Strona · s. 9strona oryginału ↗
PRYŁUCZCZYZNA W ŻYCIU I TWÓRCZOŚCI KOBZARZA
Слово Просвіти, №39 за 2008 рік
Anatolij RYZHENKO, m. Pryłuki W szkole chłopczyk jasnooki Rękę podnosi: — Czemu u Szewczenki u Tarasa Orderów nie ma? Nauczyciel mówi: Jak poetę Pokochał naród, To mu już nie trzeba Innych nagród. Pawło HŁAZOWYJ Miłością i szacunkiem otoczone jest imię Tarasa Hryhorowycza Szewczenki w naszym kraju, gdzie przebywał kilka razy, poznając mieszkańców oraz historyczną przeszłość. To, jak wiadomo, znalazło odzwierciedlenie w jego dziełach artystycznych, a później także w utworach prozatorskich i poezji. Uważa się, że poeta trzykrotnie odwiedził Pryłuczczynę: w 1845, 1846 oraz 1859 roku. Jednakże gruntowne badania i studiowanie jego biografii na podstawie źródeł opublikowanych w latach 70.—80. ubiegłego wieku dają podstawy twierdzić, że Taras Szewczenko bywał na Pryłuczczynie w latach 1843, 1844, 1845, 1846 oraz 1859. Po raz pierwszy poeta odwiedził Pryłuczczynę podczas podróży na Ukrainę w 1843 i na początku 1844 roku. Jadąc na Ukrainę, za główne miejsce pobytu Taras Szewczenko, za rekomendacją sekretarza konferencyjnego Akademii Sztuk Pięknych W. Hryhorowycza, uważał Kaczanówkę, z której właścicielem H. Tarnowskim (1788—1853) poznał się w Petersburgu jeszcze w 1839 roku. Tarnowski w swoim majątku w Kaczanówce zgromadził wielką bibliotekę, niemało starodawnych przedmiotów, stworzył galerię obrazów. W różnym czasie bywali u niego wybitni pisarze i poeci, malarze i muzycy oraz inni działacze kultury. „Należał — zaznacza O. Konyski — do tych ukraińskich panów-magnatów, którzy choć po trosze pamiętali swój narodowo-ludowy rodowód i nie stronili od idei narodowo-demokratycznych, oczywiście na tyle, na ile pozwalało to pańskie pochodzenie”. Zaproszenie do odwiedzenia majątku Hryhorija Tarnowskiego otrzymał także Taras Szewczenko. Do Kaczanówki poeta przyjechał w maju 1843 roku i przywiózł gospodarzowi obraz „Kateryna”, który ten zgodził się kupić. Jak twierdzi P. Żur, „poeta wyruszył w ojczyste strony razem z J. Hrebinką. Z nimi jechała siostra Hrebinki Ludmyła”. I dalej: „W tamtych czasach podróż z Petersburga Traktem Białoruskim do Pyriatyna, w pobliżu którego w majątku „Ubieżyszcze” mieszkali krewni Hrebinki, trwała nie dłużej niż tydzień… Wyjechawszy 19 maja z Petersburga, Szewczenko i Hrebinka z siostrą byli 24—25 maja w Czernihowie”. Potem odwiedzili Nieżyn. „Wtedy nie istniała wygodniejsza droga z Czernihowa do Kaczanówki niż przez Nieżyn. Szlak na Kaczanówkę, dokąd jechał Szewczenko, na Pyriatyn, dokąd zmierzał Hrebinka („Ubieżyszcze” było o 15 wiorst od Pyriatyna), przebiegał w kierunku Pryłuk. Innej drogi z Nieżyna do Kaczanówki wtedy nie było”. Drogę do Kaczanówki T. Szewczenko znał od Hlinki, z którym był dobrze zaznajomiony i którego kompozytorskim talentem się zachwycał, a także z opowieści swojego przyjaciela W. Szternberga, który nie raz bywał w Kaczanówce, z jego etiud i szkiców pejzaży parku oraz okolic wsi. Jak twierdzi P. Żur, to właśnie Wasyl Szternberg przedstawił Szewczenkę gospodarzowi Kaczanówki. W stolicy przy ulicy Basiejnej (obecnie działka domu nr 7 przy ulicy Niekrasowa) H. Tarnowski miał dwupiętrowy dom, dokąd oczywiście przyjeżdżał na zimę. „Ja rzadko tam bywam,"
— opowiadał później Szewczenko w imieniu bohatera powieści „Artysta”, — i to właściwie ze względu na Sternberga…”. Przebywając w Kaczanówce, poeta wyjeżdżał do okolicznych miejscowości, w szczególności do Baturyna (zachował się rysunek baturynskiego zamku, który Szewczenko wykonał w 1843 r.). P. Żur wyraża opinię, że właśnie podczas tego przyjazdu do Kaczanówki doszło do poznania poety z pszczelarzem P. Prokopowyczem, który mieszkał na przedmieściach Baturyna, o czym świadczy obraz „Na pasiece” (1843). O „sławnym pszczelarzu”, „wielkim bartniku” Prokopowyczu, założycielu szkoły pszczelarzy, wynalazcy ula ramowego, autorze klasycznych prac z pszczelarstwa Szewczenko pisze w powieści „Bliźniacy”. Po odwiedzinach Kaczanówki poeta wyruszył do Kijowa przez Pryłuki, gdzie musiał otrzymać przepustkę, Pyriatyn, Perejasław, Browary. Zatem można twierdzić, że po raz pierwszy T. Szewczenko przebywał w naszym mieście latem 1843 roku. Z Kijowa Szewczenko pojechał do Kyryliwki, „gdzie już któryś rok czekali na niego stuletni dziadek, bracia i siostry, z którymi, — pisze P. Żur, — chciał w tę podróż spotkać się poeta”. Pod koniec czerwca 1843 r. Taras Hryhorowycz jest już w „Ubieżyszczu” koło Pyriatyna, gdzie, umówiwszy się z J. Hrebinką, mieli się spotkać. W „Ubieżyszczu” poeta przebywał niedługo. 29 czerwca na Hrebinkę czekali w Mojsiwce, gdzie co roku tego dnia ziemianka T. Wołchowska urządzała wystawny bal. W Mojsiwce Jewhen Hrebinka przedstawił poetę O. S. Afanasjewowi-Czużbyńskiemu oraz braciom Zakrewskim. W. O. Zakrewskiego Szewczenko nazywał wielkim i szczerym przyjacielem. Bliskim przyjacielem W. Zakrewskiego był Jakiw Petrowycz de Balmen. Z nim Taras Szewczenko od razu się zbliżył i zaprzyjaźnił. Jak zaznacza P. Żur, „Wiktor Zakrewski i Jakiw de Balmen byli bliscy duchowo. O tym świadczy ich korespondencja. Charakterystyczny list J. de Balmena do W. Zakrewskiego: „Drogi przyjacielu Wiktorze! Błądząc po stepie pośród tej nieogarnionej równiny (w guberni podolskiej), często przyglądałem się mnóstwu mogił-pomników dawnej sławy naszej Ukrainy. Te stepy — dawne rubieże Polski, Turcji i ziemi Kozackiej, mogiły pokrywają je, niczym piętno, postawione na gruncie odwagą Ukraińców… Chciałbym znać wszystkie najmniejsze szczegóły rodzinnego kraju. Przyznaję, że polegałem na tobie bardziej niż na kimkolwiek innym, a ty milczysz… Żeby cię psy zjadły!” — żartuje Jakiw de Balmen”. W tych wierszach czuć człowieka, który kocha Ukrainę, interesuje się jej przeszłością, żyje teraźniejszością. Jakiw de Balmen (1813—1845) stał się jednym z najbliższych przyjaciół młodego Tarasa Szewczenki. O nim często mowa była na stronach literatury szewczenkoznawczej. Jednak, jak twierdzi ukraiński literaturoznawca Andrij Kuźmenko, „powiedziano o nim jeszcze bardzo mało i nie zawsze poprawnie. Taka sytuacja wyjaśnia się między innymi tym, że caryzm w swoim czasie zrobił wszystko możliwe, aby potomni zapomnieli to imię”. Książka A. Kuźmenki „Przyjacielu niezapomniany…” — to pierwsze pogłębione badanie życia i twórczości Jakiwa de Balmena. W przedmowie do książki „Jakiw de Balmen. Powieści”, która ukazała się drukiem w 1988 r. w Charkowie w wydawnictwie „Prapor”, doktor nauk filologicznych W. Szubrawśkyj pisze: „Na czas poznania w Mojsiwce (29 czerwca 1843 r.) Jakiw de Balmen w stopniu rotmistrza był adiutantem szefa sztabu, rozlokowanego w Odessie, Piątego korpusu piechoty generała-lejtnanta P. Dannenberga 1-go i przyjechał w rodzinne strony na urlop. Od razu po poznaniu Szewczenko i J. de Balmen zaprzyjaźnili się. Spotykali się u braci Zakrewskich, u Riepninów, a podczas spotkania 24 stycznia 1844 r. wspólnie z I. Korbe i W. Zakrewskim podpisali zbiorowy list do historyka M. Markewycza. Wyjechawszy po tym do Odessy, J. de Balmen wziął sobie za sojusznika krewnego po matce artystę M. Baszyłowa, zaczął, jak wiadomo, przepisywać i ilustrować utwory Szewczenki”. O życiu i twórczości przyjaciela Kobziarza, powtarzając błędy poprzedników, często pisali szewczenkoznawcy w monografiach, komunikatach, artykułach i komentarzach do poematu „Kaukaz”. „To stało się dlatego, — podkreśla A. Kuźmenko, — że oni w większości nie zwracali się do dokumentów archiwalnych, a korzystali z materiałów napisanych ze słów tych, którzy bardzo mało wiedzieli o życiu i twórczości przyjaciela Szewczenki”. Uściślenia w interpretacji życia i twórczości J. de Balmena stały się możliwe, kiedy w naszych archiwach znaleziono rękopiśmienny zbiór jego nieopublikowanych powieści, notatnik i album rysunków z lat 1840—1841, a potem ważne dokumenty o charakterze biograficznym, listy jego bliskich krewnych oraz inne materiały dokumentalne. „One, — pisze A. Kuźmenko, — dały wystarczająco podstaw do tego, aby naprawić błędy, wypełnić wielkie białe plamy, które zdarzały się w biografii J. de Balmena”. Znaczną liczbę tych materiałów znalazł A. Kuźmenko w archiwum w Połtawie, dokąd trafiły z muzeum w Pryłukach, o czym świadczy notatka z 17 kwietnia 1925 roku, która zachowała się w archiwum w Połtawie. W świetle nowych materiałów archiwalnych J. de Balmen jawi się jako postępowy, utalentowany człowiek lat 30.—40. XIX w., który stał się przyjacielem i współpracownikiem T. Szewczenki w okresie jego kształtowania się jako postępowego poety. Rosyjscy de Balmenowie — to przybysze ze Szkocji. Ich przodkowie brali aktywny udział w życiu społecznym kraju. Burzliwe wydarzenia przeszłości zmuszały niektórych z nich do opuszczenia ojczyzny i emigracji do Anglii, Francji, Szwecji itp. na początku XVIII w. Jeden z przedstawicieli tego rodu wyemigrował do Francji. Tam pod imieniem Ramsaya de Balmena służył w gwardii. Potem trafił do Turcji i wstąpił do wojska sułtańskiego. W 1736 r. przyjechał do Petersburga, przyjął rosyjskie poddaństwo i, otrzymawszy stopień premier-majora armii rosyjskiej, rozpoczął służbę w Troickim pułku piechoty jako hrabia Bohdan Andrijowycz de Balmen. Dosłużywszy się stopnia generała-majora, zginął w sierpniu 1741 r. w walce ze Szwedami. Jego synowi, Antonowi Bohdanowyczowi, w 1780 roku nadano stopień generała-porucznika. Z małżeństwa z córką hrabiego Deviera, przybysza z Portugalii, miał pięcioro dzieci: dwie córki i trzech synów — Ołeksandra, Karla i Petra. Petro de Balmen — ojciec Jakiwa. P. de Balmen ożenił się z Sofią Ołeksandriwną Baszyłową, której rodzice byli związani z Ukrainą. We wsi Mojsiwka (niedaleko Pyriatyna) mieszkała siostra Baszyłowej Tetiana Hustiwna Wołchowska. Pod koniec lat 90. XVIII w. Baszyłowie kupili majątek we wsi Łynowycia na brzegu cichowod-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
