Strona · s. 10strona oryginału ↗
ŚWIADECTWO NAOCZNEGO ŚWIADKA I przyjdę rozbity… I przyjdę pusty. A dokąd — nie wiem… Czyż nie wszystko jedno? Marzycielem się urodziłem, zdechnę podróżnym, Jak przybłędna suka pod cudzym oknem. D. Falkiwski, 1927
Слово Просвіти, №39 за 2005 рік
Widywano ich zawsze razem — czekistę Lewczuka (skreślonego „z szeregów” z powodu suchot) i poetę Falkiwskiego. Byli podobni jak dwie krople dziecięcej krwi; często ich mylono. Patrząc na Lewczuka, M. Draj-Chmara zapisał w dzienniku krótki wyrok: „Gnida”. Natomiast J. Płużnyk przyjaźnił się z Falkiwskim, ignorując jego wiecznego towarzysza. To dzisiaj wiemy, że Płużnyk jest jednym z najlepszych w naszej poezji, a wtedy był niby taki jak wszyscy i trzymał się jak wszyscy; jemu Falkiwski poświęcił wiersz, którego cztery wersy czytamy w epigrafie. Kiedy nadchodził wieczór, poeta i czekista milcząc siedzieli w pustym pokoju, czasem patrząc sobie w oczy, a jeszcze częściej chowając się każdy w swój kąt. Łączyły ich tylko czułe, mdłe wspomnienia o rodzinnym Polesiu, o dziecięcych latach, o tym czasie, kiedy Dmytro Lewczuk jeszcze nie służył w Czece i nie rozstrzeliwał ludzi jak wróbli, a Dmytra Falkiwskiego jeszcze nie było na świecie, bo czekista stał się poetą dopiero w 1923 roku, przyjechawszy do Kijowa i wybierając dla siebie tak nieromantyczny pseudonim. Mogłoby się wydawać, że Lewczuk chowa się za plecy Falkiwskiego, ale przecież to właśnie jego głosem przez całe swoje krótkie życie śpiewał o drogim Polesiu i krzyczał o przeklętej Czece. W latach 20. ubiegłego wieku Ukraińcom jeszcze pozwalano krzyczeć na głos. W literaturze światowej (nie mówiąc o sowieckiej) nie znam poety, który tak by karcił i karał siebie za to, co właściwie nie było tylko jego osobistą winą (a nazywało się „walką klasową”, „dyktaturą proletariatu” czy jeszcze jakoś głośniej). NA SKRAWKU POLESIA „Trzcina była mi kołyską, //W błotach się urodziłem i wyrosłem.//Kocham swoją chatę poleską…//Kocham swój zamyślony las”. Rodzinna wieś poety (obecnie należy do Białorusi) nazywała się Lepesy. Po ukończeniu szkoły realnej Falkiwski uczy się w gimnazjum w Brześciu Litewskim, zaczyna pisać wiersze, ale wojna światowa kładzie kres jego edukacji. Już w 1918 r. wstępuje do podziemnej grupy RKP(b) w Kobryniu, a w latach 1920–1923 służy w białoruskiej Czece. Suchoty i dożywotnia pokuta stają się jedyną nagrodą za to, że jest „człowiekiem wysokiej kultury, subtelnym psychologiem — te cechy w połączeniu z życzliwością i uczciwością pozwalały mu znajdować klucze do ludzkich serc” (z charakterystyki pracownika-czekisty). „Ja tylko o skrawku Polesia…//O cichym zamyśleniu gajów,//O szumach jesiennych obrzeży lasu,//O nędzy w życiu pasterzy…” Rytmy i rymy — tradycyjne, bez poszukiwań wyrafinowanych miar i form, ale tu i ówdzie wybuchają iskry prawdziwej poezji, nie wymyślone umyślnie, a zrodzone ze spontaniczności talentu. „…Niby szczenięta nagie,//Wiatry skomlą”, „…rozczochrana wiosno,//Zaplotę w twoje włosy pieśni”, „…topole zapłakały liśćmi”, „…aż do morza//Płyną rozstrzelani nieboszczycy”, „…sierpy błyszczą jak żmije”, „Śmialiście się z nas,//Jak śmieje się, najadłszy się, wesz”, „…nie temu, kto siał, przyszło//W snopy wiązać rozstrzelane żyta”, „…mróz w okna puka”, „…strzelby ojcowskiej kaszel”, „…wbiwszy łapy w karabin maszynowy,//Wyprawia kruk dożynki”, „I zapiszczą szrapnele,//Jak tysiące prostytutek”, „Śmieje się, ale to nietrwałe, to — miraż. W relacjach z ludźmi, którzy nie mają tak strasznego doświadczenia jak on, Falkiwski nie zawsze znajduje właściwą tonację: czasem bywa brutalny, czasem czuje się podły i przygnębiony. Najwyraźniej po jednym z takich nerwowych epizodów Draj-Chmara zapisał w dzienniku swoją niesprawiedliwą diagnozę (nawiasem mówiąc, z innymi „neoklasykami” — M. Zerowem i P. Fyłypowyczem — relacje układały się równo). Mając mieszkanie przy ul. Karawajewskiej (teraz — Tołstoja), Falkiwski często trafiał w tłum studenckiej młodzieży. Zazdrościł nie lat, a uśmiechów i spokoju ducha. („A u nas już serca zardzewiałe,//i jesień lgnie do myśli”); nie wiedział, co czeka tych chłopców i dziewczęta, co czeka całą Ukrainę w najbliższych latach. Czasem buntował się: „Odszumiał… Odszumiał… Odgłosy wydał,//Jak wzburzony lód na wiosnę.//Tylko czasem znów w Czece//Posłużyć zachce mi się”. Jak wielu jego rówieśników, w ten sposób reagował na NEP, chociaż dobrze wiedział — w jakim sklepie, państwowym czy prywatnym, może kupić coś pożywnego dla swoich gruźliczych prątków. Trzy lata rewolucyjnej, a potem rozstrzeliwującej służby w Czece stały się dla poety prawdziwą manią, którą uspokoiła dopiero śmierć. Nie chciał lub nie umiał się pomylić, chociaż dobrze pamiętał maminy „Ojcze nasz”. Sądził się sam. A sądzić było trudno, bo wokół wszystko i prawie wszyscy krzyczeli o wielkości rewolucji, a on rymował wersy o jej śmierdzących śmietnikach. Ludzie krzyżują Chrystusa codziennie; w tym widowisku można być sędzią, świadkiem czy widzem, a można — na wieki bezimiennym katem, ale gdzie widzieliście, żeby ten — bezimienny — publicznie zdejmował maskę i układał wiersze? REWOLUCJA JAKO WYROK Ogólnie rzecz biorąc, w chłopskim Imperium Rosyjskim bolszewików było bardzo mało. I niczym nieuregulowany terror szybko stał się głównym środkiem ich walki o władzę. Lenin na wszelkie sposoby zachęcał do rozstrzeliwań, a w wielu przypadkach po prostu żądał nowych ofiar. W Czece koncentrowały się „odpady wszystkich narodów — żydowskiego, łotewskiego, rosyjskiego” (zob. S. Biłokin, „Masowy terror jako środek zarządzania państwem w ZSRR”, Kijów, 1999, s. 100). Na krwi wyrastały prawdziwe potwory, zwłaszcza wśród „wykonawców” — katów. Odeską Czekę „wsławili”, między innymi, Johnston i Wira Hrebeniukowa. „Zdierać skórę z żywego człowieka przed egzekucją, odcinać kończyny podczas tortur — do tego był zdolny kat-Murzyn Johnston. Sprowadzono go z Moskwy, jak zaprasza się wielkiego artystę na występy”. Wira Hrebeniukowa, „rzadkiej urody dziewczyna 29 lat”, córka carskiego pułkownika, zakochała się w czekiście. Kiedy rodzice wyrzucili ją z domu, przeszła mieszkać do niego i robiła wszystko, „żeby iść w nogę z ukochanym człowiekiem. Dokładnie jak zwierzę, upajała się krwią zamęczonych i rozstrzelanych przez siebie ofiar. Tortury, zadawane przez nią, nie poddają się opisowi: wyrywała włosy, odrąbywała kończyny, odcinała uszy, wykręcała kości policzkowe itd.”. Jednocześnie w Czece bez „artyzmu”, ale i bez miłosierdzia, służyli tysiące normalnych robotników i chłopów, którzy swego czasu uwierzyli w rewolucyjną ideę i których logika walki klasowej uczyniła katami. Lewczuk (Falkiwski) był jednym z nich. Z powodu choroby zwolniony „z organów”, próbuje pisać wiersze w „czerwonym” stylu. Tak pojawia się „Kraskom” (1924): „W stepie… Szerokim szlakiem//Wojsko zmęczone idzie…//To Przybłęda Hordij na ostatni bezlitosny”
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
