Strona · s. 7strona oryginału ↗
ZABOBON NIEPRZEKŁADALNOŚCI CZY W ZASIĘGU MOWY TARASA PRZEKŁAD CYTAT?
Слово Просвіти, №39 за 2008 рік
Kilka lat temu artykuł o takim tytule był już publikowany. I to nie raz, trafiając w różne konteksty czytelnicze. Po raz pierwszy – w gazecie dla nauczycieli „Ukraińska mowa i literatura” (1999, nr 40), a następnie w czasopiśmie „Wszechświat” (2000, nr 1–2, s. 166–170) i w zbiorze naukowym „Słowo i społeczeństwo” (cz. 2. – Kijów, 2000, s. 79–85). Udostępnił go serwis www.novamova.com.ua, a na Krymie także „Dzwon Sewastopola” (2002, nr 3–5). Pojawiło się sporo odzewów. I nie mniej postaci niemego zdumienia, prób obejścia lub podmiany ważnego problemu, którym ludzkość zajmowała się od czasów wypalania na glinianych tabliczkach klinopisowego słownika sumeryjsko-akadyjskiego. Najbardziej przychylny stanowisku autora językoznawca, leksykograf i tłumacz S. Karawański, występując tamże w „UMTL” („Do pytania o nieprzekładalność”, 2000, nr 2), zawęził je do nagromadzenia surżyku w ciągu dwóch ostatnich stuleci, więc jego podobnie myślący współtowarzysz musiał sięgnąć po doprecyzowania i wyjaśnienia („Surżyk jako niedotłumaczenie”, „UMTL”, 2000, nr 11). Ostatecznie właśnie to nieporozumienie zapoczątkowało koncepcyjnie użyteczne rozgałęzienia tematu, a w szczególności doprowadziło do idei, by rozpatrywać purystykę językową jako przekład (międzyjęzykowy lub wewnątrzjęzykowy). Z drugiej strony natomiast wyrasta głuchy, fortecowy mur, mur rytuałów odrzucenia, za którym kryje się jakieś monstrum w zbroi strachu i zwątpienia, którego szalony, głodny ryk, przy akompaniamencie brzęku kajdan, rozbrzmiewa po całej planecie sygnałami kraju. Monstrum dzikie, zdeptane, poniżone, rozjuszone, niebezpieczne i nieszczęśliwe – prawdziwy demon niewoli. Pożerając miliony dusz, nie chce niczego wyjaśniać. A trzeba już zbadać tę niechęć do ważenia czyichś dowodów. Lecz czy filologia sama potrafi stanąć przed nim jak zwierciadło prawdy, by skłonić do wyrzutów sumienia i przemian, skoro ją samą nierzadko oślepiają bożek nieuchronności ludzkiej krzywdy i kuszący blask akademickich berłów? Przecież to w imię nauki namawia się nas do niszczenia wartości odwiecznie nam przypisanych… Z dyskusji o przekładalności dziś nieuchronnie wynosi się poczucie tego, jak trudno, ale koniecznie trzeba ukształtować tę – na pierwszy rzut oka niby niezbyt skomplikowaną – zasadę w teorii. Znacznie trudniej i o wiele ważniejsze jest jednak wypielęgnować ją w działaniu, w praktyce – jako narzędzie fachowego credo tłumacza, tym bardziej jako element potocznej, masowej świadomości. Bez wątpienia zasada ta jest motorem kultury, wyrazem suwerenności językowej i potencjału umysłowego całego narodu, a zatem także sztandarem godności obywatelskiej. Jakkolwiek by się tego nie rozważało, pojemne pojęcie „przekładalności” mimowolnie wykracza poza ramy nauki o przekładzie i pracowni twórczej. Dlatego, poszerzywszy i odświeżywszy wykład tematu, który pozostaje palący, proponuję go uwadze czytelnika.
Witalij RADCZUK Czym jest przekładalność? Mówiąc po prostu, jest to możliwość odtworzenia czegoś środkami innego języka. W szerokim znaczeniu — przejaw wzajemnego przyciągania, zdolność zrozumienia i urzeczywistnienia, to znaczy wyłożenia obcego świata myśli i uczuć za pomocą właściwych sobie i swojemu środowisku form wyrazu. Trzeba podkreślić: chodzi o trwałość mostów porozumienia i właśnie o obiektywny parametr stanu spójności między językami, ludźmi i narodami, który nie zależy od istnienia i doskonałości słowników, od czyichś osobistych talentów czy kaprysów. Tak samo zawartość potrzebnego nam do życia tlenu w powietrzu nie zależy od czułości przyrządów, którymi się go mierzy. Przekładalność to kluczowe pojęcie w teorii przekładu i podstawowa zasada w zawodowym światopoglądzie tłumacza. Bez sprawczej idei potencjału języka, którą w praktyce zawsze zasila poczucie jego subtelności, nie sposób wyobrazić sobie ani pracy dziennikarza czy pisarza, ani pośrednika w porozumiewaniu się między językami — interpretatora cudzych myśli i duchowych porywów. Bo kto się weźmie za tłumaczenie, skoro z góry wiadomo, że nic nie uda się przełożyć? Tymczasem w naszej codziennej obyczajowości żywym pozostaje przesąd nieprzekładalności — przekonanie o niezłomnym monopolu na myśl i uczucie tego języka, którym zostały pierwotnie wyrażone. Może się to wydawać bardzo dziwne, ale ideę nieprzekładalności wyznają przede wszystkim ludzie związani ze sztuką słowa i nauką o słowie: zawodowi dziennikarze gazetowi, radiowi i telewizyjni, pisarze, krytycy literaccy i — co szczególnie znamienne (a może lepiej powiedzieć: niezwykle paradoksalne) — językoznawcy. Przesąd nieprzekładalności jest dziś tak mocno zakorzeniony, że występować przeciw niemu otwarcie, ryzykując, że przylepi się ci etykiety wszelkich „izmów” (którymi zawsze obfituje sen leniwego umysłu), może co najwyżej nierozważny heretyk. Wykształceni użytkownicy języka ukraińskiego unikają przekładu w tych przypadkach, gdy nie tylko jest on możliwy i wykonywany łatwo, lecz także koniecznie potrzebny jako element kultury tekstu całościowego, żywotności języka i dostępności samej myśli. Ten szkodliwy nawyk milczenia o swoim i rodzimym, nawyk wyrzekania się własnego głosu na rzecz cudzego, rozpowszechnił się tak bardzo, że już go nawet nie zauważamy. Można bez przesady twierdzić,
czym dotknięta jest cała społeczność ukrainojęzyczna. Zwłaszcza wyraźnie widać to wtedy, gdy cytujemy autorów obcojęzycznych bez tłumaczenia, rzekomo „dla dokumentalności”. Co chcemy w takich przypadkach udokumentować: fizyczny ruch cudzego pióra, wibracje dźwięku czy dowód na to, że rozumiemy sens wypowiedzi? A może chwiejność własnej rozchwianej psychiki? Język bowiem to dusza narodu. Czy dusza zdoła wiecznie miotać się między różnymi światami i pozostać zdrowa? Czy perekotypole potrafi bujnie kwitnąć? A może to protokół sprzedaży duszy, poświadczony znakiem nowego właściciela? Piętno usłużności, tak zwyczajne i miłe, że rozeszło się piegami po całym etnicznym ciele? Czy nie jest to świadectwo fatalnych przerzutów w organizmie? Oto przykład paradoksu, z którego aż wychodzi brak namysłu: krytyk literacki, pisząc recenzję z książki o translatoryce, przytacza, nie wpuszczając ich do swojego języka, znane słowa M. Cwietajewej: „Mówią mi — Puszkin nie poddaje się tłumaczeniu. Jak może nie poddawać się tłumaczeniu ten, kto przełożył na swój (ogólnoludzki) język to, czego nie powiedziano i co niewypowiedziane?..”1 Chodzi o poetę, który swoimi przekładami i oryginalnymi utworami sam obalił ten sceptycyzm wobec „domowych” możliwości swojego języka, którego zacięcie trzymała frankofońska rosyjska szlachta. Co więcej — pokazał, że „wielkiej i potężnej” mowie Rosjan przypisany jest uniwersalny humanizm. Gdyby A. Puszkin był poetą wąskiego horyzontu, nikt by się go nawet nie podjął tłumaczyć. Sam bowiem prorokował: „Głos o mnie rozniesie się po całej Wielkiej Rusi. I nazwie mnie każdy język, który w niej istnieje”. I każdy język nadał poecie imię po swojemu i przełożył go. Każdy rozwinięty język ma mnogość wariantów przekładu każdego dzieła klasyki. Jest to dynamiczna mnogość, żyjąca wewnętrznym wzajemnym oddziaływaniem, uzupełniająca się i odnawiająca we wszystkich swoich postaciach. Bo treści nie zamrozisz w tekście, jak w lodówce; książka nie jest martwym i nieruchomym ciałem uczucia i myśli, lecz porywem nieustannej ludzkiej świadomości ku wiecznie zmiennemu życiu, które wzbogaca książkę przy każdym czytaniu. Książki mają swój los. Książka ma właściwość pojedynczego słowa, którego znaczenie wibruje i oddycha tlenem otoczenia. Fenomen literatury światowej zawdzięcza niemal wyłącznie przekładom. „Testament” T. Szewczenki wydrukowano w jednym tomie w 147 różnych językach. Samych rosyjskich przekładów „Testamentu” znanych jest ponad 60. Wędrując przez wieki, kraje i światy w różnojęzycznych interpretacjach, choćby nie wiem jak osobliwych i przybliżonych, „Kobzarz” chłonie puls milionów serc, wchłania bóle i radości planety, stając się jej historią. Jednocześnie przekład rozwiązuje zadanie tej kultury, w której języku został dokonany. Dlatego A. Puszkina w Ukrainie tłumaczyły dziesiątki poetów. Weźmy „Eugeniusza Oniegina” i przekonajmy się: to, co stanowi oryginalność i urok, samo istota poezji Puszkina, nie ginie pod konwenialnym piórem M. Rylskiego, lecz odsłania się nowymi odcieniami. Przy tym rosyjski klasyk ujawnia bogaty potencjał języka ukraińskiego. To samo dzięki M. Rylskiemu daje nam „Pan Tadeusz” A. Mickiewicza. W numerach 26 i 27 almanachu „Suzirja” za lata 1987 i 1988 opublikowałam 12 przekładów poezji A. Puszkina „List na Syberię”, pięć wersji jego sonetu „Poecie” oraz 16 (dziś jest ich prawie 30) poetyckich interpretacji „Żagla” M. Lermontowa, w nr 1 czasopisma „Ridna szkoła” z 1997 roku — osiem wariantów przekładu wiersza A. Puszkina „Kochałem was”. Na uniwersytecie moi studenci porównują, jak zrozumiano „Hamleta” W. Szekspira, tłumacząc go tutejszym słowem: Y. Fedkowycz, M. Staricki, P. Kulisz, I. Rudnicki, H. Chotkewycz, O. Burhardt, W. Wer, L. Hrebinka, H. Kocur, Y. Andruchowycz. Analizujemy 12 ukraińskich przekładów jego 66. sonetu, 12 wierszowanych odczytań „Eldorado” E. Poe, 15 interpretacji „Pieśni jesiennej” P. Verlaine’a, 16 wcieleń „Nocnej pieśni wędrowca” J.-W. Goethego, a także wiele innych takich kolekcji, łańcuchów i sztafet. Wszystkie one dowodzą, że przekład klasyki jest formą uczestnictwa, narzędziem rozumienia, dokumentalnym świadectwem tego, że poezja chwyciła za serce i że nad jej wersami myślano. Bez wątpienia przekręcanie nie tylko utrwala, lecz także cieniuje myśl, a przez to ją pogłębia i wzbogaca; dlatego mnogość interpretacji lepiej ją pobudza niż „bezdzietny” pierwotny tekst. A jeśli wiersze A. Puszkina mogą swobodnie czuć się w języku ukraińskim, to czy wspomnienie o poecie M. Cwietajewej, napisane białym wierszem prozą, nie poddaje się odtworzeniu? Czy lepiej przepisać je bezmyślnie, pokazując tym samym swoją bezradną samoabnegację, brak szacunku dla języka T. Szewczenki i zarazem całkowite niezrozumienie cytowanego źródła, swoją obcość wobec poglądów na A. Puszkina i M. Cwietajewą? Ogólnie rzecz biorąc, przekładalność stopniuje się jako zdolność kultur do prowadzenia dialogu, chociaż nierzadko pośrednik natrafia na paradoks analizy, która nie zostaje zwieńczona syntezą. Indyjski mędrzec Krisznamurti przestrzegał: gdy brak wglądu
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
