Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

«TE SKLEPIENIA GDZIEŚ NAD MOJĄ DUSZĄ STOJĄ CAŁE ŻYCIE» — tak, występując na piątym kongresie Międzynarodowego Stowarzyszenia Ukrainistów, który odbył się w 2002 roku w Czerniowcach, powiedziała Lina Kostenko o Czerniowieckim Uniwersytecie Narodowym imienia J. Fedkowycza, który tej jesieni obchodzi swoje 130-lecie

Слово Просвіти, №39 за 2005 рік

PRAWDZIWA ŚWIĄTYNIA NAUKI Czerniowiecki Uniwersytet Narodowy imienia Jurija Fedkowycza odpowiada tej definicji w pełnej mierze i jest jedną z najstarszych uczelni Ukrainy, która posiada obecnie wysoki autorytet zarówno na Ukrainie, jak i poza jej granicami. W swojej 130-letniej historii uniwersytet dał drogę w świat wiedzy setkom tysięcy młodych ludzi, stworzył potężną bazę dla badań naukowych, stał się prawdziwym ośrodkiem kultury, nauki i edukacji na Bukowinie i ogólnie na Ukrainie. Założenie uniwersytetu w Czerniowcach przypadło na drugą połowę XIX w., kiedy Bukowina była jednym z najbardziej oddalonych i najmniej ekonomicznie i politycznie rozwiniętych krajów Austro-Węgier. W kręgu ówczesnych austriackich polityków fakt założenia uniwersytetu przyjęto dość ironicznie, a nawet z niezadowoleniem, gdyż w otwarciu uniwersytetów byli zainteresowani deputowani z innych krajów imperium — Śląska, Moraw, Słowenii, czescy przedstawiciele domagali się otwarcia drugiego uniwersytetu w Pradze, w którym językiem wykładowym byłby czeski. Konkurowały z dalekimi prowincjonalnymi Czerniowcami także takie dawne europejskie miasta, jak Salzburg i Triest. Jednak dzięki działaniom deputowanych z Bukowiny szala wagi przechyliła się w stronę Czerniowiec. Wybitna rola w tym należy do czerniowieckiego prawnika Kostiantyna Tomaszczuka, ówczesnego deputowanego sejmu krajowego i austriackiego parlamentu. Swoimi przekonującymi przemówieniami na posiedzeniach parlamentarnych wpłynął na decyzję większości deputowanych, by głosować za otwarciem uniwersytetu właśnie w Czerniowcach. Dodatkowym pozytywnym argumentem dla takiego przebiegu głosowania była uroczysta data — 100-letni jubileusz przyłączenia bukowińskich ziem do Austro-Węgier, który obchodzono na wszystkich szczeblach państwowych. Przy tym poziom edukacji ludności kraju był niezwykle niski, szkołę uczęszczało około 17% dzieci w wieku szkolnym. Niezwykle palący był brak nauczycieli. Otwarte na początku lat 70. XIX w. męskie i żeńskie seminaria nauczycielskie nie mogły rozwiązać tego problemu, zresztą one same potrzebowały wysoko wykwalifikowanych wykładowców. Oddalenie Bukowiny od ówczesnych centrów edukacyjnych Austro-Węgier powodowało brak urzędników sądowych, finansowych i państwowych, którzy byliby dobrze obeznani z lokalnymi problemami. W celu kontynuowania edukacji w języku niemieckim absolwenci średnich placówek edukacyjnych Bukowiny i Galicji zmuszeni byli jechać setki kilometrów do uniwersytetów Wiednia, Grazu, Innsbrucka, Pragi, ponieważ w najbliższych uniwersytetach Lwowa i Krakowa dzięki działaniom polskich liderów politycznych statutu języka wykładowego nabrał język polski. Stworzenie uniwersytetu na Bukowinie mogło zapewnić wykwalifikowane kadry zarówno dla branży edukacyjnej, jak i branży państwowo-prawnej oraz innych form oficjalnych relacji. OKRES AUSTRIACKI Uroczyste otwarcie uniwersytetu w Czerniowcach z nadaniem mu imienia cesarza Franciszka Józefa odbyło się 4 października 1875 r. w budynku seminarium nauczycielskiego (obecnie — budynek nr 1 przy ul. Uniwersyteckiej). Pierwszym rektorem uniwersytetu został Kostiantyn Tomaszczuk. Wraz z otwarciem uniwersytetu zapoczątkowano pracę trzech jego wydziałów: prawniczego, filozoficznego, teologicznego. U podstaw organizacji uniwersytetu położono ogólną zasadę wolnej edukacji i nauczania w celu rozwijania nauki oraz przygotowania młodzieży do wyższej służby państwowej i działalności społecznej. Językiem wykładowym uniwersytetu był niemiecki, co nie odzwierciedlało obrazu demograficznego regionu, gdyż miejscowa ludność składała się w 42% z Ukraińców, w 31% z Rumunów i tylko w 8% z Niemców. Mimo że język ukraiński i rumuński miały status języków krajowych (czyli dozwolonych w oficjalnym użyciu), pragnienie miejscowej ukraińskiej i rumuńskiej inteligencji, by językiem wykładowym uniwersytetu był język ojczysty, w tamtym czasie nie mogło się spełnić z wielu powodów. Po pierwsze, nie było odpowiedniej bazy dydaktycznej — ani wystarczającej liczby wykładowców i odpowiedniej literatury w języku ojczystym, ani ustalonych norm języka literackiego i wypracowanej terminologii naukowej. Po drugie, istniała też przyczyna polityczna: władze austriackie nie życzyły sobie zaostrzenia stosunków między Ukraińcami i Rumunami, którzy konkurowali w obronie swoich praw narodowych. Na wydziałach filozoficznym i prawniczym wykładano wyłącznie po niemiecku — jako oficjalnym języku państwa, a na teologicznym pozwalano wykładać poszczególne kursy także po ukraińsku lub rumuńsku. Nauka na uniwersytecie trwała cztery lata i była płatna: 60 guldenów rocznie na wydziale filozoficznym i 30 guldenów — na prawniczym, jednak dla ponad jednej trzeciej studentów z niezamożnych rodzin przewidziane było częściowe lub całkowite zwolnienie z opłat. Za naukę studentów wydziału teologicznego płaciła Metropolia Bukowińska. Około 10% studentów otrzymywało stypendium w wysokości 105 guldenów. Oczywiście ta suma nie wystarczała na wszystkie wydatki, ponieważ stanowiła zaledwie czwartą część średniej pensji nauczycielskiej. Dlatego studenci szukali dodatkowych środków do życia, najczęściej były to płatne usługi korepetytora. Wewnętrzna organizacja procesu nauczania na uniwersytecie była tradycyjna dla systemu szkolnictwa wyższego w Austro-Węgrzech. Administracja była reprezentowana przez rektora, prorektorów i senat akademicki w liczbie 11 osób, które corocznie wybierano ponownie. Wydziałami kierowały kolegia profesorsko-wykładowcze na czele z dziekanami i prodziekanami, których również wybierano co roku. W ciągu 44 lat istnienia Uniwersytetu Czerniowieckiego jako niemieckojęzycznego z jego murów wyszło ponad 4 tysiące wykwalifikowanych specjalistów, którzy znajdowali pracę zarówno na Bukowinie, jak i poza jej granicami. Wykładowcy i absolwenci uniwersytetu wnieśli znaczący wkład w badanie historii, etnografii, kultury i zasobów naturalnych Bukowiny. Warto podkreślić także tę niezwykle ważną rolę, jaką ta przeważnie niemieckojęzyczna uczelnia wyższa odegrała w kształtowaniu i edukacji ukraińskiej elity narodowej. Uniwersytet szybko zdobył popularność na Bukowinie i w Galicji. Początkowo najwięcej studentów uczyło się na wydziale prawniczym (około 60%), jednak na początku XX w. nastąpił intensywny wzrost liczby chętnych do zdobycia zawodu na wydziale filozoficznym: uczyła się tam już jedna trzecia studentów. Przeważająca większość młodzieży studenckiej — przyszłych nauczycieli, prawników, urzędników — z urodzenia była Bukowińczykami. Mimo to uniwersytet przyciągał wielu młodych ludzi z Galicji, ponadto na studia teologiczne przyjeżdżali młodzieńcy nawet z innych krajów imperium, a także z innych państw — z Rumunii, Turcji, Rosji, Bułgarii, Serbii, Niemiec, Francji, Anglii. Początkowo na uniwersytecie uczyli się głównie przybysze z Bukowiny. Pierwszy kontyngent studencki liczył zaledwie 177 osób, jednak z roku na rok liczba ta rosła — i już w pierwszej dekadzie funkcjonowania uniwersytetu roczna liczba studentów sięgała 250 osób, a w przedwojennym roku akademickim 1913—1914 wynosiła 1192 osoby. Z każdym rokiem rosła też liczba przybyszów z innych miejscowości Rumunii. Liczba studentów niebędących Rumunami nieustannie malała, a mimo to działało do dziesięciu towarzystw studenckich, w tym także towarzystwa ukraińskie — „Sojuz”, „Czornomore”, „Zaporoże” i inne. W 1938 r. wszystkie one zostały zakazane przez rząd. Jednak nawet w takich warunkach bukowińscy Ukraińcy nie tylko zdołali zdobyć wykształcenie uniwersyteckie, ale i z czasem zasilili plejadę ukraińskiej inteligencji regionu. Wśród nich byli — Mykoła Czeredaryk, Mykoła Suchowerski, Elpidefor Panczuk i inni. Podczas obchodów 25-lecia działalności uniwersytetu profesor O. Kołessa, w tamtym czasie członek rzeczywisty Towarzystwa Naukowego imienia Szewczenki i profesor Uniwersytetu Lwowskiego, zaznaczył, że Uniwersytet Czerniowiecki jest szczególnie drogi Ukraińcom dlatego, że wspiera duchowe dążenia naszego narodu, „bo tutaj ma miejsce, rozpatrywanie i rozwój także ruska [ukraińska] filologia i historia, i dlatego, że tutaj daje się możliwość także ruskiej [ukraińskiej] młodzieży czerpać z czystego źródła wiedzy”. Studenci Ukraińcy stanowili na uniwersytecie od 9 do 25%. Wśród nich w różnym czasie uczyli się tacy wybitni w przyszłości ludzie, jak pisarze Iwan Franko, Łeś Martowycz, Denys Łukijanowycz, filolodzy Stepan Smal-Stoćkyj, Ołeksandr Kołessa, Julian Kobylański (opracował „Słownik łacińsko-ukraiński”, 1912 r.), Serhij Szpojnarowski (opracował ukraińskie czytanki szkolne i tłumaczył utwory Tarasa Szewczenki na język niemiecki) i inni. Pierwszy skład profesorsko-wykładowczy uniwersytetu liczył 28 osób, z nich — 14 Niemców, 10 Rumunów, 4 Ukraińców. Pod względem kwalifikacji i stanowisk wykładowcy dzielili się na profesorów etatowych i nieetatowych, prywatnych docentów, docentów, asystentów, lektorów, nauczycieli. Zazwyczaj byli to przybysze z austriacko-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn