Strona · s. 6strona oryginału ↗
LOSY BIBLIOTECZNYCH SKARBÓW ODESSKIEJ „PROŚWITY” (pocz. XX w.)
Слово Просвіти, №39 за 2005 рік
DO 100-LECIA ORGANIZACJI Jednym z głównych kierunków działalności odesskiej „Proświty” było stworzenie stale działającej biblioteki z czytelnią w celu prowadzenia aktywnej pracy kulturalno-oświatowej. Podstawę księgozbioru, który w 1906 roku liczył około 1600 tomów, stanowiła prywatna biblioteka znanego w Odessie działacza społecznego i historyka Leonida Smolenskiego. Z czasem, dzięki nabywaniu nowych książek oraz darowiznom takich prośwician jak M. Komarow, S. Szełuchin, H. Harmaszowa i inni, ogólna objętość księgozbioru wzrosła do 2400 tomów. W czytelni „Proświty” można było zapoznać się z ukraińskimi czasopismami, które ukazywały się w tamtym czasie na terytorium Ukrainy Naddnieprzańskiej („Literaturno-naukowyj wisnyk”, „Rada”, „Ridnyj kraj”, „Słowo”, „Switowa zirnycia”, „Ukraina”), Galicji i Bukowiny („Hromadśkyj hołos”, „Bukowyna”, „Diło”, „Zerkalo”, „Rusłan”, „Swit”), a także z czasopismem amerykańskich Ukraińców „Swoboda”. Całe to bogactwo przechowywano w lokalu „Proświty” przy ul. Sofijskiej 30, gdzie bezpłatnie obsługiwano czytelników, którzy odwiedzali bibliotekę głównie w środy i soboty. Kierowanie biblioteką powierzono córce I. Łucenki, Anastasii, którą po jej aresztowaniu zastąpił aktywny działacz proświciański A. Nikowski. Przeprowadził on ciężką pracę nad uporządkowaniem księgozbioru: stworzono systematyczny katalog wszystkich działów, z których najpełniejsze były działy historii Ukrainy i piśmiennictwa ukraińskiego, oraz opracowano regulamin korzystania dla czytelników. Oprócz obsługi odwiedzających biblioteka organizowała bezpłatne przekazywanie części swoich książek (dubletów) na potrzeby biblioteki więziennej, ukraińskim studentom potrzebującym literatury ukrainoznawczej oraz wiejskiej szkole na Podolu. Po zamknięciu „Proświty” jej biblioteka przeszła do utworzonego w 1911 roku odesskiego „Klubu Ukraińskiego”, gdzie wzbogaciła się o księgozbiór proświcianina M. Cytowicza. Kiedy w 1913 roku zamknięto również klub, biblioteka przeszła na przechowanie do innego członka „Proświty” — W. Hromaszewskiego, gdzie znajdowała się do połowy 1920 roku. Również sami proświcianie byli właścicielami bibliotek. Znany działacz społeczny i bibliograf M. Komarow posiadał znaczny księgozbiór, do którego starannie zebrał prawie wszystkie ówczesne wydania ukraińskie. Liczył on do 3000 tytułów książek, które chętnie wypożyczał. Jednak wypożyczający często ich nie zwracali, gubili, i w ten sposób zniknęło niemało rzadkich wydań utworów dramatycznych oraz czasopism. Zgodnie z jego testamentem biblioteka miała przejść do odesskiego „Klubu Ukraińskiego”, a w razie jego zamknięcia — do odesskiego towarzystwa muzyczno-dramatycznego „Ukraińska chata”. W przypadku zamknięcia również tego towarzystwa księgozbiór przekazywano do „Towarzystwa Bibliograficznego” przy Uniwersytecie w Odessie. W chwili śmierci M. Komarowa „Klub Ukraiński” był już zamknięty. Wtedy jego biblioteka przeszła na własność towarzystwa „Ukraińska chata”. Jednak z powodu trudnej sytuacji materialnej i braku własnego lokalu towarzystwo nie miało możliwości przechowywania tak cennego księgozbioru. Od razu pojawiła się myśl przekazania tej biblioteki do Biblioteki Publicznej w Odessie, gdzie miałby zostać utworzony osobny dział im. M. Komarowa. Dyrektor biblioteki prof. M. Poprużenko zgodził się przyjąć księgozbiór M. Komarowa i urządzić osobny dział imienny, obiecując przenieść do niego wszystkie ukraińskie książki, które już znajdowały się w magazynie, oraz uzupełniać go nowymi nabytkami w języku ukraińskim. W ten sposób społeczność miasta mogłaby uzyskać możliwość stałego korzystania z ukraińskich książek i czasopism w specjalnie przystosowanej do tego placówce kulturalno-oświatowej. Jednak zdążono przekazać jedynie katalog księgozbioru M. Komarowa, gdy wybuchła I wojna światowa. Personel Biblioteki Publicznej został znacznie zredukowany, co uniemożliwiło urządzenie ukraińskiego działu do użytku publicznego. Sprawę odłożono do zakończenia wojny, podczas której biblioteka M. Komarowa była przechowywana w rodzinie zmarłego. Podczas Ukraińskiej Rewolucji Narodowo-Demokratycznej towarzystwa ukraińskie w Odessie wielokrotnie podnosiły kwestię dalszych losów bibliotek „Proświty” oraz M. Komarowa. Z czasem „Komitet Kierowniczy”, który koordynował działalność wszystkich odesskich organizacji ukraińskich, postanowił utworzyć na bazie tych księgozbiorów społeczną bibliotekę ukraińską. Jednak burzliwe wydarzenia polityczne, wielokrotne zmiany władzy w Odessie oraz wojna domowa przeszkodziły w realizacji tej decyzji. Niemniej idea stworzenia ukraińskiej biblioteki nie zniknęła i została urzeczywistniona postanowieniem odesskiej Gubpolitproświty z 1 lipca 1920 roku. Zgodnie z nim w Odessie zakładano Ukraińską Bibliotekę Państwową, której początkowym jądrem stały się właśnie księgozbiory „Proświty” i M. Komarowa wraz z książkami W. Hromaszewskiego. W styczniu 1921 roku dołączono do nich bibliotekę już nieżyjącego I. Łucenki (dzięki jego matce Hannie Łucenko) w liczbie 1282 egzemplarzy, która tak samo jak księgozbiór M. Komarowa ucierpiała przez zapominalskich wypożyczających. Do przechowywania tych zasobów książkowych przeznaczono trzy pokoje w lokalu ukraińskiego klubu robotniczego im. Hnata Mychajłyczenki przy ul. Sadowej 4. Z czasem, po zakończeniu działalności tego klubu, biblioteka przejęła cały jego dwupiętrowy budynek. Na kierownika biblioteki wyznaczono H. Werbycką, którą w maju 1921 roku zastąpił B. Komarow. Z biegiem czasu przy bibliotece utworzono dwie filie (Peresypską i Mołdawańską) na bazie odpowiednich rejonowych „Proświt”. Oddział Peresypski umieszczono w lokalu „Proświty” im. J. Temnyćkiego, ale przetrwał on tylko kilka miesięcy. Przez niedbalstwo kierownictwa i brak mebli oddział nie rozpoczął pracy i został zamknięty. Inny los spotkał AKCJA Do deputowanego ludowego Ukrainy, Przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki P. M. Mowczana Wydział Administracji Państwowej Rejonu Wozneseńskiego w obwodzie mikołajowskim wyraża szczerą wdzięczność za pomoc w uzupełnieniu księgozbiorów szkół ogólnokształcących rejonu literaturą pomocniczą i metodyczną przed rozpoczęciem roku szkolnego. Życzymy sukcesów twórczych i wyrażamy nadzieję na dalszą współpracę. O. KOBYLAN, kierownik wydziału oświaty * * * Administracja Wozneseńskiej Szkoły Ogólnokształcącej z Internatem I—II stopnia Rady Obwodowej w Mikołajowie wyraża szczerą wdzięczność za udzielenie pomocy materialnej dzieciom osieroconym w postaci literatury pomocniczej i metodycznej. S. SAMARSKA, p.o. dyrektora szkoły z internatem * * * Administracja, zespół pedagogiczny oraz komórka podstawowa Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki przy Kolegium Miejskim w Mikołajowie są szczerze wdzięczne Panu za dobór książek, które sprzyjają
Oddział mołdawski. Od 1919 roku na Mołdawance istniała rejonowa „Proświta”, przy której, dzięki darowiznom prośwician, powstała własna biblioteka. Na jej czele stanęła popularna w Odessie ukraińska nauczycielka K. Hus, która potem kierowała ukraińską szkołą im. I. Steszenki. W 1920 roku „Proświta” została zamknięta, ale biblioteka, licząca wówczas około 3000 tomów, zachowała się pod nazwą „1. Ukraińska Biblioteka Narodowa im. T. Szewczenki”. Z czasem przekształciła się w filię Ukraińskiej Biblioteki Państwowej. We wrześniu 1922 roku te dwie instytucje zostały połączone w jedną bibliotekę i otrzymały nazwę „Ukraińska Biblioteka Państwowa im. T. Szewczenki w Odessie”. Nową siedzibę otrzymała w budynku przy ul. Gradonaczalnickiej 8. Jednak przeszkodą w normalnym rozwoju biblioteki stał się brak środków na zakup nowej literatury. Stawiało to ukraińską bibliotekę w przegranej pozycji wobec Odeskiej Biblioteki Publicznej, która w tamtym czasie miała prawo otrzymywać obowiązkowy bezpłatny egzemplarz wszystkich wydawnictw na terytorium ZSRR. Wtedy pojawiła się myśl o przekazaniu jej zbiorów do biblioteki miejskiej z utworzeniem osobnego działu „Ukrainica” „…czy jest racja w istnieniu na terytorium Ukra- Los bibliotek jest w czymś podobny do ludzkiego. W swoim istnieniu one, tak jak ludzie, rodzą się, żyją, stają się świadkami zawrotnych wydarzeń historii, giną lub wegetują w półzapomnieniu. Jak potoczyły się losy bibliotek proświciańskich, księgozbioru „Proświty” i jej członków?
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
