncepcji, mimo jej idealistycznej podstawy. Jednocześnie autor „Historii piśmiennictwa ukraińskiego” rozpatrywał estetykę pod kątem widzenia realnej krytyki oraz, pośrednio, szkoły kulturowo-historycznej. Jego rozważania były typowe dla ówczesnej inteligencji. Sformułował je I. Franko w liście do Chrysti Alczewskiej, wyrzucał jej „nieznajomość” surowego życia, pouczał, że „wieczna harmonia przyrody to w większości sama okrutna walka o istnienie, w której nic nie służy pięknu, a przeciwnie, piękno zazwyczaj służy jako przynęta dla daleko nieestetycznych celów rozradzania się lub pasożytnictwa”. Powstało wrażenie, jakoby deestetyzowana „narodnicka historia” S. Jefremowa była „historią bez historyzmu: wszyscy pisarze kochali lud, każdy poprzedni pisarz przygotowywał następnego, następny wyrastał z poprzedniego” – na tym nalegał J. Szerech, nie dostrzegając najistotniejszego w „Historii piśmiennictwa ukraińskiego”, bez czego by się ona rozpadła – zasadniczego historyzmu. S. Jefremow po raz pierwszy zaproponował „szereg chromatyczny” pisarzy według konkretno-historycznych okresów – od H. Skoworody i I. Kotlarewskiego do I. Franki, W. Stefanyka i in., zbudował swoisty kanon, bez którego niemożliwe jest wyobrażenie sobie ewolucji literatury. Na pierwszy rzut oka jego historia składała się z szeregu „lekkich jak koronka” etiud ideologicznych zamiast „szczegółowych, opartych na danych biograficznych” charakterystyk pisarzy (M. Zerow). W rzeczywistości powstawał całościowy obraz piśmiennictwa narodowego, przekonująco uszczegółowiony w jednolitym systemie diachroniczno-synchronicznym. Nie była to mechaniczna katalogizacja, a istotna analiza dorobku twórczego każdego autora w odpowiednim konkretno-historycznym kontekście, w perspektywie rzeczywistości artystycznej. Jego fundamentalna praca była postrzegana jako „jedyny spójny, przeniknięty jedną ideą przegląd literatury ukraińskiej, piękna i silna kompozycja, która jeszcze długo będzie służyć jako punkt wyjścia nowych badań historycznoliterackich” („Knyhar”. – 1920. – Nr 1–3). Naśladowcy jedynie uściślali kanon S. Jefremowa w zależności od nowych dokumentów lub poglądów na rozwój piśmiennictwa. Formując go, historyk przemyślał na nowo doświadczenia innych historiografów, dlatego szczęśliwie uniknął eklektyzmu M. Petrowa, „nomenklaturowości” pisarzy w wersji O. Ohonowskiego, nadmiaru metody bibliograficznej I. Franki, „niewyraźności podstawowych poglądów” i „dysproporcji części” historii literatury M. Wozniaka itp. S. Jefremow doszedł do wniosku, że brakuje im poczucia historyzmu, dlatego „każdemu zjawisku literackiemu dał prawdziwie historyczne wyjaśnienie” pod kątem widzenia szkoły kulturowo-historycznej i ideologii narodnickiej, w której były swoje plusy i minusy. Wielkoskalowe spojrzenie na diachroniczno-synchroniczną dynamikę literatury ukraińskiej, na jej jedność w różnorodności, obala uprzedzone zarzuty o „narodnicki izolacjonizm” literaturoznawcy, jego „populizm, aż do zaściankowości, zamkniętość kultury”. Zdaniem Eleonory Sołowiej, „piętno socjologizmu i narodnictwa” pomogło uczonemu „widzieć rolę i możliwości literatury w najszerszym kontekście społecznym”, spowodowało „literaturocentryzm”, który polegał „nie na wyolbrzymianiu literatury, a na rozumieniu jej realnej zdolności przenikania wszystkich sfer życia”. S. Jefremow udowodnił, że możliwości interpretacji narodnickiej, poparte nowocześniejszymi zasadami metodologicznymi, mogą być zastosowane także do interpretacji dynamiki procesu literackiego, że idea służenia literatury ludowi nie jest przypadkowa. Wynikała ona z przekonania pozytywisty, współtwórcy szkoły historycznej H. Hettnera: mianowicie, że „historia piśmiennictwa jest historią idei, a nie książek, i dlatego z dzieł piśmiennictwa mogą do niej wchodzić tylko te, które stanowią nieunikniony etap w procesie ideowym rozwoju literackiego, które są naznaczone piętnem twórczości i talentu”. Według schematu S. Jefremowa moderniści pozbawiani byli właściwości „twórczości i talentu”, bo utożsamieni z „szumowinami”, jakoby „samemu pięknu się kłaniali, przed nim bili pokłony z takim zapałem, że rozbijali sobie czoła”. Odrzucając książki, poza którymi niemożliwe jest wcielenie absolutnej idei, literaturoznawca bronił niebezpiecznej w swoich skutkach praktyki samowolnego selekcjonowania, przesiewania twórczości artystycznej według pewnej matrycy ideologicznej, co wkrótce stało się rzeczywistością społeczeństwa totalitarnego. S. Jefremowa interesowały nie realia procesu literackiego, a jego idealne modele.
Kryterium doboru tekstów, mimo zewnętrznej obiektywności ich etykietowania jako „historycznych”, w rzeczywistości okazało się subiektywne. Wielu pisarzy nie mieściło się w autorskiej „idealnej rzeczywistości” z kolektywnym odbiorcą (narodem), gdzie „rola „ja” pisarza musi być bardzo mała. Na „ja” prawie nikt się nie opiera. Jest ono niedorozwinięte i dla ideologa narodowego” (Sołomija Pawłyczko). On samowolnie decyduje, kogo uważać za pisarza, a kogo nie. Kontrowersyjna matryca konceptualna S. Jefremowa przypominała „łoże prokrustowe”, a jego niestosowny sarkazm pod adresem modernistów, uwarunkowany absolutyzacją ludowości, sprowadzał się do ideowo-tematycznego naświetlenia tekstów artystycznych przy połowicznym uznaniu ich artystycznej istoty, odbił się także na periodyzacji literatury ukraińskiej nie według kryteriów immanentnych, a pozaartystycznych, społecznych schematów: 1. Epoka samodzielności narodowo-państwowej do zjednoczenia z Litwą i Polską (od początków piśmiennictwa do XVI w.); 2. Epoka zależności narodowo-państwowej (koniec XVI – koniec XVIII w.); 3. Epoka odrodzenia narodowego od I. Kotlarewskiego do początku XX w. Taki objęty krytyczno-publicystycznym patosem schemat, z punktu widzenia jego autora, był naturalny w nurcie szkoły kulturowo-historycznej (rasa – otoczenie – moment). Pozytywnym momentem „Historii piśmiennictwa ukraińskiego” było także obalenie antyhistorycznych poglądów na literaturę O. Bodianskiego, M. Kostomarowa, O. Kotlarewskiego, M. Drahomanowa, M. Petrowa i in., którzy traktowali literaturę narodową nie jako zjawisko samoistne, a zależne od rosyjskiej, patrzyli na fakty piśmiennictwa „oczami rosyjskich literatów”. Uwzględniał on spostrzeżenia I. Mohylnyckiego, I. Wahylewycza, P. Żyteckiego nad związkiem nowej literatury ukraińskiej z dawną, doświadczenie O. Ohonowskiego, który zobrazował początek swojej „Historii literatury ruskiej” opisem zabytków kijoworuskich. Dla S. Jefremowa ważne było odrębne, niezależne od rosyjskich wpływów widzenie filologów, zdolnych „historyczną perspektywę niezmąconą trzymać i przejrzystą”, aby dowieść „pozytywnej tradycji samodzielnego rozwoju literackiego narodu ukraińskiego i postawić tę tradycję naprzeciw obcej uzurpacji”. Takie rozważania historyka nieco łagodzą powściągliwe, czasem uprzedzone traktowanie dawnej literatury ukraińskiej, w szczególności barokowej, jako „scholastycznej martwoty”. Kontrowersyjne w „Historii piśmiennictwa ukraińskiego” było rozumienie twórczości ludowej, które rozchodziło się z rozpowszechnionym wśród filologów uznaniem folkloru jako początkowego etapu ewolucji piśmiennictwa. Piśmiennictwo, zdaniem jej autora, zaczęło się od stylu książkowego pochodzenia bizantyjskiego i starobułgarskiego, ograniczało się do motywów cerkiewno-religijnych. Pierwszy Sekretariat Generalny Centralnej Rady, Kijów, 1917. Stoją (od lewej do prawej): P. Chrystiuk, M. Stasiuk, B. Martos. Siedzą: I. Steszenko, Ch. Baranowski, W. Wynnyczenko, S. Jefremow, S. Petlura
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ми, „cały cykl utworów o charakterze powieściowym" został zapożyczony „z obcych źródeł". Poezja ustna stała się, według jego twierdzenia, aktualna dla literatury ukraińskiej na pograniczu drugiego i trzeciego okresu ewolucji, dopiero gdy folklor zaczęto zapisywać, kiedy piśmiennictwo już się ukształtowało. Taki pogląd nie odpowiada rzeczywistości. Nie zawsze S. Jefremow adekwatnie interpretował tendencje stylowe. Na przykład romantyzm nowej literatury jawił mu się w „obcym stroju", jakby na tym stylu, który „żywił się tutejszymi sokami", „schodziły się wszystkie różnorodne wpływy". Przez pewien czas „Historia piśmiennictwa ukraińskiego" „pozostawała zjawiskiem unikatowym i oryginalnym: autorską wersją całej narodowej literatury" (Eleonora Sołowij). Jednak metodologia pozytywistyczna podlegała stałym autorskim korektom, natomiast jej podstawa ideologiczna pozostała niezmienna. Później skorzystała z niej krytyka marksistowsko-leninowska, chociaż oskarżyła S. Jefremowa o tak zwany „burżuazyjny nacjonalizm". Poglądy S. Jefremowa na proces literacki w kącie widzenia heglowskiej „ewolucji idei", „ruchu idei", były typowe dla ówczesnej ukraińskiej świadomości analitycznej, co potwierdziło naukowo-publicystyczne studium „Literatura ukraińska i poddaństwo" (1911) A. Nikowskiego. Zauważalnym zjawiskiem było jego czwarte, uzupełnione wydanie „Historii piśmiennictwa ukraińskiego" (1924), które ukazało się nakładem lipskiej „Ukraińskiej Oficyny Wydawniczej". Istotnie uzupełniało ono wcześniejsze wydania, obejmowało wielki zasób literatury ukraińskiej od doby kijowskiej Rusi do początku lat 20. XX wieku, świadczyło o umiejętności uczonego, który pozostając przy własnym rozumieniu sztuki słowa, czasem rewidował własne poglądy na istotę piśmiennictwa, zwłaszcza okresu wczesnego modernizmu. Fundamentalne monografie S. Jefremowa o twórczości M. Kociubynskiego (1924), I. Karpenki-Karego (1924), I. Necuja-Łewyckiego (1924), Iwana Franki (1926), Panasa Myrnego (1928) świadczyły o wysokiej kulturze analizy literaturoznawczej. Trzymając się zasad szkoły kulturowo-historycznej i zasad socjologicznych, coraz aktywniej wykorzystywał zdobycze szkoły filologicznej, nawet chwyt ostranienia w interpretacji tajemniczego M. Kociubynskiego lub upodobnionego do bohatera detektywistycznego Panasa Myrnego. Badacz był subtelnym psychologiem. Odsłaniając twórczy dramat Panasa Myrnego, zwrócił uwagę na to, że pisarz główny blok swoich utworów napisał w latach 70.–80. XIX wieku, a potem został wyparty z własnego życia przez urzędnika państwowego P. Rudczenka. Tak kształtowała się ambiwalentna świadomość prozaika, który „stał się po trosze ofiarą swojego położenia". Analiza powieści „Chiba rewut
Jurij MOSENKIS
Apostoł Andrzej na Kijowskich Górach
Święty Andrzej, przypłynąwszy morzem Czarnym,
Dotknąwszy ziemi końcem wiosła,
Wyszedł na brzeg – i stał się tym korzeniem,
Z którego wyrosła bujna korona.
Święty Andrzej wszedł na pasmo gór
I widział krajobrazy niezwykłe:
Wodę, powietrze, słońce, las i zwierza
I łódki skrzydlate na Połonnej.
„Na tych górach powstanie wielkie miasto
I rozkwitnie Boża łaska.
Zabłyszczą w kościołach święte oblicza
I będzie pokój i spokój, a nie wojna”.
Stały się sławne te święte góry,
Rozbrzmiewała chwała ich piękna –
I na Bosforze w dawnej Bizancjum,
I we Właherni, i w Hagia Sophia
Poznano Kijów – stołeczne miasto Rusi.
Przyjdzie dziś każdy i ujrzy
Ten Kijów, który jest głową wszystkich grodów –
Wielkiego apostoła Andrzeja
Spełniły się proroczo wypowiedziane słowa.
woli, jak yasla povni?” zaświadcza, że S. Jefremow negatywnie odnosił się do „literackiej Pisarewszczyzny”, obalał utylitarne poglądy Iwana Bilyka na pisarstwo, choć nadal pozostawał zwolennikiem realnej krytyki. WUAN, którą kierował S. Jefremow, stała się zadrą w oku komunistycznego reżimu. Aby ją zlikwidować, sfabrykowano proces „SWU”. Na rolę jego głównego bohatera wybrano akademika, wiceprezesa WUAN S. Jefremowa, aresztowanego dzień wcześniej, 21 lipca 1929 r., by uczynić z niego symbol „klasowego wroga”, kierownika mitycznego „SWU”, który rzekomo wraz z zastępcą I. Czechowskim i skarbnikiem-sekretarzem F. Durdukowskim przygotowywał… powstanie zbrojne w latach 1930–1931. „Sprawa” nazywała się właśnie tak: „Sprawa kontrrewolucyjnej organizacji, zwanej «Związkiem Wyzwolenia Ukrainy», która przygotowywała obalenie władzy radzieckiej drogą powstania zbrojnego”. W rzeczywistości udowodnienie jej istnienia nie udało się, czego bolszewiccy „prawnicy” zresztą nie interesowali. Głównym zadaniem, jakie sobie stawiali, było całkowite zniszczenie warstwy intelektualnej narodu, przede wszystkim humanistów niezależnych od bolszewizmu, którzy reprezentowali duchową istotę ukraińskości. Partia komunistyczna nie wybaczała większości z nich dawnego udziału w pracach UNR, z którymi nie widziała już żadnej potrzeby „współpracy”. Powodem aresztowania S. Jefremowa był także jego artykuł „O dwóch rycerzach”, w którym odrzucał podejrzenia akademika K. Studynskiego o panoszenie się rusyfikacji w polityce kadrowej WUAN. Opublikowany w lwowskiej, czyli, według bolszewickiej kwaziterminologii, „burżuazyjnej” gazecie „Dilo”, dał podstawy władzy radzieckiej, by najpierw usunąć wiceprezesa z pracy, a potem „oskarżyć” go o wszelkie zbrodnie przeciwko panującemu reżimowi. Niemałych wysiłków w tym celu dołożył M. Skrypnyk, który traktował „sprawę SWU” jako „odpowiedź ukraińskiej burżuazji na wezwanie szachtyńskich szkodników” („Narodowe przepony”). Na podstawie jego informacji, wysłuchanej 4 maja 1928 r., Biuro Polityczne KC KP(b)U zleciło GPU „wznowienie sprawy Jefremowa”. Najpierw (18 maja 1929 r.) aresztowano jego siostrzeńca, studenta M. Pawłuszkowa, który rzekomo kierował zmistyfikowanym „SUM” (Związkiem Ukraińskiej Młodzieży), a potem już znanego literaturoznawcę. Plan rozprawy z akademikiem i ukraińską inteligencją starannie opracowywali kierowniczy funkcjonariusze, którzy już 3 listopada zatwierdzili przyszły „sądowy” proces w Charkowie, w związku z czym należało „wyodrębnić spośród oskarżonych nie więcej niż 40 osób”. Partia komunistyczna uważała likwidację ukraińskiej elity humanistycznej – mózgu narodu – za tak pierwszorzędne zadanie, że Biuro Polityczne KC KP(b)U musiało zbierać się 13, 18, 23 grudnia 1929 r., 23 lutego 1930 r., by doprecyzować do najdrobniejszego szczegółu przyszły scenariusz cynicznej rozprawy, dobrać jej głównych uczestników – zarówno ofiary, jak i wykonawców wyroku; w styczniu 1930 r. omawiano list J. Stalina, osobiście zainteresowanego tym, by „sprawa SWU” stała się jak najbardziej rezonansowa. Reżim komunistyczny nie zadowalały już mityczne „sprawy” UWO (Ukraińskiej Organizacji Wojskowej), KOCD (Kijowskiego Obwodowego Centrum Działań), UNC (Ukraińskiego Centrum Nacjonalistycznego) i tym podobne. Potrzebny był sensacyjny, pokazowy proces sądowy, który złamałby potencjał intelektualny narodu i udowodniłby czujność czekistów. Przed tym do komórek partyjnych całkowicie tajnie rozesłano specjalny cyrkularz KC KP(b)U do charkowskiego, kijowskiego, dniepropetrowskiego i odeskiego okręgowego komitetu partyjnego z instrukcją przeprowadzenia dyskredytujących wystąpień „opinii publicznej” przeciwko akademikowi S. Jefremowowi, z załączeniem prawdopodobnych scenariuszy kształtowania opinii publicznej. Drogą szantażu i zastraszania zmuszano uczonego do uznania fantomowej organizacji, rzekomo stworzonej w 1926 r. w celu „obalenia władzy radzieckiej”, co miało postać czystego absurdu, zważywszy, że w tym czasie utwierdzała się ukrainizacja, do której przychylnie odnosili się ukraińscy inteligenci. Przypominano mu także pracę w Centralnej Radzie, udział w działalności podziemnego BUD (Braterstwa Państwowości Ukraińskiej), które istniało w latach 1920–1924, stosowano inne odmiany szantażu, w tym możliwość aresztowania jego żony Onysi z rodu Durdukowskich. Ubodzy w fantazję czekiści, samowolnie przenosząc doświadczenie podziemnej walki bolszewików za caratu na nową współczesność, dążyli do tego, by za wszelką cenę przypisać uczonym udział w powstaniu zbrojnym z udziałem oddziałów z Czernihowszczyzny, Kijowszczyzny i Połtawszczyzny, które rzekomo miało wybuchnąć nie później niż w 1931 r. i ustanowić „burżuazyjno-nacjonalistyczną wojskowo-faszystowską dyktaturę”. W tym celu znani filologowie i historycy rzekomo grupowali się w tak zwane „piątki”, za pieniądze amerykańskich, niemieckich i innych imperialistów hodowali odpowiednie kadry z młodych naukowców. Taka bzdura, obliczona na odbiór przez obywatela i fanatyka bolszewickich ideologemów, przekształciła się w oficjalną politykę partii komunistycznej, która miała zakończyć się wielką kulminacją – sądowym wyrokiem nieподлежącym zaskarżeniu, dowodzącym, że bolszewicy się nie mylą. Wątpliwości co do ich absurdalnych czynów były wykluczone. S. Jefremow usiłował przekonać śledczych podczas przesłuchań, że jego pokolenie jest skazane na „zejście ze sceny”, ponieważ ma „siłę przyciągania dla ukrytych i potencjalnych wrogów systemu radzieckiego”,
ustąpić miejsca nowemu pokoleniu. Początkowo akademik nie podzielał scenariusza „SWU”, dlatego karne OGPU obiecywało zalać „krwią tak zwanych «świadomych Ukraińców» całą Ukrainę” (J. Szapoval). Apologeta wysokich wartości moralnych, S. Jefremow nie mógł sobie pozwolić na masową tragedię, dlatego zgodził się na fałszywkę. Skazanego na dziesięć lat, go radziecka cenzura zakazywała wspominać w jakichkolwiek artykułach czy pracach naukowych. Tak więc we wstępie „Swydnyćkyj i «Ljuboraccy»” M. Zierowa do wydania prozaika (1931), opracowanego przez S. Jefremowa, nazwisko akademika zostało usunięte, w przeciwieństwie do wcześniejszej publikacji Zierowa „Literackie wędrówki «Ljuborackich»” (1927). „Sprawa SWU” z „łagodnymi wyrokami” była pokazowym procesem, zmontowanym przez GPU USRR, na czele którego stał wówczas osławiony W. Balicki. Gorliwy wykonawca bezpośrednich dyrektyw J. Stalina, pomimo klauzuli „ściśle tajne”, ujawniał m.in. na łamach gazety „Czarnomorska Komuna” (1929, 22 listopada) przebieg śledztwa i nazwiska „podejrzanych”: „w ten sposób kształtowano opinię publiczną i wywierano presję psychiczną na jeszcze niearesztowanych «kandydatów na kontrrewolucjonistów»”. Wiedział on, że nie stwierdzono istnienia takiej organizacji, a także składu przestępstwa, jednak reżim wymagał pokazowego spektaklu scenicznego, koniecznie wielkiego, nieprzypadkowo odegranego zgodnie z wszelkimi wymogami dramaturgii w gmachu Charkowskiego Teatru Opery. Nieprzypadkowo „sprawa SWU” rozpoczęła się w dzień urodzin T. Szewczenki, obchodzony przez Ukraińców, 9 marca 1930 r., i trwała do 30 kwietnia, czyli zakończyła się w przeddzień pierwszego maja, który komuniści uważali za swoje święto. Nazwano ją ironicznie „grand operą”, a wyrok oskarżycielski – jej „librettem”. S. Jefremow nie oddzielał pracy naukowej od społecznej i politycznej; w kwietniu 1917 r. na Ukraińskim Kongresie Narodowym został wybrany zastępcą przewodniczącego Centralnej Rady oraz członkiem Małej Rady. Po utworzeniu Sekretariatu Generalnego UCR-UNR (15 czerwca 1917 r.) pełnił obowiązki Sekretarza Generalnego do spraw międznarodowych. Nazwa Ukraińska Republika Ludowa należy do niego. Bolszewicy, których zdemaskował w wydaniu „Pod obuchem” (1918), nikomu niczego nie wybaczali. Jego kierownictwo WUAN, podobnie jak poparcie dla Ukraińskiego Prawosławnego Kościoła, stało się jedynie pretekstem do „sprawy SWU” i skazania na 10-letnie więzienie z surową izolacją (kwiecień 1930 r.). Pierwsze siedem lat S. Jefremow męczył się w politizolatorze jarosławskim, następnie przeniesiono go do więzienia GUGB we Włodzimierzu, gdzie zmarł 10 marca 1939 r., na trzy miesiące przed upływem terminu „kary”. Taka była rozprawa plebejskiego reżimu z intelektualistą, człowiekiem honoru.
Po powrocie nad brzegi Dniepru ochrzcił się książę, przyjął imię Mikołaj. Zaczął modlić się do Świętej Opieki – Lecz kraj pozostał poganський.
Oleg Mądry, w chrzcie Ilja
Olegu Mądry, legendarny książę, –
W wyprawach i bitwach nie znał strachu.
Oszczepów i mieczy wrogów się nie lękałeś
I niszczyłeś przeszkody na drodze.
Broń hartowałeś nie na pokaz,
Wojsko przygotowywałeś nie na pokaz –
Pod murami dawnego Carogrodu
Wzbudzałeś wściekłość wśród przeciwników.
Szukałeś światła, prawdy, wiecznych istot,
Żyłeś dla wieków, nie dla przemijających dni.
Byłeś sławny, gdy byłeś poganinem,
I sławny stałeś się, gdy stałeś się chrześcijaninem.
Nie chodziłeś utartymi szlakami,
Lecz własną torowałeś ścieżkę-odłóg.
Obciążony zasługami i grzechami,
Świętego wziąłeś za pasterza Ilję.
Miałeś przeczucie wieków, zwałeś się Mądrym,
Znałeś rytmy lat, jak bieg rzeki.
Nie tylko wrogów Rusi niszczyłeś,
Lecz budowałeś Państwo na wieki.
Tłumaczenie maszynowe
Założyciele Kijowa
Nad brzegami siwego Dniepru
Biała łabędzica rozpostarła skrzydła –
Na wieczne góry wywiodła siostra
Braterstwo Kija, Szczeka i Chorywa.
Tu będzie kapiszcze, tu będzie plac,
A tu – książęcy pałac gwarny:
Siostra i bracia – średni i najmłodszy –
Ten zamek marzyli, który zajmie Kij.
Ten zamek ciemność wieków przykryła
I szum bojów, i dym ogni upojny.
Lecz na Dnieprze wiatry wciąż rwą żagle
I stoi wielki Kijów – na wieki.
Askold i Dir
Nastały nowe czasy
Askolda i Dira,
Którzy władali Kijowem we dwóch –
Razem chodzili na Carogród
I strzegli swojego Kijowa przed niepokojem.
Lecz już wtedy Cyryl i Metody
Nieśli słowianom boskie słowa,
A w Carogrodzie przenajświętszy Fotiusz
Bronił praw świętej wiary.
Hardzi Rusowie przypływali morzem
I walczyli pod starym Carogrodem –
Lecz Boża Rodzicielka okryła omoforem
Konstantynopol, zwany Drugim Rzymem.
Bez bitwy, bez ognia i bez oręża
Uratowała miasto przed Rusią –
Łodzie przybyłe burza rozproszyła,
Łamała maszty, rwała żagle.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
życia nie spospolitował i nie poniżył swojej narodowej i ludzkiej godności. Pozostał wierny pod każdym względem swojej pięknej narodowości. – I my rzeczywiście wiemy teraz, co naprawdę ceniliście najbardziej w Ukraińcach i kto jest prawdziwym synem wielkiego narodu. – Jeśli błyskały jasne chwile w moim ciemnym, długoletnim uwięzieniu, to tymi słodkimi chwilami zawdzięczam go, mojemu prostemu, szlachetnemu przyjacielowi Andrijowi Oberemence. – Badając wasz nieśmiertelny, jak i „Kobziarz”, Dziennik, doszedłem do wniosku, że strony poświęcone Andrijowi Oberemence są wśród szczególnie niezwykłych i pouczających. Jedne z najważniejszych w Dzienniku! Chce się otworzyć serce przed tym, jak prosiliście Pana i Bogurodzicę dla rodaka i przyjaciela o to najdroższe, co pomogło i wam, jedyny Kobzarzu, wytrwać w katorżniczej dekadzie. – Ześlijże ci, Panie, mój niezmienny przyjacielu, szybki koniec próby. I pomóż ci Przenajświętsza Matko Wszystkich Strapionych przejść te bezwodne pustynie, napić się słodkiej dnieprowej wody i wciągnąć w zmęczone piersi uzdrawiające powietrze naszej pięknej, naszej miłej ojczyzny! – Nie omieszkam podkreślić, że zapis o Andrijie Oberemence zrobiliście w Dzienniku 29 lipca 1857 roku, czyli na trzy dni przed wyjazdem z umocnień nowopietrowskich, i okazał się on ostatnim w zesłańczym okresie waszego życia. Dziękuję, drogi Tarasie Hryhorowyczu, za słowo prawdy o Andrijie Oberemence, który został uwieczniony na Ukrainie dzięki wam.
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki
Wszystko, co o nim wiemy – od Tarasa Szewczenki. Z jego ust też usłyszymy… – Drogi Tarasie Hryhorowyczu, przede wszystkim ciekawie byłoby dowiedzieć się, jak w ogóle zwrócił Pan uwagę właśnie na Andrzeja Oberemenkę? – Niedługo po moim przybyciu do umocnienia zauważyłem w żołnierskiej publiczności (innej publiczności w umocnieniach nie ma), w tej monotonnej, żałosnej publiczności, zupełnie nieżołnierską figurę. Chód, fizjonomia, nawet czapka-czabanka – wszystko w nim wskazywało na mojego ziomka. Pytam, co to za człowiek. Odpowiadają mi, że to Andrzej, szpitalny sługa i chochoł. Tego właśnie mi było trzeba. – Czyli ziomek! Bardzo się Pan ucieszył? – Fizjonomia jego wydała mi się surowsza niż w ogóle u moich ziomków. I dlatego zacząłem zbliżać się do niego z daleka i ostrożnie. Upewniwszy się u jego najbliższego przełożonego, że Andrzej Oberemenko to człowiek wzorowej uczciwości i trzeźwego życia, zacząłem szukać okazji, by porozmawiać z nim na osobności po swojemu. Ale on jakby zauważył moje manewry i, jak się zdawało, starał się odsunąć od siebie ten zaszczyt. Mnie to jeszcze bardziej podjudzało do znajomości. – To jak w końcu poznał Pan Andrzeja? – Większość bezsennych nocy w umocnieniu Nowopietrowskim spędziłem, siedząc na ganku przy oficerskim fliglu. Pewnego razu, było to zimą około trzeciej godziny w nocy, siedzę ja zwyczajem swoim na ganku, patrzę – z lazaretowej kuchni wychodzi Andrzej. Pełnił wtedy funkcję piekarza i kwasownika… „A co, – mówię ja, – Andrzeju, i tobie, chyba, nie śpi się?” „A nie śpi się, niech to szlag trafi”, – odpowiedział on. – Najwyraźniej ojczysty język od razu poruszył duszę… – Zadrżałem, usłyszawszy jego czystą, niepsutą ojczystą wymowę… – A co było dalej? – Poprosiłem go, żeby posiedział trochę ze mną, na co niechętnie przystał. Rozmowę zacząłem ja, zazwyczaj, jak to bywa między żołnierzami, zapytałem, z jakiej jest guberni i tym podobne. Na moje pytanie Andrzej odpowiedział, że jest z guberni kijowskiej, powiatu zwinogródzkiego, ze wsi Rizanaja, „tutaj koło Lisianki, jeśli słyszeliście”, – dodał on; a ja dodałem, że nie tylko słyszałem, ale i sam bywałem i w Lisiance, i w Rizanaj, i w Rusałówce, i wszędzie. Jednym słowem, wyjaśniło się, że jesteśmy najbliższymi ziomkami. „Ja sam widzę, – powiedział on, – że my swoi, ale nie wiem, jak do was przystąpić, bo wy ciągle to z oficerami, to z Lachami i tak dalej. Jak tu, myślę, do niego podejść. Może on i sam jakiś Lach, tylko taką manę puszcza”. Zacząłem znowu zapewniać go, że jestem prawdziwym jego ziomkiem, szczerze pragnąłem kontynuować rozmowę, ale wybiła trzecia godzina i poszedł rozpalać piec do chlebów i kwasu. Tak zaczęła się nasza osobista znajomość z Andrzejem Oberemenką. – Ciekawie, nie ma co ukrywać, i wzruszająco… Wasza przyjaźń się umacniała? – I im dalej, tym bardziej poznawaliśmy się nawzajem, tym bardziej przywiązywaliśmy się do siebie. Jednak na zewnątrz nasze relacje pozostały takie same, jak przy pierwszym spotkaniu. On sobie nie pozwalał przy ludziach na cień poufałości, jak to robili inni. Widząc we mnie, nie wiem czemu, bogacza-ziomka, a nawet krewnego komendanta, Andrzej na równi z innymi wierzył w to wszystko i przy ludziach nawet nie kłaniał się ze mną, żeby nie pomyśleli, że narzuca mi się na przyjaciela. Miejscem naszych stałych spotkań był wspomniany ganek, a czas – noc, kiedy wszyscy, oprócz wartowników, którzy się przekrzykiwali, spali. – A co mimo wszystko z fizjonomią Andrzeja? – Niewzruszenie chłodna i nawet surowa powierzchowność jego ukazywała w nim człowieka twardego, obojętnego. Ale to maska. On gorąco kocha małe dzieci, a to pewny znak serca łagodnego, niezłośliwego. Często jako malarz lubowałem się w jego ciemnobrązowej, wąsatej fizjonomii, kiedy czule przytulała się do różowego policzka niemowlęcia. To była jedyna radość w jego surowym, samotnym życiu. – Pewnie chodzi o Nadijkę – córeczkę Iraklija i Agaty Uskowów, która urodziła się w listopadzie 1856 roku. Zresztą, i starsza córka ich – Nataszeńka – przyszła na świat zaledwie trzy lata wcześniej, wiem, że kochała Pana – „wujka Horycza”, a Pan dziewczynki uwielbiał… – To jedyny mój odpoczynek i rozrywka w tej obrzydliwej głuszy…. – Jakże Pan jest podobny do Oberemenki! I to w dużej mierze wyjaśnia zbliżenie, wzajemne zaufanie i przyjaźń dwóch zesłańców… Trzeba wyjaśnić, że od początku 1853 roku komendantem umocnienia Nowopietrowskiego został major Iraklij Uskow, który zwolnił szeregowego Szewczenkę z musztry, rad był widzieć go w swoim domu… – Cały wolny czas teraz spędzam w ich rodzinie… – Ważne, że niedługo przed Pana zwolnieniem z zesłania Uskow pozwolił Panu spędzać czas w komendanckim ogrodzie, gdzie mógł Pan nie tylko pisać i malować, ale nawet nocować w altanie. Ale jak znalazł się w rodzinie komendanta Andrzej Oberemenko, chyba za Pana wstawiennictwem? – Zavidne miejsce ogrodnika ja już mu wyprosiłem. – Chciałbym z Pana ust usłyszeć, jak Andrzej pod koniec lipca 1857 roku jakoś długo czekał w ogrodzie na powrót niezbyt trzeźwego półwolnego żołnierza Szewczenki po późnym gościnnym występie u sztabs-kapitana Macieja Mostowskiego… Bądź Pan łaskaw, najpierw powiedzieć i o nim, bo przecież wiem, że już w Astrachaniu, w myślach żegnając tę łódź z „argonautami”, którzy w końcu wywieźli Pana z umocnienia Nowopietrowskiego, zapisał Pan w Dzienniku: „Pokłońcie się ode mnie komendantowi i szlachetnemu Mostowskiemu. I nikomu więcej”. – Mostowski – jedyny człowiek w całym garnizonie, którego kocham i szanuję. Nie plotkarz, nie powierzchowny, człowiek dokładny, pozytywny i w wysokim stopniu szlachetny… Podczas powstania Polaków w 1830 roku służył on w artylerii byłej armii polskiej i z jeńców wojennych został wcielony do rosyjskiej służby. Wiele od niego słyszałem niezwykle ciekawych szczegółów o rewolucji 1830 roku… Jednym słowem, Mostowski – człowiek, z którym można żyć, nie zważając na suchość i prozaiczność jego charakteru… Mostowski dla mnie to prawdziwy skarb, jedyny człowiek, z którym moja M. Chazanowski. T. Szewczenko i jego przyjaciel A. Oberemenko. 1939 r.
dusza na rozstajach… – Teraz już wiadomo, że z Mostowskim można było jednak wypić kieliszek czy dwa, wypić trzeci na pokrzepienie… Ale jak to było z powrotem od gości do bliskiego ziomkowską duszą Obieremenki? – Pogościwszy u Mostowskiego do wschodu ledwie nadkruszonego księżyca, zebrałem się w drogę powrotną… Pobrałem cicho na ogród, przerywając głęboką ciszę czarującej nocy pieśnią: Bo nie ma w świecie gorzej nikomu, Jak sierocie młodemu. Gdzieś z pół wiorsty do ogrodu (to już było blisko pierwszej godziny w nocy), spotkał mnie Andrij Obieremenko pytaniem: “Gdzie to was Bóg nosi o takiej porze?” – “W gościach – mówię – byłem”. – “No widzę, że w gościach, bo dobrzy ludzie tylko wracając z gości śpiewają”. Ja, niby nie słysząc jego słów, zaśpiewałem: Idzie bogacz, idzie dukacz, Pijany się chwieje, Z biednej hołoty Się naśmiewa. – Co tu gadać, dobrze, zaiste, dobrze! Co chce, to tak i wywinie! A jak Obieremenko reagował? – No dosyć już wam – przerywa mi łagodnie Andrij – idźcie lepiej i połóżcie się spać. A ja kontynuuję: Jeden prowadzi za czuprynę, Drugi z tyłu bije, – Nie idź tam, wrogi synu, Gdzie hołota pije. Andrij, przekonawszy się, że jestem całkiem pijany, wziął mnie ostrożnie pod rękę, przywiódł do wierzby, rozesłał swoją szynel, narwał pod głowę chwastu, położył mnie, przeżegnał i poszedł. Nie wypadało mi rozczarowywać starego w jego bogobojnym wyczynie i tym bardziej ukazywać przed nim swoich aktorskich jakości. Ja z duszy milcząc podziękowałem mu i, niedługo pokręciwszy się, zasnąłem. – A kiedy się obudziliście? – Wstałem, przygotowałem sobie posiłek, to znaczy herbatę, i poszedłem szukać miłującego ludzi Andrija, który tak czule uspokoił mnie wczoraj pod wierzbą. Żeby godnie ocenić tak miłosierny wyczyn, myślałem go poczęstować Herbaty szklanką I wódki kieliszkiem. Ale – niestety! Ten dobry zamiar mi się nie udał. Andrij (czego się wcale nie spodziewałem) spał snem sprawiedliwego w swojej ciemnej ziemiance. Wiedząc, jak niegrzecznie i brzydko naruszać cudzy spokój, zostawiłem Andrija w spokoju, całkiem pewny, że stary pozwolił sobie wczoraj na kieliszek za dużo, co mu, jeśli i się zdarzało, to bardzo, bardzo rzadko. Artyleryjski ogrodnik, jego przyjaciel i towarzysz z ziemianki, przyjemnie rozwiał moje nie do końca korzystne przypuszczenie co do Andrija. Powiedział mi, że minionej nocy Andrij był dyżurnym nocnym stróżem w ogrodzie i, rzecz jasna, całą noc nie spał. Tak teraz odsypia… Nic nie poradzisz. Herbaty szklankę i wódki kieliszek odłożyłem na inną okazję i postanowiłem napisać kilka linijek w moim dzienniku na pamiątkę o moim prawdziwym, prostym, szlachetnym ziomku. – Na ten niezwykle ważny wdzięczny odruch duszy Szewczenki do jasnej, szlachetnej postaci prostego żołnierza-ziomka dotąd mało zwracano uwagę… W przedmowie do niedoszłego wydania “Kobziarza” z 1847 roku Poeta szczególnie gorzko zauważył, że “my nie widzieliśmy naszego narodu tak, jak go Bóg stworzył”. Taras Szewczenko widział! Za co, wielki ukraiński Kobziarzu, wy najbardziej kochaliście i ceniliście Andrija Obieremenkę? – Ja pokochałem go za to, że on przez dwudziestoletnie żołnierskie, wulgarne, paskudne Posłowie Latem 2019 roku wraz ze znanym szewczenkoznawcą Serhijem Halczenką odwiedziłem wieś Ryzyne, ojczyznę Andrija Obieremenki, o czym szczegółowo opowiedziałem w tygodniku “Słowo Proświty”. Zaznaczyłem szczególnie, że pamięć o przyjaźni Tarasa Szewczenki z Andrijem Obieremenką jest zachowana w nazwach ulic pochodzących od ich imion, w wiejskim muzeum, miejscowej bibliotece, szkole ogólnokształcącej oraz, co najważniejsze, jakby rozlana w atmosferze Ryzynego… Wtedy została sformułowana propozycja wzniesienia w tej niezwykłej wsi niespotykanego na Ukrainie i na całym świecie pomnika – Taras Szewczenko z Andrijem Obieremenką. Ukraiński Kobziarz będzie wdzięczny Ukrainie za taką ciepłą, niepatetyczną pamięć o dwóch jej synach. _________ 1 Zesłaniec Taras Szewczenko przybył do umocnień nowopietrowskich 17 października 1850 roku. 2 Czapka z owczej skóry, podobna do tych, które noszą pasterze. 3 Pierwsza nazwa wsi – Rizana Krynycia. Teraz – Ryzyne w rejonie zwinogródzkim obwodu czerkaskiego. 4 W umocnieniach nowopietrowskich odbywali karę polscy zesłańcy polityczni. 5 Chodzi o polskie powstanie wyzwoleńcze przeciwko Rosji w listopadzie 1830 – październiku 1831 roku. 6 W październiku 1850 roku, kiedy Szewczenkę konwojowano z twierdzy orskiej do umocnień nowopietrowskich, podniósł on w miasteczku Guriew świeżą wierzbową gałąź, którą zasadził w ogrodzie komendanckim. Dzięki opiece zesłańca wyrosła “zakazana wierzba”, pod którą Taras Hryhorowycz lubił odpoczywać. Szczegółowo zob.: Melnyczenko W. Rozmowa z Tarasem Szewczenką o ciele niebieskim i ziemskiej wierzbie, przyурочена do Niedzieli Palmowej // Słowo Proświty. Nr 13. 2–8 kwietnia 2026 r. 7 Melnyczenko W. Taras Szewczenko: “Ja zawdzięczam mojemu przyjacielowi Andrijowi Obieremence” // Słowo Proświty. Nr 32. 8–14 sierpnia 2019 r.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...zamieszkania Ukraińców za granicą. Zapisał około 7 tysięcy tekstów i melodii, pozostał autorem i redaktorem ponad 120 książek, wśród których są zbiory ukraińskich pieśni ludowych i baśni, prace literaturoznawcze, krajoznawcze i bibliograficzne. Pozostaje do dziś jedynym na Ukrainie badaczem baśni, który zapisał i zbadał około 500 baśni. Ogółem naukowiec wydał je w 24 zbiorach, z których 4 zostały zapisane przez niego osobiście od różnych bajarzy we wsiach Zakarpacia. W ten sposób Iwan Wasylowycz odtworzył i przekazał swoim współczesnym oraz przyszłym pokoleniom historię duchowości Zakarpacia, innych obwodów i krain Ukrainy oraz ukraińskiej diaspory w Serbii, Rumunii, na Kubaniu itd. Żegnaj, przyjacielu. Pozostałeś na zawsze w naszych sercach. Kontynuowanie Twojej szlachetnej sprawy – nasz obowiązek obywatelski. Światła Ci pamięć i głębokie kondolencje dla Twojej rodziny i bliskich. Ołeksij Wertij, Ołeksandr Hawrosz, Jarosław Harasym, Wiktor Dawydiuk, Mykoła Dmytrenko, Ludmyła Iwannikowa, Wasyl Iwaszkiw, Wołodymyr Kaczkan, Oksana Kuzmenko, Sydir Kiral, Lesia Muszkietyk, Maryna Nabok, Lesia Naumowska, Swiatosław Pyłypczuk, Wasyl Rudenko, Jurij Rudenko, Hanna Sokił, Oksana Tychowska, Żanna Janowska, Natalia Jarmolenko na bazie katedry historii Ukrainy Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego. Z inicjatywy sekcji współpracy cywilno-wojskowej sztabu brygady jej żołnierze, porucznik Ihor Jaszkin i sierżant Wasyl Lewczenko, właśnie w ramach „XI Petlurowskich Czytań” oficjalnie przekazali do zbiorów Połtawskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego im. Wasyla Kryczewskiego sztandar 152. Samodzielnej Brygady Strzelców Górskich im. Symona Petlury. Wymienione wydarzenia dotyczące uzupełnienia eksponatów Połtawskiego Muzeum Krajoznawczego mają głębokie znaczenie symboliczne, ponieważ sama brygada została sformowana na Połtawszczyźnie, a od grudnia 2025 roku dumnie nosi imię wybitnego rodaka i Głównego Otamana Wojsk UNR – Symona Petlury. Teraz sztandar brygady oraz szewron, który nosił dowódca brygady Walerij Lys, będą przechowywane wśród eksponatów sali wystawowej muzeum, poświęconej rodzimej najnowszej historii, jako symbole ciągłości pokoleń w walce z rosyjskim wrogiem, w walce o Niepodległość.
Tłumaczenie maszynowe
Jak gorzko uświadamiać sobie, że jego, żywego, wśród nas już nie ma, wszak 22 września 2026 roku w 86. roku życia niezapomniany Iwan Wasylowycz Chłanta odszedł w zaświaty. Jego imię już dawno stoi w jednym rzędzie z imionami P. Kulisza, M. Kostomarowa, I. Franki, M. Drahomanowa, P. Czubynskiego, B. Hrinczenki, I. Rudczenki, W. Hnatiuka, W. Szuchewycza, O. Kolberga, Z. Dołęgi-Chodakowskiego, W. Karadżicia, J. Pauliego, innych wybitnych krajowych i zagranicznych zbieraczy ustnej twórczości ludowej. Bądźmy pewni: nie ma tu żadnej przesady! Aby się o tym przekonać, porównajmy następujące dane. Najwybitniejszym osiągnięciem P. Czubynskiego-etnografa są jego „Prace ekspedycji etnograficzno-statystycznej w Kraju Zachodnioruskim” w 7 tomach. O. Kolberg i W. Karadżicz w wielotomowych zbiorach różnych gatunków ustnej twórczości ludowej dali wyraziste obrazy życia duchowego narodów polskiego i serbskiego. I. Chłanta pozostawił swoim potomnym kilkadziesiąt tomów zapisów poezji ludowej, dokonanych w ciągu swojego życia nie tylko na Zakarpaciu, ale także od Ukraińców Kubania („Pieśni Ukraińców Kubania”, 2021), rumuńskich prowincji Marmarosza („Pieśni Ukraińców Marmarosza (Rumunia)”, 2009) oraz Banatu („Iwan Chłanta. Pieśni ludowe Ukraińców Banatu (Rumunia)”, 2009), Rusinów-Ukraińców Serbii („Pieśń nad Dunajem. Pieśni ludowe Rusinów (Ukraińców) Serbii”, 2014) itd., wykonanych na współczesnym wysokim poziomie naukowym, książki o nosicielach i propagatorach kultury narodu ukraińskiego itd., które zdobyły pochlebne oceny nie tylko na Ukrainie, ale i za granicą. Urodził się Iwan Wasylowycz Chłanta 20 kwietnia 1941 roku w wielodzietnej rodzinie Wasyla i Marii Chłantów we wsi Kopasznowo w rejonie chustskim obwodu zakarpackiego. Od dzieciństwa rósł i wychowywał się w otoczeniu czarującego piękna przyrody Zakarpacia, rodzinnych i wiejskich zwyczajów oraz obrzędów. Formowały one jego świat duchowy, postrzeganie przez niego ludowych wyobrażeń o dobru i złu, pięknie i brzydocie, jego charakter, zasady życiowe oraz ideały, którymi się kierował i którym pozostał wierny także wtedy, gdy uczył się w siedmioletniej szkole w Kopasznowie i szkole średniej w Drahowie, na Uniwersytecie Państwowym w Użhorodzie, w aspiranturze Instytutu Sztuki, Folkloru i Etnografii im. M. T. Rylskiego Akademii Nauk Ukrainy, pracował jako nauczyciel, dyrektor szkół wiejskich, inspektor rejonowego wydziału oświaty ludowej na Zakarpaciu. Wyjątkowo ważną rolę w jego życiu odegrały spotkania w tamtych czasach z ukraińskimi dysydentami Oksaną Meszko i jej synem Olesiem Serhijenką, od których dowiedział się wiele nowego o pisarzach-szestdziesiatnikach W. Symonence, I. Dziubie, I. Switłycznym, J. Swerstiuku, B. Antonence-Dawydowyczu, M. Chołodnym, artystach O. Załywasze, A. Horskiej, L. Semykinie. Wtedy także odwiedził muzeum-mieszkanie etnograficzne Iwana Honczara, przebywał w Kaniowie na grobie T. Szewczenki. Usłyszane i zobaczone rzeczy spowodowały zrozumienie tego, że tysiącletnie osiągnięcia narodu ukraińskiego są celowo i świadomie niszczone na szczeblu państwowym w celu całkowitego narodowego wykorzenienia Ukraińców i innych narodów, które znajdowały się pod jarzmem Moskwy, i temu natarciu trzeba się przeciwstawić. Od razu to uświadomienie przełożył na praktyczne działania: przekazany mu przez O. Serhijenkę przepisany na maszynie rękopis I. Dziuby „Internacjonalizm czy rusyfikacja?” przywiózł ze sobą na Zakarpacie i rozpowszechnił wśród znajomych i przyjaciół; zaczął skuteczniej zapisywać wzorce różnych gatunków ustnej twórczości ludowej rodzinnego Zakarpacia i badać je, angażował do tej pracy studentów Uniwersytetu w Użhorodzie, gdzie po ukończeniu aspirantury i obronie pracy kandydackiej o ukraińskiej ludowej bajce społeczno-obyczajowej pracował na katedrze literatury ukraińskiej. Iwan Chłanta w ciągu twórczego życia pracował jako folklorysta, literaturoznawca, bibliograf, historyk sztuki, pedagog. Faktycznie do ostatnich dni życia pracował jako główny metodyk Zakarpackiego Obwodowego Centrum Organizacyjno-Metodycznego Kultury, profesor Uniwersytetu Karpackiego im. Augustyna Wołoszyna oraz Ukraińskiej Akademii Teologicznej, starszy diak katedry św. apostoła ukraińskiego Andrzeja Pierwszego Powołanego eparchii mukaczewsko-karpackiej Kościoła Prawosławnego Ukrainy w mieście Użhorodzie. Był akademikiem Narodowej Akademii Nauk Szkolnictwa Wyższego Ukrainy, członkiem Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy, laureatem szeregu ogólnoukraińskich i obwodowych nagród. Zapisywanie i badanie ustnej ludowej twórczości poetyckiej, badanie jej różnych gatunków stało się nie celem samym w sobie I. Chłanty, a sposobem walki przeciwko narodowemu wykorzenieniu Ukraińców, sposobem zachowania i utwierdzenia w warunkach radzieckiej rzeczywistości ciągłości wartości duchowych, zwyczajów i tradycji narodu ukraińskiego. Przygotowane i wydane przez niego zapisy pieśni ludowych, bajek, legend, podań od ludowych śpiewaków i opowiadaczy A. Opryszko („Pieśń – to moje życie”, 2013), M. Hliudzyka („Wczoraj była niedziela”, 2001), D. Juryka („Dobra nauka”, 1995), mieszkańców jednej wsi („Pieśniowa fala Ohladowa. Ukraińskie pieśni ludowe wsi Ohladów w rejonie radziechowskim obwodu lwowskiego”, 2015), rejonu i miejscowości („Pieśni Irszawszczyzny”, 2005,
„Bajki i legendy spod zakoli Uża. Bajki, legendy, podania, prawdziwe historie, opowieści i przypowieści Łemkowszczyzny Wielkobereźniańskiej na Zakarpaciu”, 2023), o tych czy innych wydarzeniach historycznych na Zakarpaciu („Ukraina Karpacka w pieśniach, legendach, podaniach, prawdziwych historiach i utworach literackich”, 2009, „Iwan Chłanta. Bajki i legendy spod zamku w Chuście”, 2016), książki i artykuły o swoich rodakach – malarzu W. Hangurze („Melodie duszy Wasyla Hangura. Szkic życia i twórczości”, 2017), pisarzach Myrosławie Docynciu, Mykole Riszku, Pawle Romaniuku z Rumunii, Sofii Małyło, Iwanie Irławskim i innych („Echo literackiego Zakarpacia”, 2017), ukraińskim pisarzu, uczonym i działaczu społecznym ze Słowacji Juriju Baczy („Jurij Bacza. Indeks biobibliograficzny”, 2012), o Zakarpackim Chórze Ludowym, działalności państwowotwórczej Jurija Badzia, Stanisława Arżewitina, działalności kulturalno-oświatowej i pedagogicznej Julii Drahun, Chrystyny Szkrobineć, Petra Pryłypki, historii rodzinnej wsi Kopasznowo, stworzonym przez niego w szkole w Kopasznowie muzeum literacko-artystycznym Zakarpacia i inne, przeniknięte są jednym celem, jedną ideą – utwierdzeniem Duchowej Suwerenności Ukraińców pod władzą tych czy innych okupantów, za co doświadczał represji, prześladowań i zwolnień z pracy, ale dzięki wierności swoim życiowym zasadom i ideałom, wsparciu żony Marii Wasyliwny i całej rodziny pozostawał i pozostał wzorem niezłomności prawdziwie ukraińskiego ducha, dawał i dał swoim współczesnym oraz przyszłym pokoleniom wzorzec narodowej wytrwałości w przeciwstawianiu się władzom okupacyjnym. Iwan Chłanta przeprowadził liczne ekspedycje folklorystyczne po Zakarpaciu, innych miejscowościach Ukrainy oraz miejscach zwartego zamieszkania Ukraińców, które przez ponad sto lat nie zmieniły się – teraz to putinowska Rosja. Obrońcy 152. samodzielnej brygady jegierskiej Sił Zbrojnych Ukrainy, żołnierze-petlurowcy opierają się na historycznym doświadczeniu Symona Petlury, kontynuują sprawę Głównego Atamana wojsk Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej. Do kolekcji muzealnej tej ekspozycji pułkownik Łys przekazał swoją naszywkę naramienną z symboliką brygady, która broni niepodległości i integralności terytorialnej Ukrainy pod dumnym hasłem „Nie śmie być w nas strachu”. Dowódca Brygady Petlurowskiej nie tylko zapoznał się z ekspozycjami, ale także przeprowadził z administracją muzeum rozmowy o pogłębieniu współpracy. Współpraca naszej brygady z Połtawskim Muzeum Krajoznawczym imienia Wasyla Kryczewskiego rozpoczęła się podczas tegorocznych majowych wydarzeń z okazji 100-lecia pamięci Symona Petlury. Wśród szeregu spotkań upamiętniających, które odbyły się w mieście Petlury, znalazła się Ogólnoukraińska konferencja naukowa „XI Czytania Petlurowskie”. To naukowe forum petlurowskie w tym roku odbywało się na dwóch „platformach” – w Połtawskim Muzeum Krajoznawczym oraz
Tłumaczenie maszynowe
Ołeh PUSTOWHAR, sztab-sierżant grupy wsparcia społecznego sekcji CIMIC sztabu 152. brygady SZU im. Symona Petlury. 15 września w Połtawie obchodzono trzecią rocznicę utworzenia 152. samodzielnej brygady jegierskiej SZU imienia Symona Petlury. W ramach wizyty w mieście Petlury dowódca brygady, pułkownik Wałerij Łys, nie tylko odsłonił tablicę pamiątkową ku czci jednostki wojskowej przy najwyższej w obwodzie fladze państwowej, ale także spotkał się z organizacjami społecznymi i weteranami oraz dziennikarzami, a także odwiedził Połtawskie Muzeum Krajoznawcze imienia Wasyla Kryczewskiego. Oficjalne spotkanie z dyrekcją muzeum odbyło się z inicjatywy sekcji współpracy cywilno-wojskowej (CIMIC) sztabu brygady (szefowa, kapitan Maryna Bezwercha) oraz Departamentu Kultury i Turystyki Połtawskiej Obwodowej Administracji Wojskowej (dyrektor Iryna Udowyczenko). Dowódca brygady im. Petlury Wałerij Łys w największym muzeum Połtawszczyzny obejrzał cenne artefakty związane z epoką Rewolucji Ukraińskiej 1917–1921 lat. Jak wiadomo, Symon Petlura – urodzony w Połtawie Główny Ataman wojsk Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL) oraz przewodniczący Dyrektoriatu URL był kluczową, wybitną postacią ukraińskiego ruchu wyzwoleńczego lat 1917–1921. To właśnie Petlura stanął na czele zbrojnego oporu przeciwko wrogiej agresji podczas ówczesnej wojny URL z leninowską, czerwoną oraz białą, denikinowską Rosją. Muzealnicy przeprowadzili również wycieczkę, opowiadając Wałerijowi Łysowi o ekspozycji poświęconej współczesnej rosyjsko-ukraińskiej Wojnie o Niepodległość Ukrainy. Wróg i przez
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...ють Kijowską Ruś. Trzeba było zakupić nowe kostiumy. Zdecydowano się na operę w stylu eklektycznym. Połączono różne style – historyczny i współczesny. Dążono do tego, by wszystko miało estetyczny wygląd. W trakcie prób zobaczyliśmy, jak ładnie prezentują się różne spódnice. Nie musiały być one jednakowe u każdej wykonawczyni chóru. Jednakowy miał być tylko kolor – czarny, który potem przechodzi w biały. Pomogło nam to, że działaliśmy z wyprzedzeniem – tanio zakupiliśmy kostiumy, suknie i spódnice dla chóru i solistów. Dyrygent-reżyser Serhij Hołubnyczyj zajmował się końcowym rezultatem, gdy wszyscy już opanowali swoje partie. Działo się to wiosną. W maju i czerwcu opracowywaliśmy mizanscenę. Na próby rezerwowaliśmy dużą salę, aby aktorów można było wprowadzać w przestrzeń, w której odbędzie się prezentacja opery. Dyrygent wykonał tytaniczną pracę. Mieliśmy tylko trzy próby orkiestrowe, podczas których trzeba było połączyć solistów, chór i balet, aby uzyskać końcowy efekt. Serhij Wołodymyrowicz, mając ogromne doświadczenie, niezwykłą wytrzymałość i wielką pracowitość, w gruncie rzeczy na swoich barkach zdołał zaprezentować przedstawienie w takiej formie, w jakiej ono wybrzmiało. A ponadto wziął wspaniałą asystentkę – Jewhenię Kowalczuk. Jest ona znakomitą dyrygentką, obecnie studiuje na magistraturze. Serhij Wołodymyrowicz nie zawsze mógł być z nami, ponieważ ma własne spektakle w Narodowej Operze. A Jewhenia pracowała z nami intensywnie. Wykorzystano maksimum sił, aby proces prób nabierał tempa i abyśmy mogli godnie zaprezentować przedstawienie. Chórmistrz Ołeksandr Pluszcz – znakomity organizator. Pomagał chórowi dopracować tekst, po czym brzmienie było znakomite. A gdy nie było korepetytora, siadał do fortepianu i grał partie. Z reżyserką choreograficzną Tetianą Terlecką zrozumiałam, czym jest współtworzenie, wzajemna pomoc, wzajemne zrozumienie. Jest prawdziwą profesjonalistką. Rozumiałyśmy się w pół słowa. Chór wykonywał jej zadania plastyczne, a ja w tym czasie pracowałam z solistami. To zdejmowało ze mnie dodatkowe obciążenie. Wydaje mi się, że chórzyści wykonali wszystkie te zadania w stu procentach. Zauważyłam, że już po pierwszej arii widzom zrobiło się ciekawie. Rozległy się oklaski. Zrozumiałam, że działa numeryczna struktura opery. Obiecano mi, że ta opera pozostanie w repertuarze Studia Operowego. Teraz stoi zadanie znalezienia wykonawców głównych ról. Ze swoimi znajomymi uzgodniłam bowiem tylko jeden spektakl. Aby znaleźć stałych wykonawców tych ról, trzeba zwrócić się do naszego składu studenckiego. Rozważamy też wariant współpracy z Lwowem. Chcemy zaprezentować operę w ramach współpracy studiów operowych Lwowa i Kijowa. Po tak intensywnej pracy chcę więcej uwagi poświęcić swojej rodzinie – trójce dzieci i mężowi, solistcie orkiestry Narodowej Opery Ukrainy.
Tłumaczenie maszynowe
W Studiu Operowym Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy odbyła się premiera opery Antina Rudnyckiego „Anna Jarosławna – królowa Francji”. Reżyserką-inscenizatorką jest aspirantka studiów twórczych katedry przygotowania operowego i reżyserii muzycznej NAMU Iryna Suworowa. Po premierze mieliśmy okazję porozmawiać z panią Iryną. Eduard OWCHARENKO Zdjęcia Eduarda Meżula
– Do tej inscenizacji szliśmy trzy lata. Zaczęło się od tego, że katedra przygotowania muzycznego i reżyserii muzycznej, na której kończyłam studia magisterskie w 2016 roku, zaprosiła mnie do zdawania egzaminów na studia doktoranckie w 2023 roku. Moja promotorka artystyczna Iryna Dać zaproponowała, by wziąć na warsztat operę Antina Rudnyckiego „Anna Jarosławna – królowa Francji”. Co ciekawe, to właśnie ona była pierwszą wykonawczynią roli Anny Jarosławny w Operze Narodowej Ukrainy w 1995 roku. Wybraliśmy do pracy właśnie tę operę ze względu na jej strukturę numerową. Jeśli usunie się kilka scen baletowych i chóralnych, można zaobserwować dość intensywny rozwój linii dramaturgicznej. Najpierw trzeba było znaleźć nuty, partyturę i wyciąg fortepianowy opery. Wszystko to udało się odnaleźć w archiwach Opery Narodowej Ukrainy, gdzie materiały przeleżały 30 lat. Treść opery jest eurocentryczna, skierowana na integrację z Europą. To ważny przekaz, by pokazać Europie, że dzięki osobie królewskiej (Annie Jarosławnie) została uratowana dynastia królewska Kapetyngów. Uznaliśmy, że właśnie ten wątek jest obecnie niezwykle aktualny. Przecież dzisiaj, w warunkach pełnoskalowej wojny, wielu ludzi znalazło się w sytuacji, gdy zwyczajny tryb życia został zburzony, a wraz z nim – profesjonalne, społeczne i osobiste punkty odniesienia. Wraz z początkiem wojny rosyjsko-ukraińskiej wielu Ukraińców straciło możliwość pracy w swoim zawodzie, zostało zmuszonych do opuszczenia swoich domów, zmiany miejsca zamieszkania, rozpoczynania życia praktycznie od zera. Właśnie dlatego dla nas historia Anny Jarosławny nabiera nie tylko historycznego, ale i głębokiego współczesnego brzmienia. To historia człowieka, który znalazł się daleko od rodzinnej ziemi, w innym środowisku kulturowym i politycznym, ale nie stracił więzi ze swoim pochodzeniem, nie zdradził swoich przekonań i wewnętrznych drogowskazów. Dla nas ważne było pokazanie Anny nie tylko jako postaci historycznej czy żony francuskiego króla, ale przede wszystkim jako osobowości, która przechodzi skomplikowaną drogę wewnętrznego wyboru i uświadomienia sobie własnego przeznaczenia. Aktualność opery polega także na tym, że w jej fabule poruszana jest kwestia przeznaczenia człowieka i odpowiedzialności za realizację tego przeznaczenia. Każdy człowiek ma swoje zdolności, talenty, swoje wewnętrzne przekonania i powołanie. I niezwykle ważne jest, by ich nie stracić nawet wtedy, gdy życiowe okoliczności zmuszają do zmiany środowiska, zawodu, kraju czy nawet sposobu życia. Dla nas Anna Jarosławna stała się obrazem człowieka, który musi dokonać wewnętrznego wyboru i pozostać wiernym sobie. Właśnie dlatego w koncepcji reżyserskiej ważną stała się kwestia: na ile człowiek jest zdolny zachować własną tożsamość, gdy znajduje się w innym świecie, i na ile ważne jest w każdych okolicznościach pozostanie wiernym swoim ideałom, swojemu wewnętrznemu głosowi oraz talentom i zdolnościom danym człowiekowi przez Boga. Historyczny los Anny stał się dla nas swoistą metaforą współczesnego człowieka, który znalazł się przed koniecznością dokonywania wyboru w skomplikowanych i często nieprzewidywalnych okolicznościach. Dążyliśmy do pokazania, że zmiana środowiska niekoniecznie oznacza utratę siebie. Przeciwnie, właśnie w sytuacji próby człowiek może głębiej uświadomić sobie swoje pochodzenie, własną siłę oraz odpowiedzialność za swój wybór. Praca przygotowawcza nad projektem trwała około dwóch i pół roku – od momentu digitalizacji wyciągu fortepianowego. Po tym soliści przystąpili do szczegółowego studiowania swoich partii. Pomagała im w tym wspaniała akompaniatorka Jewhenija Kuczerenko. Równolegle rozpoczęła się praca nad digitalizacją partytury opery. W tym samym okresie stopniowo kupowaliśmy materiały do stworzenia dekoracji i elementów scenograficznych. O osobnym i niezwykle ważnym etapie stała się praca z artystką Ołeną Kucą-Czapenko. Razem stworzyliśmy makietę przyszłego spektaklu, w której były zawczasu przemyślane główne rozwiązania sceniczne, przestrzenne rozmieszczenie dekoracji oraz ich dopasowanie do sceny. Makieta była tak szczegółowo i profesjonalnie opracowana, że podczas procesu inscenizacyjnego praktycznie nie pojawiały się dodatkowe pytania dotyczące dekoracji. Wszystkie główne elementy zostały zawczasu wyważone właśnie dla sceny studia operowego. Dla nas zasadniczo ważne było uwzględnienie profesjonalnych możliwości tej sceny, gdyż jest to pełnowartościowa przestrzeń teatralna, która pod względem swoich charakterystyk inscenizacyjnych ma wiele wspólnego ze sceną profesjonalnego teatru operowego, w szczególności Lwowskiej Opery Narodowej. Dlatego scenografia tworzona była nie abstrakcyjnie, a z uwzględnieniem konkretnej przestrzeni scenicznej, jej skali, perspektywy, możliwości przemieszczania dekoracji oraz interakcji z wykonawcami. Rozwiązanie scenograficzne jest bezpośrednio związane z dramaturgią opery i zmianą przestrzeni, w której przebywa Anna. Jeśli pokazujemy francuską dynastię Kapetyngów, która w tamtym czasie przeżywa skomplikowany okres i stopniowo upada, to na scenie pojawia się herb tej dynastii. Staje się on nie tylko elementem dekoracyjnym, ale znakiem określonego stanu politycznego i historycznego Francji, w który trafia Anna. Kiedy zaś akcja przenosi się do Kijowa, przestrzeń sceniczna zasadniczo się zmienia. Odwołujemy się do obrazu Sofii Kijowskiej oraz do fresku, na którym przedstawione są córki Jarosława Mądrego. To przedstawienie odrestaurowaliśmy i wykorzystaliśmy jako ważną część przestrzeni scenicznej. Wokół tego obrazu rozgrywają się wydarzenia związane z Rusią Kijowską. W ten sposób scenografia staje się nie tylko tłem dla wydarzeń, ale jednym ze środków ujawnienia koncepcji reżyserskiej. Dla nas było ważne, by widz odczuwał różnicę między dwoma światami – francuskim i kijowskim. To starcie dwóch przestrzeni kulturowych, dwóch systemów politycznych i jednocześnie dwóch stanów wewnętrznych samej Anny. Przestrzeń kijowska jest związana z jej pochodzeniem, pamięcią, podstawą duchową i kulturową. Przestrzeń francuska – z nowym życiem, nową odpowiedzialnością i koniecznością dokonania własnego wyboru. Trzeci akt jest dla nas swoistą syntezą pierwszego i drugiego. Jeśli na początku opery widzimy przeciwstawienie dwóch światów, to w części finałowej zaczynają one stopniowo oddziaływać na siebie i łączyć się. Właśnie dlatego przestrzeń sceniczna trzeciego aktu ma inny charakter. Przed widzem ukazuje się zhiperbolizowany obraz welonu ślubnego w białej przestrzeni scenicznej, która staje się swoistą drogą do przyszłego losu Anny i Henryka. Ta biała przestrzeń symbolizuje możliwość nowego początku, przejścia od jednego stanu do drugiego, od niepewności do świadomego wyboru. Welon ślubny jednocześnie łączy osobisty los Anny z losem państwa, gdyż jej małżeństwo ma nie tylko osobiste, ale i polityczne znaczenie. Zatem poprzez scenografię, światło, kolor i organizację przestrzenną sceny dążyliśmy do pokazania wewnętrznej drogi bohaterów – od państwowego nieładu, niepewności i niestabilności politycznej do porządku, odpowiedzialności i świadomego wyboru. Właśnie ten ruch od chaosu do porządku staje się dla nas jedną z kluczowych metafor reżyserskich spektaklu. W rezultacie obraz Anny Jarosławny wyłania się nie tylko jako obraz historycznej królowej, która połączyła Ruś Kijowską i Francję. To obraz człowieka, który znalazłszy się w nowym środowisku i w obliczu skomplikowanych okoliczności życiowych, nie traci własnej istoty, uświadamia sobie swoje przeznaczenie i poprzez osobisty wybór wpływa nie tylko na własny los, ale i na dalszy rozwój państwa. Wydaje mi się, że w spektaklu wyszła kwintesencja wspaniałych głosów. Partie są dość skomplikowane dla chłopaków i dziewcząt, którzy uczą się w Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy. Brałam profesjonalnych wykonawców, to ludzie z doświadczeniem. Wykonawczynią głównej partii Anny jest Daria Nowycka, solistka Narodowej Zasłużonej Akademickiej Kapeli Ukrainy „Dumka”. A wykonawca roli Henryka Mykoła Kusznirenko też jest solistą tej kapeli. Posiada profesjonalne wykształcenie wokalne, klasa artysty ludowego Ukrainy, profesora Mykoły Kowala. Partię Igora wykonuje solista Narodowej Filharmonii Ukrainy Serhij Bortnyk. Roman Smolar (partia Jarosława Mądrego) też jest solistą Narodowej Filharmonii, wspaniałym aktorem i śpiewakiem operowym. Wadym Dańszyn (Kardynał) – solista już wspomnianej kapeli „Dumka”. Wspaniały tenor, artysta ludowy Ukrainy, profesor Ihor Borko zgodził się, by jego student Artem Tymoszenko wykonywał rolę Sługi. Dla Artema ta rola stała się decydująca. Był najbardziej zdyscyplinowany spośród wykonawców. Aktywny uczestnik procesu prób, na każdej próbie był od początku do końca. Bardzo przeżywał, gdyż dla niego to debiutancka rola wśród profesjonalistów. Wszyscy uczestnicy spektaklu to moi dobrzy znajomi. Razem z Darią Nowycką i Mykołą Kusznirenkiem w 2016 roku zrobiliśmy operę Engelberta Humperdincka „Jaś i Małgosia”. Z przyjemnością zgodzili się wziąć udział także w tym projekcie. Pomysł na kostiumy w całości leżał na naszych barkach. W garderobie były kostiumy tylko dla solistów, które przedstawiły-
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła Szot
Zdjęcia autora
Trzykrotnie miłość odwiedzała mnie w związku z „Skradzionym szczęściem”. Wydawało mi się, że sztukę Iwana Franki „Skradzione szczęście” na tarnopolskiej scenie, co prawda w różnych reżyserskich odczytaniach, oglądało każde pokolenie widzów. Kiedy jednak zagłębiłem się w badanie repertuaru teatru od 1945 roku po dzień dzisiejszy, zdziwiłem się. Okazało się, że nawet obchody stulecia urodzin wybitnego pisarza przeszły bez uwagi teatralnego środowiska w Tarnopolu. Po raz pierwszy bohaterowie Franki pojawili się w naszym teatrze w 1974 roku. Wtedy znany reżyser Jarosław Hełas wystawił właśnie „Skradzione szczęście”. Po 38 latach własną sceniczną redakcję tego dramatu zaproponował tarnopolanom reżyser-realizator, artysta ludowy Ukrainy Ołeh Mosijczuk. I oto mamy trzecie pojawienie się na dużej scenie Tarnopolskiego Teatru Dramatycznego Anny, Mykoły Zadorożnego, Mychajła Hurmana i innych bohaterów „Skradzionego szczęścia”. Do tego ich przybycia przyczynił się Fedir Strihun – znakomity reżyser teatralny, artysta ludowy Ukrainy, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. Szewczenki. Warto zauważyć, że dla Fedora Mykołajowicza jest to trzecia inscenizacja „Skradzionego szczęścia”. Pierwsza (1976 roku) okazała się operowa i przez kilkadziesiąt lat nie schodziła ze sceny Lwowskiego Teatru Opery i Baletu. Muzykę do niej napisał znany kompozytor Jurij Mejtus. Spektakl ten w swoim czasie otrzymał nawet międzynarodową nagrodę w stolicy Polski. Do wówczas jeszcze kanonicznej sztuki Franki Fedir Strihun powrócił ponownie w 2016 roku i pokazał jej własne sceniczne rozwiązanie w Lwowskim Narodowym Teatrze Dramatycznym im. Marii Zankowieckiej. I oto w tym roku otrzymał zaproszenie od Akademickiego Teatru Dramatycznego im. T. Szewczenki w Tarnopolu, by ponownie popracować nad inscenizacją „Skradzionego szczęścia”. Zgodził się, ponieważ chciał przekazać ją przez miłość.
„Szczęście długo nie szaleje”. Fedir Stryhun bardzo żałuje, że z powodu kłopotów ze zdrowiem nie mógł być na premierze „Skradzionego szczęścia” w Tarnopolu. Duszą jednak był z tarnopolskimi aktorami i widzami, których bardzo kocha i szanuje. Ja zaś postanowiłem zaprzątnąć na kilka minut uwagę Fedora Mykołajowicza, pogratulować mu udanej i znakomitej inscenizacji (miałem już okazję obejrzeć spektakl) i przy okazji zadać kilka pytań, na które łaskawie zgodził się odpowiedzieć. – Rozumiem, że tarnopolski wariant inscenizacji „Skradzionego szczęścia” różni się, że tak powiem, od dwóch waszych poprzednich?
Swój nowy, 97. sezon Tarnopolski Akademicki Dramatyczny Teatr im. Tarasa Szewczenki postanowił otworzyć 27 września premierową inscenizacją „Skradzionego szczęścia” według sztuki Iwana Franki i poświęcić ją 170. rocznicy urodzin sławnego pisarza, poety i dramaturga. Tę pracę sceniczną zrealizował znany reżyser, laureat Nagrody Szewczenki, Narodowy Artysta Ukrainy Fedir Stryhun. Moim zdaniem Fedor Mykołajowicz w swojej nowej pracy twórczej skupił uwagę przede wszystkim na niepohamowanej miłości, bolesnym ukłuciu tęsknoty i skradzionym szczęściu, które właśnie stanowiły o całym życiowym dramacie głównych bohaterów spektaklu.
Zasłużony Artysta Ukrainy Mykoła Bażanow w roli Mykoły
– Oczywiście. W 1976 roku, kiedy po raz pierwszy sięgnąłem po tę sztukę, która, jak sądzę, ma znaczenie światowe, już wtedy chciałem położyć nacisk na strukturę społeczną. Otóż w czasach sowieckich starano się pokazać, że w nieszczęściu bohaterów sztuki winni są jedynie bogacze, a także szandar (żandarm) Myhajło jako przedstawiciel władzy, który niszczy życie Mykoły. Nie zgadzałem się z tym. Zresztą u Franki nie to jest zawarte jako problem. A kiedy już wystawiałem tę sztukę w teatrze im. Marii Zankowieckiej, dokonałem zupełnie innej interpretacji. W obecnej premierowej pracy w Tarnopolu postanowiłem postawić spektakl o miłości w ogóle. Zawsze patrzę na portret mojej żony, aktorki teatralnej i filmowej, Narodowej Artystki Ukrainy Taisiji Łytwynenko. Kiedy jej zabrakło, zostałem sam i jeszcze bardziej i głębiej zrozumiałem, jak szczerze i głęboko ją kochałem. W każdym człowieku istnieje uczucie miłości, a ono jest niezniszczalne; nawet jeśli nie kochało się do 80. roku życia, to i tak kiedyś zapuka do drzwi miłość. Uważam, że w ogóle podstawą życia jest miłość; jest ona zarazem wielkim bólem i szczęściem, więc żadnego przymusu tu być nie może. Chociaż wiemy, że u nas ludzie lubią deptać szczere cudze uczucia. Tym bardziej wiemy, jak Iwan Franko kochał Olhę Roszkewycz; jaka tragedia spotkała go w czasach sowieckich – ich utwory zakazano, a ich zniszczono – kogoś jako artystów, a kogoś fizycznie. Kateryna Kwaszа mówi, że w rezultacie powstała biała plama – kilka pokoleń Ukraińców po prostu nie znało tych ludzi, nie widziało ich dzieł. Ale przecież kod narodu przekazywany jest poprzez jego kulturę, dlatego przypomnienie dzieł przedstawicieli ukraińskiego Odrodzenia lat 20.–30. XX wieku jest konieczne. Musimy znać swoją kulturę. W wystawie wzięły udział trzy kategorie twórców – artyści, amatorzy i młodzi twórcy. Pod koniec wystawy ich prace oceni poważne jury. Zwycięzcy otrzymają cenne nagrody. Sponsorem wystawy jest firma „Capa-rol”. Organizatorem wystawy jest firma „Atlant”, informuje wydawnictwo „Chroniky”.
stała się i że kochał ją do końca własnego życia. Na zachodzie Ukrainy kiedyś grano „Skradzione szczęście”, zdaje się, u Józefa Stadnyka (ukraiński galicyjski reżyser) z Michaiła-szandora zrobiono listonosza. Najważniejsze nie w tym, że jest szandorem (przedstawicielem władzy), lecz w tym, że w nim płonie miłość. Swoją inscenizację w Tarnopolu zacząłem właśnie od słów Anny: „Kocham cię, Michajliku”. Przecież „Kocham Michajlika” – to tekst Iwana Franki. Sam sobie wyobraziłem cały obraz, jak ich rozdzielono, bo widz i tak chce znać przyczynę. Wiedziałem: miłość grzeje, to musi poruszać. I mnie osobiście to również wzrusza. – Wydaje mi się, że oprócz miłości w waszej inscenizacji „Skradzionego szczęścia” wyraźnie pojawia się bolesny smutek. Odczuwają go nie tylko bohaterowie spektaklu, przenika on także do dusz widzów. Czy nie tak? – Ma pan rację. Jakby społeczeństwo, wieś, wszyscy przeciwko czynom Anny i Michaiła, a jednocześnie wszyscy i ci, którzy hulają w karczmie, i ci, którzy coś cynicznie opowiadają, marzą tylko o jednym – o pięknej, gorącej i wiernej miłości. Chciałem, aby ci złośliwcy cudzego szczęścia na chwilę oniemieli, nic nie mówili, lecz osłupieli od piękna miłości. Zrobiłem w przedstawieniu taką pauzę i wymyśliłem ten zabieg za pomocą znanej ludowej pieśni zachodnich Ukraińców „Ój, wierzbo, moja wierzbo” w nagraniu sióstr Telniuk. Każdy z nas ma jakąś pieśń, która trafia do duszy, do uczuć. Ja mam właśnie tę, bo to jak hymn miłości. – Michajło mówi do Anny: „A jeśli trafi nam się okazja, to i pożyjmy swobodnie i skosztujmy szczęścia”. Jak pan sądzi, panie Fedorze Mykołajowiczu, czy w swojej nowej scenicznej pracy daje pan możliwość, by i aktorzy, i widz skosztowali skradzionego szczęścia? – Szczęście nie trwa długo. Może trwać dzień, godzinę, a nawet jedną minutę. Ale to szczęście, to radość życia, miłości, kochania! Kiedyś długo szukałem pozytywnego bohatera, nie znajdowałem, a potem przyszła mi myśl, że to Jezus Chrystus, który już dwa tysiące lat uczy ludzi, jak należy żyć i kochać. Tylko miłość, a nie złość, nie zazdrość, nie nienawiść, nie wojna, może uratować świat. Ale ludzie jakoś słabo słuchają nawet tej prawdy, swojego Zbawiciela. – Jak pan sądzi, czy tarnopolski widz z zrozumieniem przyjmie waszą inscenizację, czy współczuje bohaterom „Skradzionego szczęścia”? – Bardzo żałuję, że z powodu stanu zdrowia nie mogłem przeprowadzić ostatnich prób, dopracować niektórych rzeczy. Jestem zadowolony z aktorów, sumiennie podchodzą do swojej pracy. Tarnopolanie na Ukrainie być może są najbliżsi mojemu rozumieniu inscenizacji teatralnych. Tarnopolski widz ma taką cechę jak bezpośredniość, szczere odbieranie i wyrażanie współczucia temu, co dzieje się na scenie. Wykonawcy ról w premierowym spektaklu są zbyt różni. I tego się nie bałem, a wręcz tego chciałem. Na przykład aktorki Julia Chmil i Natalka Czerneńko to różne Anny, a zatem i inne przedstawienie. Podobnie Wasyl Bodnar, który gra rolę Michaiła,
Anna – aktorka Julija Chmil, Michajło – zasłużony artysta Ukrainy Jewhen Łacik, bardzo interesujący, podobnie jak Jewhen Łacik. Odkryłem dla siebie aktora Ihora Nakonecznoho, który wciela się w postać Mykoły Zadorożnoho. Ihor jest zbyt głęboki, wrażliwy, prawdziwy i potrafi wyczuć materiał. Indywidualności aktorskie, zwłaszcza w takim dramacie jak „Skradzione szczęście”, są dość widoczne. Dlatego inscenizacja w dużej mierze zależy właśnie od aktorów, od ich naturalnego wyczucia, bo sztuka Franki jest psychologicznie głęboka.
Marzenie się spełniło. W nowym przedstawieniu „Skradzione szczęście” zagrały dwa składy aktorskie. Zasłużony artysta Ukrainy Jewhen Łacik przedstawi widzowi postać żandarma Michajła Hurmana. Mówi, że marzył o tym jeszcze ze studenckich ław. Nawiasem mówiąc, w inscenizacji Ołeha Mosijczuka z 2012 roku Jewhen był obsadzony, ale w roli pierwszego parobka. Aktor tak krótko opisuje swoją postać, Michajła: „Mężczyzna, który sądził, że dla niego całe życie jest już stracone, nagle, z przypadku, wchodzi do chaty, gdzie spotyka jedyną miłość swojego życia. I rozumie, że jego Anna żyje z innym mężczyzną. I właśnie ten trójkąt, opisany w bardzo wielu dziełach światowej klasyki, występuje w sztuce Franki i w naszym przedstawieniu. Te relacje są bardzo szczególne i interesujące”. Na moje pytanie o najbardziej wzruszający moment w przedstawieniu dla niego samego Jewhen odpowiedział: „Spotkanie z Anną po wielu latach. Franko zdołał obnażyć ten nerw, który dotyka każdego widza, dlatego to spektakl na wszystkie czasy. Wszyscy pragniemy miłości i szczęścia, dlatego warto o to walczyć”.
Sezon będzie ciekawy
Główny reżyser teatru, Narodowy Artysta Ukrainy Ołeh Mosijczuk, na podstawie sprzedanych biletów na premierowy pokaz „Skradzionego szczęścia” stwierdza, że „widzowie chcą przyjść, aby zobaczyć nową pracę Fedora Stryhuna. Mamy z tego pociechę i z tego, że w naszych salach jest pełno”. Wyraził też nadzieję, że nowy sezon teatralny w Tarnopolu również będzie bardzo ciekawy. Sam jako reżyser zaproponuje na Międzynarodowy Dzień Teatru własną sceniczną wizję gogolowskiego „Tarasa Bulby”. Nawiasem mówiąc, to przedstawienie w murach Tarnopolskiego Teatru Dramatycznego tworzono już 46 lat temu, reżyserem-inscenizatorem był wówczas świętej pamięci Narodowy Artysta Ukrainy Pawło Zahrebelnyj. Ponadto reżyser, Narodowy Artysta Ukrainy Wiaczesław Żyła przedstawi na małej scenie aferystyczną komedię „Kto tu jest Zygmunt Freud?”. Dwie prace dla miłośników Melpomeny (zarówno małych, jak i dorosłych) przygotuje młoda reżyserka Olesia Szpyrna. Dzieciom podaruje muzyczną bajkę na motywach utworu Jeanne-Marie Leprince de Beaumont „Piękna i Bestia”. A na nowej scenie pokaże spektakl-karykaturę „Króla Ubu” Alfreda Jarry’ego.
Tłumaczenie maszynowe
W charkowskiej przestrzeni artystycznej „Pinakoteka” otwarto wystawę sztuki „Biała plama”, poświęconą ukraińskim artystom, których zabiła sowiecka władza na początku ubiegłego stulecia. Kuratorka wystawy Kateryna Kwasza przypomniała podczas otwarcia historię charkowskiego budynku „Słowo”. Sowiecka władza zasiedliła tam ukraińskich artystów, jakby tworząc im warunki do wolnej twórczości. Potem jednych z nich zamordowano, innych wysłano do obozów koncentracyjnych, a części zapewniono zupełne zapomnienie. Wśród rozstrzelanych są Mykoła Chwylowy, Mykoła Kulisz, Hryhorij Kosynka, Mykoła Zerow, Les Kurbas, Walerian Pidmohylnyj oraz wiele innych dziś znanych nazwisk. Ale
Tłumaczenie maszynowe
W Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy trwa wystawa prac ukraińskiej malarki, zasłużonej działaczki sztuki Ukrainy, członkini Narodowego Związku Artystów Ukrainy, wykładowczyni Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury Maryny Soczenko „I wiecznie żyć będę w Tobie”, poświęcona jasnej pamięci jej syna-wojownika Lubomyra. Eduard OWCHARENKO Zdjęcia Eduarda Meżuła – W naszym muzeum jest niezwykła wystawa. Jest ona w szczególny sposób osobista – podkreśliła na otwarciu zastępczyni dyrektora Narodowego Muzeum Literatury Ukrainy Tamara Sydorenko. – To wystawa naszej znanej malarki Maryny Soczenko. W muzeum było już wiele jej wystaw i bardzo cenimy tę współpracę. A wystawa poświęcona jest pamięci syna pani Maryny, Lubomyra, który zginął 16 września 2025 roku na kierunku zaporoskim. Uczcijmy pamięć syna, pamięć wojowników, którzy zginęli za naszą ojczystą ziemię, minutą ciszy… Na tej wystawie jest wiele miłości. Tutaj jest matczyne serce, pełne bólu, łez i cierpienia. To jest to, czym my z wami dzisiaj żyjemy, co przeżywamy podczas wojny. I jednocześnie widzimy u pani Maryny odwagę i wielką miłość do życia, do chwil pamięci o synu. Myślę, że matczyne serce jest ucieleśnione w tych pracach. Oprócz obrazów zaprezentowano tu rzeczy osobiste Lubomyra, jego fotografie, zabawki. – Jestem bardzo wdzięczna muzeum, że zgodziło się przeprowadzić tę wystawę – zaznaczyła Maryna Soczenko. – Nieprzypadkowo wybrałam datę otwarcia 25 września. Właśnie tego dnia rok temu chowaliśmy mojego syna. Wojna rosyjsko-ukraińska trwa już ponad sto lat. Pracuję nad tematem historycznym o bohaterach spod Krut. Wtedy ochotnicy zebrali się, aby bronić Kijowa. Tak samo poszedł ze swoimi towarzyszami broni i Lubomyr 25 lutego 2022 roku, mniej więcej w te same dni, w obronie Kijowa. Był na Zaporożu. A z rodu jesteśmy zaporoskimi kozakami. Lubomyr był potomkiem zaporoskich kozaków, godnie walczył, błyskotliwie się wykazał – najpierw w piechocie, potem zajmował się bezzałogowcami, był dowódcą załogi. Lubomyr świetnie się uczył, ukończył college i uniwersytet z czerwonym dyplomem. Wychodził na Majdan, ale prawdziwym nacjonalistą stał się po Polsce. Tam pracował, a potem podjął studia na uniwersytecie. Kiedyś powiedział mi: „Mamo, oni robią z nas Polaków. Ja Polakiem być nie chcę”. Odpowiedziałam mu: „Wracaj i walcz za Ukrainę”. Spakował plecak i poszedł wczesnym rankiem 25 lutego. Były straszne lata przeżywania o młodszego syna Myrosława, który też został ochotnikiem. Przecież on jest całkiem młody. A Lubomyr był niezawodny, spokojny, wszystko decydował za nas. Byłam o niego spokojna. Kiedy malowałam portrety poległych wojowników, myślałam o każdej z matek. O tym, co one przeżywają, jaki to straszny ból. Ogółem przeprowadziłam ponad siedemdziesiąt wystaw indywidualnych. Martwiłam się, żeby nowa wystawa nie była ciężka. Ale przecież nasze życie z synem było piękne. Miłość i ból, życie i śmierć zawsze są obok. Starałam się zrobić wszystko, aby ta wystawa nie była tragiczna, beznadziejna. Jest mi ciężko, bo to moje dziecko. Chcę dotknąć, usłyszeć głos, przytulić. Ale być może to będzie już w innym świecie. Na wystawie głos zabrali przyjaciele Maryny Soczenko. Proponujemy fragmenty ich wystąpień. Roman Kowal, działacz społeczny, pisarz, krajoznawca: „Kiedy kręciliśmy z Maryną Soczenko film o Mychajle Horłowoju, wśród nas był Wołodymyr Harbuz. Powiedział, że artysta, który maluje jakieś obrazy, w każdym z tych obrazów widzi siebie. To swoisty autoportret. Tak samo można powiedzieć i o Marynie. Wszyscy ci bohaterowie, bojownicy o wolność Ukrainy – to także jej autoportret. Ona się z nimi przyjaźni, żyje jednym życiem, tymi samymi marzeniami, tymi samymi myślami. Rok temu, kiedy chowaliśmy jej syna, Maryna powiedziała straszne, ale piękne słowa: „Najważniejsze, że on nie jest zdrajcą. To byłoby znacznie gorzej”. Ołeksandr Hudyma, deputowany ludowy Ukrainy pierwszej kadencji: „Tak oto dzisiaj cała Ukraina jest we łzach i płaczu. Wyrażam głębokie współczucie Marynie, która uosabia ukraińskie macierzyństwo, dziękuję za ofiarność jej syna i wszystkich synów ukraińskich matek. Musimy się jednoczyć. Nikt, oprócz nas samych i naszej ukraińskiej armii, nam nie pomoże. Tylko na własnych barkach możemy udźwignąć ciężar strasznej wojny. Zwycięstwo będzie nasze”. Łeonid Osypczuk, przewodniczący Kijowskiej organizacji miejskiej OUN: „Zwracam się do was od Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów. Maryna jest naszą członkinią. Chcę podziękować jej z całego serca, od naszej organizacji za jej siłę, odwagę i kobiecą cierpliwość. I wszystkim matkom oraz ojcom – za waszych synów. Nikt nas nie uratuje, oprócz naszych Sił Zbrojnych. Bądźmy łokieć w łokieć, ramię w ramię”. Władlen Kowtun, poeta i działacz społeczny: „Zacznę od wielkiego podziękowania wielkiej matce, ojcu, rodzinie, gdzie wychowano takiego człowieka – czystego, jasnego, patriotycznego. Dziwimy się, jak Ukraina się trzyma. Nazwa tego cudu – naród Ukrainy. Wiaczesław Łypynski ponad sto lat temu analizował, dlaczego przegrała URL. Jednym z głównych zadań, w jego przekonaniu, jest nauczyć Ukraińców kochać siebie nawzajem. Musimy podnosić swoją edukację. Trzeba wyrzucić straszne słowo – obojętność. Kłaniam się waszej odwadze, pani Maryno, znalazła pani ratunek w pracy, w miłości. Pani twórczość będzie żyć wiecznie”. Olha Dobrowolska, przedstawicielka Głównego Wojskowego Szpitala Klinicznego: „Wydaje się, że Maryna Soczenko była ze mną całe życie. Kiedy rozpoczął się projekt „Galeria Bohaterów” od Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury, ona przez wszystkie te lata była jego kuratorką. Jej studenci malowali portrety rannych bojowników po kilka dni, a Maryna Petriwna – w 40 minut. Siadała przy łóżku, a ja nie mogłam oderwać wzroku, jak rodzą się oczy, jak rodzi się sam portret. To było dla nich prawdziwe uzdrowienie. Namalowała, prawdopodobnie, setki takich portretów. Z Lubomyrem spotykałam się kilka razy, kiedy chodziliśmy na koncerty do Narodowej Filharmonii Ukrainy. Tego wieczoru słuchałam „Requiem” pamięci poległych. Czuć było, że dusza Lubomyra jest z nami. Nie mogę mówić o nim w czasie przeszłym, on jest”. *** Na ten wieczór Narodowy chór etnograficzny Leopolda Jaszczenki „Homin” przygotował krótki program koncertowy, składający się z patriotycznych pieśni. A Ludmyła Muzyczenko przeczytała własne wiersze.
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w morzu informacyjnym – przy pewnym „wsparciu” naszych władz znalazł się na granicy zaprzestania swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT KB „PRYWATBANK” (kod EDRPOU banku 14360570, kod banku 305299) otwarto rachunek: nr UA263052990000026004036804116; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU: 00031756. Cel płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net Wydrukowano w TOV „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 12/14. Korespondencja z czytelnikami – tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” – 30617
Tłumaczenie maszynowe
TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA «PROŚWITA» imienia TARASA SZEWCZENKI Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef redakcji Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe