Iryna FARION, laureatka nagrody im. B. Hrinczenki, m. Lwów. Kwestia języka — to kwestia władzy duchowej, która rodzi każdą inną władzę. Ustawa Ukrainy „O językach na Ukrainie” autorstwa S. Jefremowa (Partia Regionów), P. Symonenki (Komunistyczna Partia) oraz S. Hryneweckiego (Partia Ludowa Łytwyna) ma na celu tę władzę zdemontować. Taki projekt ustawy to zjawisko naturalne w warunkach postkolonialnego rozwoju Ukrainy z jej nieukraińską polityczną pseudoelitą; z jej zmianą etnostruktury ludności Wschodu i Południa Ukrainy poprzez represje i Hołodomor jako ludobójstwo przeciwko rdzennemu etnosowi — Ukraińcom; z jej niezrównoważoną, rozdwojoną świadomością Ukraińców, co poświadcza ich etniczną marginalizację. Dlaczego jefremowy, symonenki, hryneweckie próbują narzucić Ukrainie kolonialną drogę degradacji? Dlatego, że poprzednia władza stworzyła im ku temu najdogodniejsze warunki poprzez brak nacjonalistycznych zasad budowy państwa, a zamiast tego zbrodniczo bawiła się w pseudodemokratyczne i liberalne wybiegi w polityce humanitarnej. Wiadomo, że Juszczenko wyprodukował Koncepcję polityki językowej na kilka dni przed swoją absolutną i bezwstydną kapitulacją. Jest i inna składowa tego problemu. Pod wpływem kolonizacji Ukrainy przez Moskwę, zgodnie ze spisem ludności z 2001 roku, 6 milionów Ukraińców nie uznało za język ojczysty ukraińskiego lub uznało go za drugi po rosyjskim. Najwięcej takich odstępców skoncentrowanych jest w obwodzie donieckim — 420 416 osób, co stanowi 15.34 % ogólnej liczebności Ukraińców, w ługańskim — 176 174 osoby (11.97 %) oraz w AR Krym — 120 102 osoby (24.40 %). Oznacza to, że pod względem świadomości narodowej przekształcili się oni w Rosjan ukraińskiego pochodzenia etnicznego o obcej mentalności. Oczywiste jest też inne: takie przeciwne naturze i zagrażające ukraińskiemu państwu zjawiska mogły zaistnieć jedynie poprzez gwałtowną migrację Rosjan na Wschód i Południe Ukrainy jako nieugiętą podporę imperialnej moskiewskiej polityki. W szczególności siłę roboczą do kopalń Donbasu jako terenu przemysłowo rozwiniętego, w odróżnieniu od zacofanej Rosji, werbują w latach 1921–1922 w Rosji. W rezultacie ponad połowa etnicznych Rosjan (z 8 334 100 (17 % osób) zamieszkuje w 6 wschodnich obwodach Ukrainy: donieckim, ługańskim, zaporoskim, dniepropetrowskim, charkowskim i sumskim, które na dodatek zostały wymorzone głodem w 1933 roku i ponownie zasiedlone przybyszami. Zatem 6 mln zdenacjonalizowanych Ukraińców plus około tyle samo etnicznych Rosjan wyrzuca na powierzchnię adekwatne sobie postacie pokrzywionej ukraińskiej historii w rodzaju Jefremowa, Symonenki, Hryneweckiego, aby zaspokoić ich patologiczne prawo do degradacji. Psychologicznie własna wewnętrzna potworność potrzebuje rozszerzyć się na innych: jedni to renegaci, inni to najeźdźcy — wychodzi potężna mieszanka degeneracji, objawiona w projekcie ustawy o absurdalnym tytule „O językach na Ukrainie”. Najjaskrawiej prawo do degradacji i moralnej degeneracji poświadcza Artykuł 3. Prawo do samookreślenia językowego: 1. Każdy ma prawo swobodnie określać język, który uważa za ojczysty, i wybierać język komunikacji, a także uznawać siebie za dwujęzycznego lub wielojęzycznego i zmieniać swoje preferencje językowe. 2. Każdy niezależnie od pochodzenia etnicznego, samoidentyfikacji narodowo-kulturowej, miejsca zamieszkania, przekonań religijnych ma prawo swobodnie korzystać z dowolnego języka w życiu publicznym i prywatnym, uczyć się i wspierać dowolny język. To z serii absolutnego prawa: co chcieć pić, jak chcieć się odurzać i kłuć, przeklinać i być wszechstronnym chamem, renegatem i zwyrodnialcem. Zaprawdę, w takich przypadkach Arystoteles mawiał: „Jeśli ktoś mówi, że można nie szanować swojego ojca i matki — ty niczego nie dowodź. A karz”. Nie mniej odrażającym i absurdalnym jest Artykuł 6. Język państwowy Ukrainy, w trzeciej pozycji którego ten status państwowy właśnie został zanegowany: „Obowiązkowość stosowania języka państwowego czy wspieranie jego użycia w tej czy innej sferze życia publicznego nie powinny być interpretowane jako zaprzeczenie lub umniejszenie prawa do korzystania z języka rosyjskiego i innych języków regionalnych lub języków mniejszości w odpowiedniej sferze”, a także w jednym z punktów Artykułu 8: „Żadne z postanowień tej Ustawy o środkach dotyczących rozwoju, użycia i ochrony języków regionalnych lub języków mniejszości nie powinno być interpretowane jako takie, które stwarza przeszkody dla władania językiem państwowym”. Nietrudno domyślić się, że autorzy projektu ustawy tendencyjnie naczytali się „Europejskiej karty języków regionalnych lub mniejszościowych” i całkiem na odwrót, zgodnie ze swoimi przekrzywionymi mózgami, diametralnie przeciwnie obrócili jedno z jej fundamentalnych postanowień w Preambule: „podkreślając znaczenie dialogu międzykulturowego i wielojęzyczności, a także uważając, że ochrona i rozwój języków terytorialnych lub języków mniejszości nie powinny szkodzić językom urzędowym i konieczności uczenia się ich” (s. 134). Jednak kulminacją ukrainofobii, kłamstwa i faryzeizmu tego projektu ustawy jest Artykuł 7. Język rosyjski na Ukrainie. Dwujęzyczność ukraińsko-rosyjska: „Dwujęzyczność ukraińsko-rosyjska, która ukształtowała się historycznie, jest ważnym dorobkiem Narodu Ukraińskiego, potężnym czynnikiem konsolidacji wielonarodowego społeczeństwa”. Po pierwsze, dwujęzyczność ukraińsko-rosyjska nie ukształtowała się sama historycznie, a ją siłą „ułożono” poprzez pierwsze na Ukrainie okupacyjne moskiewskie załogi wojskowe w 1659 roku lub też, za Zakończenie na str. 2. Od 24 do 26 września w mieście Irpień pod Kijowem odbył się festiwal pieśni powstańczej i patriotycznej „Hajdamaka.UA”, który próbował zakazać regionalista W. Kolesniczenko. Na festiwalu prowadzono dyskusje polityczne i spotkania ze znanymi politykami, dziennikarzami i działaczami społecznymi. Na scenach koncertowych festiwalu wystąpiły ukraińskie zespoły „Tiń soncia”, „TNMK”, „Ot Winta”, „Mertwyj Piweń”, „Tartak” i „Wertep” oraz wykonawcy Taras Chubaj, Eduard Dracz, Jarosław Dżuś i Taras Kompanyczenko. Uczestnicy festiwalu ostro potępili projekt ustawy koalicji „O językach na Ukrainie”. Czy nie dlatego w niedzielę wieczorem napadli na nich młodzieńcy z pałkami. Sprawa jest badana. IRYNA KALYNEĆ O CZASIE I O SOBIE KSIĄŻKI OD „PROŚWITY” ZAKŁADNICY STALINOWSKIEJ EPOKI 12–13 ART'KALEJDOSKOP
Tłumaczenie maszynowe
Dokończenie. Początek na str. 1. I. Neczuj-Łewycki pisał: „Wielkoruski język nie sam dotarł do granic imperium, a dopchnęły go tam setki tysięcy rosyjskiego wojska, więzienia oraz Sybir”, a następnie ten język „dopchał się” na nasze rodzime ziemie poprzez kolejne: a) zaborczość, kolonizację, represje, Hołodomor jako ludobójstwo; b) zaplanowaną i wymuszoną migrację; c) mieszane małżeństwa; d) wymianę specjalistów; e) zniekształcenie faktu narodowości; f) zakaz języka lub jego częściowe ograniczenie w setkach oficjalnych dekretów. Zatem nie jest to bynajmniej „dorobek” i „potężny czynnik konsolidacji”, a zaplanowana moskiewska polityka asymilacji i niszczenia Ukraińców poprzez decydujący czynnik ich identyfikacji — język. Po drugie, Ukraina wcale nie jest społeczeństwem wielonarodowym, ponieważ zgodnie ze spisem ludności z 2001 roku na Ukrainie mieszka 77,8% Ukraińców (37 541 693 osoby), a według standardów ONZ społeczeństwem mononarodowym jest takie, gdzie przedstawiciele jednego etnosu stanowią nie mniej niż 70%. Zatem przedstawiciele innych narodowości stanowią mniejszości etniczne, wśród których są także Rosjanie (17%), którzy w rzeczywistości są pozostałościami dawnego kolonizatora, który do dziś nie może pogodzić się ze zmianą swojego statusu z ciemiężyciela na przedstawiciela mniejszości. W rzeczywistości ukraińsko-rosyjskie stosunki językowe to imperialno-kolonialna nierównowaga demograficzna, która w czasie niepodległości tworzy efekt huśtawki: raz w stronę samodzielnego państwa, raz moskiewskiej kolonii. Aby utrwalić minusowy efekt huśtawki, autorzy projektu ustawy w Artykule 8. Języki regionalne Ukrainy lub języki mniejszości Ukrainy zaznaczają: „Przy przeprowadzaniu Ogólnoukraińskiego spisu ludności dla wykrycia przynależności osób fizycznych do konkretnych grup językowych w arkuszu spisowym należy użyć pytania o język, którego człowiek przeważnie używa”, a nie, jak to jest ogólnie przyjęte w światowej praktyce, — język ojczysty. Takie sformułowanie, chyba po raz pierwszy w praktyce prawniczej, niszcząc najbardziej intymne i święte prawa duchowej ciągłości między rodzicami a dziećmi (czyli język rodu — ojca, matki), utrwala prawo do janiczarstwa. Zauważmy, że kolonialna atmosfera językowa Wschodu i Południa Ukrainy zmusza Ukraińców do odstępowania od języka swojego rodu, mimo że w obwodzie ługańskim mieszka 58% Ukraińców, a w donieckim — 56,9%, którzy mimowolnie lub złośliwie dokonują nie swojego wyboru. Zatem nie ma sensu zwalczać tych Ukraińców — ofiar moskiewsko-imperialnego reżimu — należy radykalnie zmieniać kolonialne warunki ich życia, w których ci porzuceni przez państwo ludzie przemówią językiem swoich przodków, a nie pozostaną w niewoli „ogólnopojętego” ślepego zaułka historii. Właśnie tego boją się symonienki-jefremowy… Zgodnie z tym wałujewskim projektem ustawy język rosyjski, o którym wspomniano w dokumencie ponad 40 (!!!) razy, zamierzają wprowadzić we wszystkie dziedziny życia społecznego: do kancelarii (art. 10, 11, 12, 13, 14), do sądownictwa (art. 15—18), do działalności gospodarczej i międzynarodowej (art. 19, 20), do edukacji, nauki, informatyki i kultury (art. 21—24), do poczty i telekomunikacji (art. 26), do reklamy i znakowania towarów (art. 27). Szczególnie trąci sowieckimi czasami art. 21. Język edukacji: „We wszystkich ogólnych średnich placówkach oświatowych zapewnia się naukę języka państwowego i języka rosyjskiego. Objętość (zamiast zakresu???) nauki języka rosyjskiego określają rady lokalne zgodnie z ustawodawstwem o edukacji z uwzględnieniem rozpowszechnienia tego języka na odpowiednim terytorium”, czym programują ukraińskie dzieci i młodzież na rozdwojoną podświadomość i światopogląd oraz stwarzają niewiarygodne trudności materialne z przygotowania kadr rusyfikacji Ukraińców, jak to zostało zapoczątkowane w czasach rosyjsko-niemieckiej inter-dziewczynki Katarzyny Drugiej. Szczytem lingwistycznego absurdu w projekcie ustawy jest samo sformułowanie art. 29. Język imion obywateli Ukrainy, które zgodnie z prawami ukraińskiej fonetyki i morfologii obowiązkowo muszą przybierać formy zaadaptowane do języka ukraińskiego: Michaił staje się Mychajłem, Dienis — Denysem, Darja — Dariją, choćby dlatego, że ukraińska Iryna w Rosji będzie Irina, a w Polsce Irena itd. Natomiast projekt ustawy ma na celu zalegalizować prawo do tępej niepiśmienności: „Każdy obywatel Ukrainy ma prawo używać swojego nazwiska i imienia (imienia ojca) w języku ojczystym zgodnie z tradycjami tego języka, a także prawo do ich oficjalnego uznania. Przy korzystaniu z tego prawa zapis nazwiska i imienia (imienia ojca) w paszporcie obywatela Ukrainy, paszporcie obywatela Ukrainy do wyjazdu za granicę oraz innych oficjalnych dokumentach wykonuje się w transkrypcji z języka ukraińskiego, rosyjskiego lub innego języka według wyboru obywatela”. Obecnie w Radzie Najwyższej jest dość „tuszok” (przekupionych posłów) z Naszej Ukrainy i BJuT, którzy uzupełnili koalicję regionalnych, komunistów i lytwynowców, aby uchwalić tę odpłatę Ukraińcom za janiczarstwo, jaskrawo ujawnioną filozofię mniejszego zła, reorientację wartości z duchowych na konsumpcyjne i bezpryncypowe żegnanie politycznych zdrad… To lekcja dla narodu, by stawać się silnym, agresywnym i ekspansywnym przynajmniej na własnych terenach. Choćby co się działo, ten antrakt w ukraińskiej historii na polu językowym stanie się kolejnym rozpędzeniem narodu w jego wznoszeniu się ponad własne błędy, problemy i wyzwania. My wszystko pokonamy i z czasem, jak w strasznym śnie, wspomnimy językowych herostratów Jefremowa, Symonenkę, Hryneweckiego itd. Ukraińskiemu Językowi nie zamilknąć!!! dzisiejszą politykę. Tym bardziej, partia zadeklarowała bliską mu prawocentrową europejską pozycję. Jeszcze jednym zastępcą przewodniczącego został były minister sprawiedliwości Mykoła Oniszczuk. A rzeczniczka prasowa Juszczenki Iryna Wannykowa jako zastępczyni przewodniczącego będzie zajmować się polityką informacyjną partii, która zawsze cierpiała na niewyraźność. Konkretnymi, nawet twardymi stało się około dziesięciu uchwał i rezolucji zjazdu. Zarówno w części konstytutywnej (niszcząca krytyka nowej władzy), jak i w konstruktywnej. Są to w szczególności dokumenty w obronie języka ukraińskiego, o zagrożeniu dla bezpieczeństwa narodowego państwa, obronie wolności słowa, stosunkach międzywyznaniowych. Pytanie tylko w tym, aby te postanowienia po przyjściu tej i sojuszniczych demokratycznych sił politycznych do władzy (w czym nie ma żadnej wątpliwości) zostały wykonane. Do czego tak i nie doszło przez 5 lat pomarańczowej władzy. Nadzieję budzi to, że na zjeździe wybrzmiała teza o potrzebie wyjaśnienia ludziom, dlaczego tak się stało, nawet potrzeba przeproszenia wyborców. A jeszcze — zapewnienie Juszczenki, że partia da odpór wrogom Ukrainy: „Ta władza odcięła się od wartości narodowych i ruszyła z atakiem na historię, pamięć, edukację, język, nadzieję na jedyny kościół. Tak może działać tylko obca, nieukraińska władza. Tak może działać tylko okupant. My będziemy z nim walczyć. Będziemy w twardej opozycji do takiej władzy. Takiej władzy trzeba przeciwstawić zorganizowane siły polityczne, partyjne i społeczne”. Pozostaje wierzyć i mieć nadzieję, że Majdan — nie zgasł, że on jest z nami.
Tłumaczenie maszynowe
Petro ANTONENKO Zdjęcie autora Majdan na zjeździe wspominano rzadko, w dwóch czy trzech wystąpieniach. Widać było jeszcze zawiązane na kilku delegatkach pomarańczowe chusteczki z czasów tamtej rewolucji. Ale partia przyszła tutaj, do tej słynnej zjazdami Ruchu i Naszej Ukrainy sali Politechniki Kijowskiej, właśnie z Majdanu. Dlatego stosowna jest choćby krótka historia zjazdu. Ta partia powstała na początku 2005 roku, po zwycięstwie Wiktora Juszczenki w wyborach prezydenckich, jako próba zjednoczenia politycznego Bloku partii „Nasza Ukraina”. Przypomnijmy, że właśnie jako kandydat tego bloku Juszczenko zwyciężył w wyborach. Dlatego logiczna była jego propozycja połączenia 10 partii w jedną potężną siłę. Zwłaszcza biorąc pod uwagę, że za rok miały odbyć się kolejne wybory parlamentarne, które siły polityczne Majdanu zobowiązane były wygrać. Niestety, apel Juszczenki nie został usłyszany. Żadna z partii Bloku, a były to zarówno stare siły narodowo-demokratyczne — Ludowy Ruch, UNP, PRP, jak i kilka mniej potężnych — nie zgodziły się na połączenie w jedną partię. Wynik jest naturalny: siły Majdanu nie zdołały odnieść zwycięstwa w wyborach parlamentarnych i stworzyć dwoma frakcjami koalicyjnej większości. W końcu partia „Nasza Ukraina” została utworzona faktycznie na bazie jedynej partii Bloku — „Solidarności”, plus urzędnictwo. To ostatnie zgodnie poszło do „partii władzy” i rozpuściło tam nieliczny element narodowo-demokratyczny, którego większość tak i pozostała w starych partiach. Dalej — niezbyt ciekawie: półegzystencja tej siły politycznej. Kto tylko nie stał u steru partii — Bezsmertny, Kyryłenko, Jechanurow, Ulianczenko. Długo nieokreśloną pozycję zajmował sam Juszczenko. Na tym IX zjeździe powie: „Nigdy nie stawiałem przed sobą zadania stworzenia w kraju władzy jednej partii. Nie warto wtedy byłoby iść do polityki, bo jesteśmy demokratami”. Dobrze, ale prawie przez całą kadencję Juszczenko tak i nie odważył się otwarcie stanąć na czele partii. I nawet teraz ma status „honorowego przewodniczącego” partii (tak go na zjeździe nie nazywano) oraz „lidera partii” (tak go nazywano stale). Ale to jeszcze nie wszystko. Jak mogły z tak słabej partii powstać aż trzy — to fenomen naszego politycznego świata. I wszystko robiono według jednego schematu — przez rozłamy we frakcji parlamentarnej. Najpierw odłącza się partia „Jednolite Centrum”, której liderem jest Bałoha. Ten sam, o którym Juszczenko kiedyś powiedział: „Bałoha — to ja”. Potem tworzy partię z frakcji Wiaczesław Kyryłenko. Ten klon nazwano „Za Ukrainę”. I znowu pytanie: Kyryłenko — sympatyczny, perspektywiczny polityk, ale po co tworzyć kolejną partię „na grzbiecie” istniejącej wiernemu sojusznikowi Juszczenki? To jedno z tych pytań, które starannie omijano na tym zjeździe. Taki ekskurs w niedaleką historię jest niezbędny dla zrozumienia zjazdu, wszak odbywał się on pod znakiem potrzeby odnowy nie tylko partii, ale i społeczeństwa. „Odnowa dla zwycięstwa” — właśnie to hasło zdobiło scenę. I właśnie partii Juszczenko przypisuje tutaj wielką rolę. Zjazd stał się ważny dlatego, że praktycznie po raz pierwszy po wyborach Juszczenko publicznie stanął przed społeczeństwem z ich analizą, właśnie temu poświęcił swoje wystąpienie. Pierwsza kluczowa teza brzmi: „W 2010 roku przegrała konkretna osoba. Przegrałem ja. I kropka. Tym chcę powiedzieć, że nie przegraliście wy, nie przegrały miliony ludzi”. To oświadczenie delegaci w wystąpieniach nazywali bardzo odważnym. Choć dokładniej byłoby nazwać je po prostu realistycznym. Ponieważ polityka u nas jest skrajnie spersonalizowana, a wyborcy głosowali w niedawnych wyborach nie na taką czy inną partię (tym bardziej, że Juszczenko kandydował jako niezależny), a na takiego czy innego kandydata. Ale teza, że „nie przegraliście wy”, czyli miliony Ukraińców, jest dość dyskusyjna, jeśli mówimy, że przegrało w tych wyborach państwo, którego niepodległość jest już zagrożona. W każdym razie tezę o „nieprzegranej” Juszczenko motywował tak: „Nie przegrała kolosalna ludzka energia, która pojawiła się w 2004 roku. My już nigdy nie będziemy niewolnikami innego państwa”. Jakie więc były konkretne przyczyny porażki Juszczenki? Wymienił dwie. Pierwsza — zbyt silne okazały się dwa fronty, z którymi musiał walczyć. Te fronty, przez analogię do historii wojennej, Juszczenko efektownie nazwał „oboma Wschodnimi”. Co to za fronty? Cytujemy: „Największą szkodę Ukrainie przynoszą dwa zła — autorytaryzm i wybujały populizm, a po prostu — kłamstwo w narodowych szatach. Autorytaryzm — bo to zawsze okupant. To — najeźdźca. On zagarnia twoje prawa, twoje możliwości, twój wybór, twoje mienie, wszystko, co do ciebie należy. Nawet twój język, twoje marzenie — dlatego to zło. A wybujałe kłamstwo — bo to zawsze choroba. Ona działa inaczej. Najpierw niszczy organizm od wewnątrz. I w końcu zabiera twoją wolność, twoje marzenie. Chcę wielką kursywą wypisać dla ukraińskiego narodu — końcowy wynik tych dwóch scenariuszy dla Ukrainy jest jeden i ten sam — to utrata wolności, suwerenności, a za tym i państwowości. Pytanie tylko w czasie”. Absolutnie przejrzysta aluzja do dwóch nazwisk, które noszą te „fronty”. Jeśli dodać, że drugi front (BJuT) według słów Juszczenki — na długo, to wniosek jest niewesoły: ukraiński „Trójkąt Bermudzki” trwa. Druga przyczyna porażki — tradycyjna: niezgoda w obozie narodowo-demokratycznym: „sumaryczna porażka sił narodowych i demokratycznych ma wyłącznie wewnętrzne przyczyny. Siły narodowe i demokratyczne nie przegrały z oponentami, one przegrały same ze sobą”. Zatem porażka. Ale coś przecież dało podstawy Wiktorowi Juszczence do wyciągnięcia tego optymistycznego wniosku z analizy wyborów: „Niech obecna władza nie robi sobie złudzeń. Nikt i nigdy, nawet najwięksi cynicy, nawet najbardziej sprzedajne dusze nie przekreślą tych demokratycznych i narodowych przemian ostatnich pięciu lat. Europejskiego postępu, wolności, które udało się uformować i, jestem przekonany, zakorzenić w naszym społeczeństwie. Nasze wartości, idee, marzenie nie przegrały, one żyją i za nimi przyszłość. Jestem przekonany, że idea narodowa zawsze strategicznie zwycięża”. „Do pracy!” — takim był apel Juszczenki, lejtmotyw zjazdu. Aby dać przykład, na radykalną odnowę poszła sama partia. Odnowiono jej organ kierowniczy — Radę Polityczną. Prawie jednogłośnym głosowaniem ponad tysiąc delegatów zjazdu rekomendowało radzie wybranie na jej przewodniczącego Wałentyna Naływajczenkę. Wybrano go na to najwyższe według Statutu stanowisko kierownicze przy tym, że Juszczenko pozostaje liderem partii. Jeszcze jedna znacząca postać w kierownictwie — jednym z zastępców przewodniczącego wybrano Wołodymyra Ohryzkę, byłego ministra spraw zagranicznych, który, najwyraźniej, będzie odpowiadał za zagranicę
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
— Oni chcieli zrealizować to znacznie wcześniej, jeszcze za czasów Kuczmy. „Nie wyszło”. Z powodu wielu okoliczności. W szczególności Zachód poparł ukraińskie stanowiska, nasze dążenia do integracji ze strukturami europejskimi. — A czy wewnątrz Ukrainy był silny opór wobec tych planów rosyjskiej aneksji? — Bez wątpienia. Im większy był nacisk Rosji, tym większy był opór. W tamtym czasie bardziej skonsolidowane były siły narodowe zarówno w parlamencie, jak i poza nim. Jednak w ostatnim okresie Rosja robiła wszystko, aby osłabić te pozycje sił narodowych. Najwyraźniej Moskwa stawiała jednocześnie na dwóch liderów — na Tymoszenko i Janukowycza. Jeśli mam być szczery, to na to nabrała się także Julia Wołodymyriwna, ogłaszając konieczność międzyfrakcyjnego zjednoczenia BJuT i Partii Regionów. To również nie wyszło, ale już z tych powodów, że Rosji korzystniej było mieć za partnera Janukowycza, aniżeli mało przewidywalną w swoich działaniach Tymoszenko. Jako jeden z konsekwentnych przeciwników tej szerokiej koalicji, „szyrki”, ostrzegałem: to była pułapka, w którą wpadła Julia Tymoszenko. Pułapka, opracowana przez moskiewskie ośrodki, których idee w zespole Tymoszenko głosił Medwedczuk. Zdjęcie Olesia Dmytrenki
Tłumaczenie maszynowe
— Pawle Mychajłowiczu, 19 lat temu my, Ukraina, wyszliśmy ze składu Związku Radzieckiego. — Jeśli wyszliśmy ze Związku, czyli z Rosji, to pytanie zwrotne — czy Rosja wyszła z nas? Ona nie wyszła, nigdzie się nie podziała. Przez wszystkie lata siły antyukraińskie oponowały sile ukraińskiej, która chciała, aby Ukraina była niepodległa. Dlaczego Rosja nie wychodziła, dlaczego nie chce wyjść, dlaczego nie będzie wychodzić? Rosja nie chciała widzieć Ukrainy Juszczenki, Ukrainy w Europie. Nie chciała Ukrainy jako mocnego, silnego państwa, jako partnera, a chciała mieć Ukrainę jako podległą. — Czy to imperialne dziedzictwo historyczne? — Jeśli przyjrzymy się historii, to cała potęga intelektualna wielkiej Rosji była skierowana na to, aby dać sobie uzasadnienie historyczne. Bez Rusi Kijowskiej fundamentu to państwo nie miało. Właśnie dlatego Katarzyna II, która nie orientowała się i nie chciała orientować w aspektach historycznych, nakazała przepisać historię Rosji, uzasadnić ciągłość linii od epoki książęcej do jej panowania. Robili to wszyscy imperatorzy Rzymu, mogę wymienić Tyberiusza, który podobne rzeczy uzasadniał. Można to powiedzieć o cezarach Bizancjum. Szukano bardzo dalekich jakichś rodowych skrzyżowań i korzeni, aby to prawo było jakby od samego Boga. Rosja znalazła takie uzasadnienie. Chociaż to zupełnie inna niż nasza kultura, inne etniczne początki, wartości. — Czy to wszystko nie jest tylko ekskursem w historię? — Tak daleko wchodzę w ten temat, bo one wypływają, wszystkie te argumenty, aktualizują się. Formuła „Ruski mir” wymyślona nie wczoraj, a znacznie wcześniej, za czasów Trubeckiego, Bułhakowa. — Czyli to nie jest know-how Patriarchy Moskiewskiego Cyryla? — A jaki tam Cyryl? I przed Cyrylem, nawiasem mówiąc, był jeszcze Cyryl, metropolita. Chodzi o to. „Historyczne uwarunkowanie” wchłonięcia Ukrainy — to oni już wyprowadzili taką formułę dla nas. Wy, powiadają, zrobiliście błąd, oddzielając się, z nami było dobrze i zawsze będzie dobrze. Dlatego my byliśmy, my jesteśmy i my będziemy, ale razem. Tam dla Ukrainy jako odrębnego bytu państwowego miejsca nie ma. A zatem nie ma miejsca ani na język, ani na kulturę, ani na informację, ani na gospodarkę. Kilka centrów jest teraz sformowanych w Rosji, które zrobiły dość ciekawą rzecz, przeakcentowanie — Rosja geograficzna, Rosja polityczna, Rosja ekonomiczna. Tutaj znaczne terytorium Rosji już oddaje się transnarodowym korporacjom. A ten międzynarodowy kapitał będzie wspierać Rosję i już wspiera jej zakusy na nas, na nasz język, kulturę, historię, pamięć. I nie przypadkiem do Uralu ta wielka przestrzeń geograficzna, można powiedzieć, już została oddana w dzierżawę. Tam idą wielkie inwestycje, ale kosztem ustępstw Rosji wobec cudzoziemskiego kapitału. Rosja będzie miała tylko rentę — z kopalin użytecznych, wód. Transnarodowe korporacje rozumieją, że państwo rosyjskie będzie ich bronić. A do tego trzeba odpowiednich struktur — to i policja, która wkrótce zostanie wprowadzona w Rosji, i siły zbrojne, i wiele innych. Rosjanie, i to jest koncepcja Putina, robią wielkie przeakcentowanie na Zachód. I Ukraina jest im tutaj skrajnie potrzebna dla tej przestrzeni. Jako czynnik kompensujący — strata tam, zyskiwanie tutaj. To dla Rosji mapa polityczna. Na tej mapie już nakreślili konieczność likwidacji granic. I ten rajd samochodowy dwóch prezydentów od Sankt Petersburga do Kijowa — to nic innego jak zniesienie tych granic, czysto ideologiczna akcja. Tym bardziej, trasą cara Mikołaja II. — I przywiązany ten „bieg” do rocznicy podobnego w Imperium Rosyjskim. — Niestety, małe wykształcenie, nieznajomość historii Ukrainy lub wręcz niechęć do jej poznania przez przedstawiciela władz Ukrainy dają im możliwość czynienia tak, jak chcą. I wszystko to nasza władza robi pod przykrywką tego, że, powiadają, nasze interesy gospodarcze są w Rosji, jesteśmy zależni od niej surowcowo. A politycznie — no, pomyśl, granice zniesiemy? Za to ułatwiamy życie obywateli. Zatem, czy nieświadomie, czy wręcz przeciwnie, bardzo przemyślanie robi się tak, że Rosja rozszerza siebie kosztem Ukrainy. Tam, gdzie Rosja nie zdołała osiągnąć pewnych rezultatów na Białorusi, chce odrobić u nas. To nie jest po prostu próba robienia wszystkiego inaczej, niż było za Juszczenki. Jest w Rosji grupa polityków, aż do znanego Dugina, którzy, mając dobry sztab analityków, w szczególności, na przykład, Siergieja Karaganowa, opracowują te schematy. — Najwyraźniej te antyukraińskie schematy opracowywano już od pierwszych lat naszej niepodległości? czuk ze swoją grupą deputowanych, prawników, którzy odeszli od Julii Tymoszenko, stali się „tuszami” lub przeszli do Administracji Prezydenta. — Przejdźmy do realiów, które ukształtowały się po porażce Julii Tymoszenko w wyborach prezydenckich. — Należałem do tej niewielkiej części polityki, która odczuwała tę porażkę. Robiłem zastrzeżenia, co dokładnie źle robi frakcja i Julia Wołodymyriwna. Dla mobilizacji narodowo świadomego elektoratu, sił narodowych robiono bardzo mało, pokazowo: sceny, piosenki, tańce. Zamiast tego, by zmobilizować tych, którzy, niestety, nie przyszli i jej nie poparli w wyborach. Wyrzucam poza nawias działalność poprzedniego prezydenta Juszczenki. To logiczne, że on tak reagował i reaguje, gdyż, o ile mi wiadomo, były ustne ustalenia, że on idzie na wybory Prezydenta, a Tymoszenko będzie premierem. Ta walka o prezydenturę zaczęła się od momentu, kiedy zostali usunięci ze stanowisk Ohryzko, Jechanurow. Zwycięstwo okazało się nie po naszej stronie. Trzeba uwzględnić też bierność Zachodu wobec naszych wyborów, wobec kolosalnych fałszerstw na nich. Nie można nie uwzględniać tych realiów, że prezydent USA zresetował stosunki nie tylko z Rosją, ale i z Ukrainą. Dla nich Rosja jest bardzo ważna jako powstrzymujący czynnik antymuzułmański, ważne, że Rosja staje się i partnerem Chin, i — jako pewna przeciwwaga dla niego. Zachodowi nawet opłaca się czynić Rosję silniejszą militarnie. Przecież teraz czynnik islamski praktycznie zniknął z mapy politycznej Rosji, rozprawiają się z nim okrutnie, przy przymkniętych oczach światowej opinii publicznej. Nie słyszymy protestów w ONZ, w Radzie Europy. — Sytuacja jest bardzo poważna. Teraz, kiedy u nas na Ukrainie, jak mówi Kuczma, „wszystko się wyzerowało”, wróciło wstecz, Rosja próbuje zrobić to, co nie udało się sześć lat temu. — To, co nie udało się za lat władzy radzieckiej. Przez te lata Rosja powinna była tutaj do pnia wszystko zrujnować, zniszczyć. Ale właśnie tutaj chcę wyjść na jeden bardzo ważny temat: dlaczego im się nie uda! Dlaczego nie uda się i tym razem? Nie ma u nich ideologii. Była wielka potężna ideologia radziecka, która usprawiedliwiała wszystko: nowe życie, sprawiedliwość społeczną,
pracę dla każdego, czekanie w kolejce po mieszkanie, kiedyś je otrzymasz. Oto ideologia, pod którą przeżyliśmy 70 lat. Dzisiejsza ideologia to gliniane podstawki, które się rozsypią. Na czym wszystko chcą zbudować? Na dwóch „sloganach” — „Braterstwo. Przyjaźń”? Co jeszcze: „Ruski mir”? „Prawosławie”? Ale to wszystko się rozsypuje. Nigdy już żaden segment ukraińskiej kultury, choćby ten galicyjski, nie może upodobnić się do Rosji. Próbowali tam narzucić Kościół Moskiewski. Gdzie on jest obecnie na Galicji, „ruska cerkiew”? Choć i jest podkarmiana finansowo. A co dobrego może czekać naszą młodzież w tych rosyjskich projektach? Kaukaskie wojny? I w ogóle, co czeka? Rosyjska nędza? Jest ona wielka. Wiadomo, że oligarchat kieruje Putinem. A on zawarł z nimi umowę: robicie silną Rosję, będziecie sami silnymi. Dlatego, analizując wszystko, co się dzieje, nie widzę żadnych podstaw uważać, że oni tak szybko, jak im się chce, mogą narzucić swoje porządki. Nie byliśmy radykalni w wielu kwestiach, w tym również w językowej. Tolerowaliśmy język rosyjski na całym terytorium niepodległej Ukrainy. Ale, zdaje się, już biorą za żebra i wieszają, jak Bajdę na niewolniczym bazarze w Stambule. To bardzo poważny temat, językowy, który poruszyli. Mało tego, że prawie okupowali elektroniczne media, gdzie panuje język rosyjski. Ale i w tych głębinowych segmentach, gdzie język ukraiński panuje, chcą go jak najszybciej zlikwidować. Czekamy na nich na Chutorze Mychajliwskim, a oni już tu są. A co dalej? Przecież każdy ma pamięć genetyczną. Dlatego uświadamiają sobie, że odbierając dzisiaj język, jutro odbiorą ci wszystko, co jest twoje: być może u nich teraz są bardziej wyrafinowane formy niż u bolszewików, nie będzie deportacji. Może liczą na ucieczkę, na masową ucieczkę Ukraińców? — Część z nich, niestety, już wyjechała za granicę… — Ale chcę przypomnieć, jak część Basków, Irlandczyków wyjeżdżała po to, żeby wrócić. Nie należę do tych zagubionych, depresyjnych, którzy lamentują: mianowicie, oto to już się stało. To próba. Poważna, aktywna, niewiarygodna. — Jest ich obecnie niemało, zagubionych, którzy mówią: to już na długo. — Ależ nic podobnego. Jestem optymistą. Dlaczegoś niektórzy zapominają, że teraz nie jest doba formowania imperiów. Wszystkie wielkie imperia rozpadają się. Imperialna ideologia nie może zakorzenić się na samym terytorium Rosji, bo tam są Jakuci, Tatarzy, są wielkie grupy etniczne, to, czego Rosja nigdy w życiu nie uzgodni wewnątrz siebie. Choć wzmocniła się legislacyjnie, narzucając wszystkim innym język rosyjski jako państwowy, przyjmując ustawę o szczególnym statusie języka rosyjskiego na terytorium federacji. Chce niby językową obręczą to zjednoczyć. Nigdy w świecie! To różne mentalne podejścia, różne widzenie. To pole minowe walki: kto się wysadzi? Jeśli oni rozstawiają te miny, to wysadzą się sami, bo czasami zapominają, gdzie te miny postawili. Zatem są naturalne czynniki. I na próżno oświadcza Tabacznyk, że tam, mianowicie, została garstka tych Ukraińców — pisarze, naukowcy. Ależ nic podobnego. Spotykam ludzi, którzy są dalecy od sfery humanistycznej, ale oni tak samo albo ostrzej reagują na te wypady, mówią, że trzeba natychmiast coś robić. Dlatego chcę ostudzić głowy szczerych szowinistów na Ukrainie. Kiedy mówią o dwujęzyczności, dlaczego do tej pory nie opanowali języka ukraińskiego? Ale nie ma żadnej dwujęzyczności na Doniecczyźnie, Ługańszczyźnie czy Charkowszczyźnie. Tam panuje język rosyjski. Dlaczego tam ukraiński element jest poniżony? Dlaczego tam ukraiński naród nie ma swoich praw i wolności? — Na Ukrainie Rosja realizuje swoje dążenia bycia wielkim państwem? — Rosja nigdy nie będzie wielkim państwem. Ona już przesunęła się do Uralu i chce kosztem tej kompensacyjnej polityki, czyli kosztem Ukrainy i Białorusi, zwrócić swoje pozycje. A za Uralem jest już 35 milionów Chińczyków. I to przecież tylko początki, przy nadzwyczajnych problemach demograficznych w Rosji. Nie ma „ruskiego człowieka”. On, jak by to powiedzieć, nie odnawia się. Rosyjski człowiek jest zdegradowany, poniżony, zagubiony. Wszyscy odnotowują wysoki poziom alkoholizacji, narkomanii i towarzyszących chorób w rosyjskim społeczeństwie. Na czymże Putin chce budować swoje imperium? Na tym, że wspiera twarde porządki na Ukrainie przez Janukowycza, przez Mohylowa. A tenże Mohylow robił karierę na Ukrainie, nie uciekając się do państwowego języka ukraińskiego. — Tutaj już pytanie do poprzedniej władzy… — Do naszych patriotów, którzy byli u władzy: oni co, nie widzieli, kto jest kto? Co robili nasi mężowie stanu okresu pomarańczowego, kiedy żądałem, żeby ustawa o języku została przyjęta? Co robili 5 lat z Koncepcją polityki językowej na Ukrainie? Przerzucali z parlamentu do Sekretariatu Prezydenta, z Ministerstwa Kultury do Gabinetu Ministrów. — Dobrze, że państwowość języka póki co jest chroniona Konstytucją. — I do jej zmiany, nawet z „tuszami”, potrzeba dwóch sesji parlamentu. Jak jeszcze działać? Referendum? Wtedy będziecie mieli dwie Ukrainy, bo nie można nawet z fałszerstwami oświadczyć, że Ukraińców stało się po spisie z 2001 roku trzy razy mniej. — Sześć lat temu plany Rosji co do aneksji Ukrainy zawiodły nie tylko przez czynnik zewnętrzny. U nas na Ukrainie wtedy zjednoczyły się wszystkie narodowe, państwowotwórcze siły. Coż obecnie? — Obecnie władza robi wszystko, żeby one się nie zjednoczyły. Nie ma takiego jednego lidera, jednej siły politycznej, która by konsolidowała. Nie ma już także potężnej siły, jaką była w 2004 roku frakcja „Nasza Ukraina”. A w tym czasie władza prowadzi kolejną ofensywę na ludzi, zaczynając od kwestii ekonomicznych do prób podniesienia wieku emerytalnego. Idzie naginanie wszystkich pod jedną siłę polityczną. Byliśmy już świadkami tego, jak tworzyła się podobna siła polityczna na czele z Kuczmą. Gdzie ona obecnie? Zamiast tego widzimy erozję władzy. Bo ona, zamiast tego, żeby konsolidować ukraińskie społeczeństwo, skłóca ludzi. Jutro będą zmuszać uczyć dzieci z podręcznika Tabacznyka, i ja wzywam, żeby do tego nie dopuścić. I tego nie będzie! Szanowni nauczyciele, nie bójcie się! Macie jeszcze władzę. Nie myślę, że oddacie ją w wyborach lokalnych za to, że wam ktoś coś obieca. Samorządna władza jest zobowiązana was chronić. Opór wobec aneksji Ukrainy jest i będzie. I to długotrwała, wyczerpująca walka. Jeśli Rosja chce takiej walki na Ukrainie, to jaki ma zysk? Chyba że osłabiający. A my mamy Konstytucję i będziemy żądać jej przestrzegania także od pierwszej osoby państwa. Bo to nie pomazaniec Boży, to człowiek, który sytuacyjnie wygrał wybory. Ale nie wygrała jego ideologia, jego partia. Na czym oni mogą stworzyć potężną siłę polityczną? Na piasku? — Dlatego bądźmy optymistami. — Bądźmy i zwyciężymy. Rozmawiał Petro ANTONENKO
Tłumaczenie maszynowe
Andrij ZYL, dziennikarz, regionalista, m. Boryspol
A oto kolejny zamach na cios w ukraińskość — zmienić tekst pieśniowego symbolu państwa — Hymnu. Na to przezroczyście aluzję czyni doktor nauk prawnych, profesor Wasyl Maljarenko w artykule „O Państwowym Hymnie Ukrainy” (Hołos Ukrainy, 4.09.2010). Znany prawnik, niczym chirurg, zaczął po „kosteczkach” rozkładać i analizować tekst pieśniowego symbolu Ukrainy, uzasadniając swoje zamiary tak: „W ostatnim czasie coraz częściej padają słowa o niedoskonałości naszego państwowego hymnu i nawet o jego szkodliwości dla wizerunku Ukrainy. Postanowiliśmy przeanalizować hymn w całości, zastanowić się nad treścią poszczególnych jego fraz i słów, wyjaśnić, jakie skojarzenia pojawiają się przy jego wysłuchiwaniu”. Oto tak. Najwyraźniej, nie spodziewając się szczególnych sukcesów w pracach na prawniczym polu państwa, prawnik postanowił, że to słowa państwowego hymnu szkodzą „wizerunkowi Ukrainy”… Dotąd nie było żadnych przypuszczeń, że hymn-symbol wpływa na autorytet naszego państwa na świecie i w jakiś sposób poniża jego pozycję we wzajemnych związkach z innymi krajami, — Czy zdarzyło się kiedykolwiek na oficjalnym spotkaniu prezydentów coś podobnego albo czy na uroczystych posiedzeniach ktoś czuł się upokorzony lub zhańbiony uroczystym brzmieniem Hymnu? Jestem przekonany, że nikt z tych, którzy osiągnęli najwyższy szczyt sportowy czy twórcze zwycięstwo, nie odmówił tego, by na cześć jego zwycięstwa zabrzmiał hymn ojczystego państwa. Nigdy nikt nie narzekał, że hymnu nie można śpiewać z powodu wysokich dźwięków. W końcu właśnie po to istnieje znajomość muzyki, by wybrać odpowiednią tonację. A prawnik Maljarenko nie trafia w nuty, mówiąc: „Jak twierdzą specjaliści, nasz hymn, zgodnie z zasadami muzycznymi, praktycznie nie może zaśpiewać przeciętny Ukrainiec, ponieważ nie może zaśpiewać zbyt wysokich dźwięków. Dlatego naród go nie śpiewa, bo nie jest w stanie zrobić tego lekko i swobodnie”. Kto przeprowadzał podobne badania, ankiety? Nieprawdę mówi szanowany profesor. Albo opiera się wyłącznie na własnym doświadczeniu. A jeśli do pieśni podchodzić z taką miarą, to „przeciętny Ukrainiec” nie mógłby śpiewać! A Ukraina to państwo pieśni. Ukraińcy śpiewają zarówno pieśni ludowe, jak i współczesne, biorą zarówno wysokie, jak i niskie dźwięki. Każdy śpiewa tak, jak pozwala mu jego własny głos. Oczywiście na profesjonalnej scenie „przeciętny Ukrainiec” nie zaśpiewa jak zawodowy śpiewak. U profesjonalistów z wykonaniem hymnu problemów nie ma. A na uroczystych posiedzeniach, masowych zgromadzeniach, w wielkich i małych salach — wszędzie tam, gdzie pozwala i skłania do tego sytuacja, ludzie śpiewają hymn i odczuwają z tego uniesienie i jedność. Przykro za autora, który „nie spotkał żadnego rozsądnego człowieka, który w prywatnej rozmowie pochlebnie mówiłby o naszym hymnie” — dziwne ma towarzystwo. Czyż nie największą wadą — zdaniem prawnika — jest początek pieśni „Ще не вмерла…” Wywołuje ona negatywne skojarzenia z ciągłym przypominaniem, że Ukraina nie umarła, wciąż żyje, wciąż oddycha. Każdy człowiek ma prawo myśleć cokolwiek i jakkolwiek. Ale prawnikowi wypadałoby znać historyczne losy tej pieśni. Dlaczego słowa „Ще не вмерла…” brzmią jak oświadczenie, jak zapewnienie, jak wyzwanie wobec gorzkiego losu, który towarzyszył Ukrainie w dawnych czasach? Z rozważań profesora wynika, że pierwsze wiersze trzeba zmienić, bo podsuwają mu negatywne skojarzenia. U naszych sąsiadów Polaków hymn państwowy zaczyna się słowami: „Jeszcze Polska nie zginęła”. Brzmi on od 1797 roku i nikt z Polaków nie mówi o negatywnych skojarzeniach, ponieważ każdy obywatel Polski z dumą nazywa siebie Polakiem, szczyci się swoim hymnem, państwem i dba o jego dobrobyt i umocnienie. I żadnych prawnych perypetii dotyczących hymnu państwowego u nich nie powstaje. Prawnicy uważają się za obywateli Polski i nie odczuwają upokorzenia swojego autorytetu czy wizerunku państwa, związanego z treścią hymnu i jego początkiem. Stosunek do hymnu Ukrainy zależy od kultury człowieka, jego wykształcenia, patriotyzmu i oddania swojemu narodowi. Poniżanie symbolu ojczystego państwa, w którym się żyje i pracuje, korzystając z wszystkich jego dobrodziejstw i wartości, jest co najmniej niewłaściwe. A dla prawnika, znającego Ustawę Zasadniczą, jest to co najmniej dziwne. Nie zrozumiał W. Maljarenko także patriotycznego sensu słów „Duszę i ciało złożymy za naszą wolność” i komentuje tę frazę wulgarnie, porównując ją ze słowami znanej pieśni czasów sowieckich „Śmiało my w bój pójdziemy za władzę Sowietów i jak jeden umrzemy w walce o to”. Taka sobie parabola na opak. Wciska ludziom kit, licząc na łatwowierność czytelnika. Przypomnijmy historię pieśni. Pawło Czubynski napisał wiersz „Ще не вмерла Україна” we wrześniu 1862 roku w Kijowie podczas zgromadzenia młodzieży, studentów uniwersytetu, wśród których byli Serbowie, Polacy, Ukraińcy. Te zgromadzenia nie obywały się bez śpiewu patriotycznych pieśni. W odpowiedzi P. Czubynski, wówczas 23-letni członek Hromady, improwizując, napisał wiersz „Ще не вмерла Україна”. Miał on tak zapalające słowa, że towarzystwo od razu nauczyło się wiersza i zaśpiewało go na znany im motyw innej pieśni. Była to chyba najkrótsza droga utworu od wiersza do pieśni, która wypłynęła z głębi serc jako wyzwanie młodzieży wobec totalitarnego systemu, który dusił wszystko, co ludowe, wszystko, co ukraińskie. Ukrainę w imperium nazywano Małorosją. A tu bezkompromisowe wyzwanie imperialnemu ciemnogrodowi: „Ще не вмерла Україна”. Dla ówczesnych prawników — wywrotowa! Początkowo pieśń rozpowszechniała się w odpisach rękopiśmiennych. Za jej wykonanie Czubynskiego zesłano na prawie siedem lat w daleki północny kraj, do guberni archangielskiej. Ale pieśni nie ujarzmisz — jest w niej zawarta energia czynu i myśli wielkiego patriotycznego wzlotu Ukraińców oraz ich gotowości wstąpienia w szeregi ruchu rewolucyjnego. Utwór Czubynskiego stał się pieśnią-budzicielem, pieśnią-sztandarem, bo jego wiersze mają wielką wybuchową siłę patriotycznych emocji autora. Jego pojawienie się jest warunkowane wymogiem czasu, ideami narodowo-wyzwoleńczego ruchu, który ogarnął słowiańskie kraje Europy, w tym również Ukrainę. Narody słowiańskie bowiem były poddanymi trzech imperiów: Rosyjskiego, Osmańskiego i Austro-Węgierskiego. Do walki o wyzwolenie powstali Czesi, Bułgarzy, Słowacy, Serbowie, Polacy, Słoweńcy. Ukraina okazała się podzielona na pół. Prawobrzeże — pod władzą Polski, Lewobrzeże — pod władzą Rosji. W takiej sytuacji w walce o niepodległość Ukraińcy mogli liczyć tylko na własne siły, które trzeba było zjednoczyć i zapalić jedną ideą wyzwolenia. Pewną rolę w jednoczeniu mas ludowych ma spełnić pieśń narodzona w jądrze ruchu narodowego. Na początku lat 60. XIX wieku wśród Ukraińców znane były pieśni-hymny polskich patriotów „Jeszcze Polska nie zginęła” oraz serbska „Hej, Słowianie”. Często rozbrzmiewały w młodzieżowym gronie, budziły dumę i zachwyt u Polaków i Serbów. Dla Czubynskiego było to swoistym wyrzutem. Pod wpływem sytuacji politycznej i poezji Szewczenki nosił w sobie ideę stworzenia patriotycznego wiersza-pieśni. Nawiasem mówiąc, latem 1862 roku P. Czubynski wraz z grupą towarzyszy odwiedził mogiłę T. Szewczenki w Kanowie, oddał pokłon jego jasnej pamięci. A już na początku jesieni napisał wiersz
„Ще не вмерла Україна”, który, według słów badacza historii jego powstania D. Czerednyczenki, „wykiełkował, wykształcił się z tego poetyckiego wiru, który wrzał na terenach ukraińskiego słowa, ukraińskiej niezniszczalnej myśli” (Pawło Czubynski. Sopiłka. Poezije, pierekłady. — K., „Zadruha”, 2001, s. 55). Pieśń potwierdzała nieśmiertelność Ukrainy. Tej nieśmiertelności nie chcieli słyszeć ani widzieć carowie-cesarze i ich strażnicze psy. Nie podobała się ona także władzy komunistycznej — nieprzejednanemu wrogowi idei narodowej, która okrutnie prześladowała tych, którzy próbowali ją zaśpiewać lub przechowywać w swoim domowym archiwum. Dla takiej osoby „wyjazd” na Sołowki lub na Kołymę na jakieś 20 lat był zapewniony.
Dziś z ust wysokich urzędników można usłyszeć o zjednoczeniu Ukrainy. Tę wielką misję spełnił już nasz narodowy, a obecnie państwowy Hymn Ukrainy. Symboliczne jest, że słowa pieśni napisał naddnieprzański Paweł Czubyński, a muzykę – galicyjski Michał Wierbycki. Co więcej, za życia nigdy się nie spotkali, a połączyli się w jednej pieśni pochwalnej, która „hartowała się w burzliwych zmaganiach przez wiele dziesięcioleci, a ten sławny hymn zasłużył na wieczną cześć swego narodu” (D. Czerednyczenko).
I rzeczywiście, pieśń-hymn zjednoczyła wschodnią i zachodnią Ukrainę. Dumnie, majestatycznie i z uniesieniem śpiewa się ją w Kijowie i we Lwowie, jej fala przetacza się od wschodu na zachód, z północy na południe. Śpiewają ją Ukraińcy na wszystkich kontynentach globu. A mówić o hymnie tak wydumanie, zniekształcająco i wulgarnie jest po prostu nie na miejscu. Porównywanie kozaków do piratów i zbójów, a hymnu – do „pieśni pogrzebowej”, to po prostu lekceważenie własnej historii, tej wielowiekowej walki, którą przez stulecia prowadziły pokolenia Ukraińców. Czyż dla zysku, „dla strefy wpływów i łupów” walczyli z ciemiężycielami i poniewieraczami przywódcy powstań chłopskich S. Nalywajko, I. Sulima, P. Pawluk, D. Hunia, J. Ostrianyca, T. Fedorowycz (Trasyło), opiewani w pieśniach ludowych? Oni rzeczywiście „dusze i ciała” złożyli za swoją wolność, za wyzwolenie ukraińskich ziem od ucisku narodowego i społecznego.
A Piotr Sahajdaczny prowadził swoje wyprawy nie dla sławy ani własnej pychy, lecz by osłabić wojskową potęgę swoich wrogów – Turków i Tatarów, którzy pustoszyli ukraińskie ziemie. Była to zemsta za wyrządzone krzywdy, za spalone miasta i wsie, za poniewierkę ukraińskich chłopów, za zamienianie ich w jasyr. A ile zwycięstw odniósł w pojedynkach z przeciwnikami dzielny koszowy Iwan Sirko! Nie na darmo naród szanuje swoich bohaterów, układa o nich pieśni, strzeże pamięci o nich. Czy więc można wszystkich kozackich przywódców zgarniać pod jeden grzebień i nazywać ich zdrajcami, dzikimi gęsiami, najemnikami?!
W pierwotnym wariancie wiersza Pawła Czubyńskiego „Jeszcze nie umarła Ukraina” znajdują się takie wersy:
Nalywajko, Zaliznjak i Taras Trasyło
Wołają nas zza mogił
Na świętą sprawę. Przypomnijmy sobie chwalebną śmierć rycerstwa kozackiego, byśmy nie roztrwonili na próżno swojej młodości. Otóż autor hymnu-wiersza znał i rozumiał historyczną rolę tych sławnych watażków i stawiał ich za przykład dla młodych. A jak dosłowne podejście do każdego wiersza czy frazy hymnu demonstruje nowo upieczony hymnoznawca-prawnik W. Maliarenko! Wykrzywiona wyobraźnia i rozumienie autora rozważań dają mu podstawę do wątpienia w to, że współcześni prawidłowo zrozumieją słowa „zapanujemy i my, bracia, we własnej stronie”. W. Maliarenko upatruje w „panowaniu” dominacji zwierzchności, a nie pragnienia posiadania własnego niezależnego państwa i bycia gospodarzem we własnym domu. P. Czubinski pisał swój wiersz w celu wezwania do wolności, do zjednoczenia narodów słowiańskich. I to zdanie nie może być tymczasowe. Jest aktualne także dzisiaj. Bo zawarty jest w nim duch nieśmiertelnego Tarasa Szewczenki, gotowość oddania życia za swoją wolność i niepodległość, wezwanie do zdecydowanych działań, czczenia i strzeżenia chwały i wolności. Przypomnijmy sobie słowa Szewczenki z „Iwana Pidkowy”: „Panowali, zdobywali i chwałę, i wolność”. Zatem pierwszy wers „Jeszcze nie umarła Ukraina, ani jej chwała, ani wolność”, zdaniem badaczy hymnu, jest odpowiedzią na ten wiersz. Nie można podchodzić tak uprzedzenie do wersów hymnu. Mówiąc o Państwowym Hymnie Ukrainy, nie zapominajmy, jak długą drogę do utrwalenia przeszedł ten symbol muzyczny po swoim pojawieniu się w druku w 1863 roku. Badacze wyodrębnili taką historyczną drogę utworu „Jeszcze nie umarła Ukraina” i podzielili ją na trzy okresy. Pierwszy okres (1863—1885) — to rozkwit utworu jako politycznej pieśni wzywającej, drugi (1885—1918) — rozpowszechnienie i utrwalenie go jako hymnu ogólnonarodowego, trzeci (1918 i do dziś) — najtrudniejszy okres jego zakazu i utrwalania. W latach 1918—1921 funkcjonował jako symbol państwowy, potem rozbłysnął w 1939 roku na Ukrainie Karpackiej, a powrót spod zapomnienia i zmartwychwstanie nastąpiły w 1991 roku. Na tej skomplikowanej drodze jego utrwalenia przebiegało ono w procesie wyzwoleńczych zmagań narodu o samostanowienie narodowe. Według słów członka-korespondenta NAN Ukrainy Ołeha Romanjiwa, pieśniowy symbol Ukrainy uświęcał martyrologię nowych pokoleń Ukraińców w ich nieustannej walce o niepodległość. Ze słowami „Jeszcze nie umarła Ukraina” szli na rozstrzelanie bohaterscy powstańcy z Bazaru, z nią Ukraińcy zachodni stawali do bitwy przeciw samowoli polskich okupantów, z pieśnią na ustach umierali strzelcy siczowi Ukrainy Karpackiej na karpackiej przełęczy Wereckiej, rozstrzelani w marcu 1939 roku przez węgiersko-polskich „sojuszników”. Otoczeni przez enkawudzistów w schronach, bojownicy UPA śpiewali tę pieśń, zanim wysadzili się granatami. Brzmiała ona na ustach więźniów GUŁagu podczas powstania norylskiego w 1953 roku. Ten hymn przez kilkadziesiąt lat dawał siły ukraińskiej diasporze, by zachować tożsamość narodową i wolę polityczną w czasie czerwonego licholecia na Ukrainie (Wołodymyr Trembicki. Państwowy hymn „Jeszcze nie umarła Ukraina…” i inne ukraińskie pieśni hymniczne. — Lwów. — 2003. — S. 5). Czy można znaleźć w naszej historii tak wielką popularność i taki wpływ na masy ludowe jakiejkolwiek innej pieśni?! Nasz państwowy hymn — niemal półtora wieku niezmiennie strzeże naszej pamięci. Znamienny jest także fakt, że na ogłoszony przez komisję państwową konkurs na lepszy wariant tekstu Hymnu Ukrainy nadesłano utwory ponad 800 autorów hymnów, lecz zwyciężył rekomendowany przez szanowaną komisję do ostatecznego zatwierdzenia przez Radę Najwyższą pierwszy couplet i refren powszechnie znanego hymnu Pawła Czubinskiego, muzyka Michała Werbyckiego, „Jeszcze nie umarła Ukraina” („Jeszcze nie umarły Ukrainy ani chwała, ani wolność”). Ukraiński hymn rzeczywiście jest historyczny i ludowy, ma historyczne podłoże, jak feniks powstał z zapomnienia, był i jest wiernym przewodnikiem narodu w walce o lepszą przyszłość. Jak powiedział genialny I. Franko: Długo nas niedola żarła, Dotąd nas hańba gryzie; Lecz my krzyczmy: Jeszcze nie umarła, Jeszcze nie umarła i nie umrze!
Tłumaczenie maszynowe
Taras SZEWCZENKO, członek zarządu Zaporoskiego Zjednoczenia Obwodowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”
Akcja demonstracyjnej pogardy dla języka ukraińskiego (zgodnie z Konstytucją — państwowego), jeszcze od czasu wyborów prezydenckich, kiedy L. Kuczma obiecał nadać językowi rosyjskiemu status drugiego państwowego, pod wodzą znanych rad miejskich i obwodowych nabiera za obecnej władzy coraz większego rozpędu. Dołączyła do tego procesu również Zaporoska Rada Obwodowa. Lecz jeśli wcześniej pogarda płynęła od komunistów, to teraz i Partia Regionów przejęła inicjatywę uwolnienia terytorium Ukrainy od języka ukraińskiego. Jeśli w Zaporożu wcześniej za wprowadzeniem języka rosyjskiego jako państwowego opowiadało się lobby Bohusłajewa w radzie miejskiej, to teraz jego ideolodzy wspięli się na wyższy szczebel partyjno-państwowy — rady obwodowej. Prorok narodu, Taras Szewczenko, ponad 150 lat temu napisał: „Wielbić będę małych owych niewolników niemych! Ja na straży koło nich postawię Słowo!”. Słowo ojczyste przez ten okres tak i nie stało się symbolem wyzwolenia — niewolnicy pozostali niemi. Dzisiaj w Zaporożu „wujkowie ojczyzny cudzej” krzyczą o żałosnym stanie języka rosyjskiego. Oto w sfałszowanej Notatce wyjaśniającej dla deputowanych Zaporoskiej Rady Obwodowej znany regionalny ukrainofob wylewa krokodyle łzy, że rzekomo na „Ukrainie sztucznie ogranicza się używanie języka rosyjskiego w radiu, telewizji, w kinach, …prowadzona jest celowa polityka likwidacji wyższego wykształcenia w języku rosyjskim; …sytuacja pogarsza się przez sztuczne ograniczenie używania języka rosyjskiego w działalności organów władzy państwowej i samorządu lokalnego, w sądownictwie, w życiu gospodarczym i społecznym, w procesie edukacyjnym przedszkoli, ogólnokształcących placówek oświatowych”, proponuje rozwiązanie pod tytułem „O realizacji gwarancji konstytucyjnych dotyczących swobodnego używania języka rosyjskiego w obwodzie zaporoskim oraz wspieraniu wypełniania zobowiązań Ukrainy w zakresie realizacji norm Europejskiej karty języków regionalnych”, które rada obwodowa przyjęła niemal jednogłośnie (z 91 głosów tylko jeden przeciw). „Nadgorliwi patrioci” wbijają osinowy kołek w serce każdego Ukraińca — jego język, a „bracia milczą sobie, wybałuszywszy oczy”. W obwodzie zaporoskim jest 621 szkół. Językiem ukraińskim nauczania objętych jest 65% szkół, z językiem rosyjskim nauczania 216 szkół (35%). Lecz to tylko sprawna cyfra dla oficjalnych raportów. Prawdziwa sytuacja jest taka, że liczba szkół ukraińskich jest znacznie mniejsza, ponieważ nauczanie w wielu szkołach ma charakter dwujęzyczności. Na poziomie lokalnym nie zapominają wspierać funkcjonowania języka rosyjskiego, zapominając o wspieraniu własnego — rada miejska Zaporoża i rada obwodowa 07.08.2008 r. przyjęły decyzję nr 15 „O programie rozwoju języka rosyjskiego, kultury rosyjskiej w obwodzie zaporoskim na lata 2008—2012”. W artykule 10 Konstytucji Ukrainy zaznaczono, że „językiem państwowym na Ukrainie jest język ukraiński” (na poziomie ustawodawczym wniesiono wyjaśnienie przez Sąd Najwyższy). Autor Notatki wyjaśniającej, onże autor projektu decyzji, wprowadza w błąd deputowanych i Ukraińców, gdy twierdzi, że „okoliczności historyczne i warunki rozwoju społeczno-gospodarczego i kulturalnego obwodu zaporoskiego spowodowały aktywne i szerokie używanie języka rosyjskiego we wszystkich sferach życia społecznego”. Czego tu jest więcej — braku niezbędnej wiedzy ze slawistyki, historii Ukrainy, kultury, duchowości, czy niezrozumienia potrzeby opierania się na wiarygodnych źródłach naukowych, czy to ukrainofobiczne fantazje, by wydawać życzeniowe myślenie za rzeczywistość?! To jeszcze jawne kłamstwo, bo 350-letnia rusyfikacja Ukraińców poprzez zakaz języka przez reżim carski i komunistyczny doprowadziła do asymilacji Ukraińców, którym „ogólnopojęty język” trzeba było stosować we wszystkich sferach życia społecznego. Oto jeden z epizodów, jak realizowano zakazy. Były profesor Uniwersytetu Charkowskiego Ołeksandr Rathawz, który mieszka w Izraelu, świadczy o proteście z 1951 roku studentów Uniwersytetu Charkowskiego, którzy odmówili zdawania egzaminów w języku rosyjskim. „Wtedy 800 z nich zostało represjonowanych, wielu wywieziono na Sybir, a 33 na zamkniętym procesie skazano na karę śmierci i rozstrzelano”. Taka jest prawda „okoliczności historycznych” używania języka rosyjskiego na Ukrainie. Autor dokumentów do rady obwodowej, powołując się na trzeci akapit artykułu 10 Konstytucji Ukrainy, przejmuje się tylko językiem rosyjskim, „całkowicie” zapominając o mniejszościach narodowych. W Ustawie Ukrainy „O językach w Ukraińskiej SRR”, która obowiązuje do dziś, w art. 28 zaznaczono, że „w Ukraińskiej SRR praca dydaktyczna i wychowawcza w szkołach zawodowych, średnich specjalnych i wyższych uczelniach prowadzona jest w języku ukraińskim, a w przypadkach przewidzianych częściami drugą i trzecią tej Ustawy, obok ukraińskiego — także w języku narodowym większości ludności”. Rosjanie w Zaporożu i obwodzie zaporoskim nie stanowią większości narodowej ludności (z wyjątkiem poszczególnych wsi rejonu kamieńsko-dnieprowskiego, rejonu kujbyszewskiego oraz wsi Husarka), dlatego wskazane normy cz. 2 art. 3 Ustawy Ukrainy „O językach w Ukraińskiej SRR” w tym przypadku nie mają zastosowania. Przypominamy deputowanym, że w USRR w Zaporożu były tylko dwie szkoły z ukraińskim językiem nauczania. Czyż to nie wyraźny wskaźnik brutalnej asymilacji Ukraińców w sowdepii. Europejska karta języków regionalnych lub mniejszościowych, na którą powołuje się autor Notatki wyjaśniającej, konstatuje, że „ochrona i rozwój języków regionalnych lub mniejszościowych nie powinny odbywać się ze szkodą dla języków oficjalnych (czyli państwowych) i konieczności ich nauki”. Haskie zalecenia dotyczące edukacji są następujące: „Osoby należące do mniejszości narodowych są zobowiązane integrować się z szerokim społeczeństwem poprzez odpowiednią znajomość języka państwowego”. Co więcej, wdrażanie postanowień Europejskiej karty jest prerogatywą państwa, a nie rady obwodowej. Rozwojowi języka rosyjskiego w obwodzie zaporoskim, jak i na Ukrainie, nic nie zagraża. Nie może on być ani regionalnym, ani tym bardziej oficjalnym, bo ma korzenie macierzyste w Rosji. Deputowanym rady obwodowej dokładnie wiadomo, że przez 19 lat niepodległości w państwie ukraińskim nie stworzono pełnowartościowej narodowej przestrzeni informacyjnej, bo bez odpowiedniego wsparcia zarządczego i finansowego państwa ukraińskie środki masowego przekazu doprowadzono do stanu wtórności. Korzystając aż nadto z haseł demokratyzacji i wolności słowa, cynicznie i kłamliwie mówią o rzekomo żałosnym stanie „rosyjskiego” słowa i „rosyjskojęzycznej ludności” na Ukrainie i, w szczególności w obwodzie zaporoskim, głównie ci, którzy „podobni do setek zbiegów w pogoni za szczęściem i urzędami zostali rzuceni do nas z woli losu” i opowiadają się za rosyjskim oficjalnym (czy regionalnym — zamiana terminów nie zmienia istoty pretensji), bo nie są w stanie nauczyć się ukraińskiego. Bez języka nie ma narodu — to dobrze rozumieją ukrainofoby, proponując małorosom-deputowanym przyjęcie wobec Ukraińców dyskryminacyjnej decyzji o dalszej rusyfikacji Ukraińców kozackiego kraju, gdzie kiedyś hartowała się wola i ukraińska świadomość narodowa. Domorośli małorosowie muszą zwracać się do źródeł i uwzględniania prawdziwych czynników historycznych dotyczących funkcjonowania języka ukraińskiego w imperium carskim i bolszewickim, bo Ukraińcy dobrze wiedzą „kim jesteśmy? czyimi synami? jakich rodziców? przez kogo? za co zakuci?”, i wtedy nastąpi porozumienie między użytkownikami języka rosyjskiego i ukraińskiego. Narzucanie dzisiaj dwujęzyczności na Ukrainie, czy w jej południowych i wschodnich regionach, to droga totalitarnej rusyfikacji Ukraińców i bez wątpienia doprowadzi do zaostrzenia stosunków międzyetnicznych. Przypominamy, że jakakolwiek dyskryminacja jest zabroniona przez art. 14 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, którą Rada Najwyższa ratyfikowała 17 lipca 1997 roku, uznając jurysdykcję Europejskiego Trybunału za obowiązkową dla naszego państwa. Uważamy, że decyzja „O realizacji gwarancji konstytucyjnych dotyczących swobodnego używania języka rosyjskiego w obwodzie zaporoskim oraz wspieraniu wypełniania zobowiązań Ukrainy w zakresie realizacji norm Europejskiej karty języków regionalnych lub mniejszościowych” jest sprzeczna z art. 10, cz. 2 art. 19 Konstytucji Ukrainy, decyzją Sądu Konstytucyjnego z 14.12.1999 nr 10-rp/99 oraz pkt 4 art. 2 cz. 1 Europejskiej karty języków regionalnych.
W 2009 roku Główna Służba ds. Rozwoju Humanitarnego przy Sekretariacie Prezydenta Ukrainy opublikowała dane, według których w 2009 roku Ukraina wydała 3 miliardy 195 milionów hrywien środków budżetowych na utrzymanie placówek oświatowych z rosyjskim językiem nauczania. Rosja nie przeznaczyła żadnych środków na utrzymanie placówek oświatowych z ukraińskim językiem nauczania w Rosji. Na Ukrainie funkcjonuje 983 przedszkoli z rosyjskim językiem wychowania. W Rosji podobnych placówek z językiem ukraińskim nie ma. Na Ukrainie w języku rosyjskim uczy się 779 423 uczniów szkół ogólnokształcących, 1 292 518 uczniów uczy się języka rosyjskiego jako przedmiotu, a 165 544 uczniów uczy się języka rosyjskiego fakultatywnie lub w kółkach zainteresowań. W Rosji języka ukraińskiego jako przedmiotu uczy się 205 uczniów, a 100 uczy się go fakultatywnie. W języku rosyjskim na Ukrainie kształci się 59 656 studentów uczelni wyższych I—II stopnia akredytacji oraz 395 186 studentów III—IV stopnia akredytacji. W Rosji żaden student nie kształci się w języku ukraińskim. Na Ukrainie kosztem budżetu państwa wydrukowano 1 555 500 egzemplarzy podręczników w języku rosyjskim o wartości 18 mln 616 tys. hrywien. W Rosji za środki państwowe nie wydrukowano ani jednego podręcznika w języku ukraińskim. Jeśli wziąć pod uwagę uśredniony podział uczniów, którzy brali udział w zewnętrznym niezależnym testowaniu w 2009 roku (testy z matematyki, biologii, geografii, historii Ukrainy, fizyki, chemii), to pod względem języka zdawania przedstawiał się on następująco: 75,7% uczniów wybrało język ukraiński, a 23,9% — język rosyjski, co w pełni odpowiada ilościowemu składowi osób posługujących się językiem ukraińskim i rosyjskim.
Tłumaczenie maszynowe
Kolejną formą odpowiedzi Janukowyczowi na jego propozycję „żyć zgodnie” stał się protest przed misją Ukrainy przy ONZ na nowojorskim Manhattanie. Wieczorem 22 września przyszły tam setki Ukraińców, by stanowczo powiedzieć „Nie!” polityce obecnych władz Ukrainy. Liderzy organizacji społecznych, znani w społeczności ludzie, podkreślali w swoich wystąpieniach przed ukraińską misją, że nad Ukrainą zawisła złowroga chmura dyktatury: na Ukrainie niszczona jest opozycja, niezależne sądownictwo, wywierana jest szalona presja na media, wprowadzana jest cenzura. Między wystąpieniami protestujący skandowali „Janukowycz — do dymisji!”, „Ukraina nie Rosja!”, „Nasz język — ukraiński!”, „Precz z Taczenką”… Oprócz haseł tego wieczoru pod murami ukraińskiej misji przy ONZ rozbrzmiewały także ukraińskie ludowe i powstańcze pieśni.
Walentyn ŁABUŃSKI, redaktor naczelny tygodnika „Nova gazeta” (Nowy Jork)
Tłumaczenie maszynowe
„WOLĘ OTWARTEGO WROGA NIŻ TAJNEGO” — Powiedziałam pracownikom ukraińskiego SBU: nie dajcie się upokorzyć. SBU nie ma również prawa stawać po stronie jednej partii — jest zobowiązana służyć Ukrainie, wykonywać dekret Prezydenta o odtajnieniu archiwów w całym kraju. A to, niestety, nie jest wykonywane. Pracownik SBU nie ma prawa pracować tak, aby dyskredytować Ukrainę w oczach światowej opinii publicznej. Ukraina została przedstawiona jako państwo, w którym odbywają się prześladowania rektorów, studentów, fundacji „Widrodżennia”. Co najgorsze — przekształcają pracowników SBU we wrogów ukraińskiego narodu, kultury, historii. Więc właśnie SBU musi położyć temu kres. Na oczach SBU po Ukrainie jeździła zbrodnicza wystawa Isakowicza-Zaleskiego, która upokarza naród ukraiński. Dlatego dostęp do dokumentów musi być. Utajnianie archiwów — to zbrodnia przeciwko państwu. SBU powinna śledzić antyukraińskie akcje. Co się tyczy Narodowego Muzeum-Memoriału Ofiar Reżimów Okupacyjnych „Więzienie na Łąckiego” — to centrum naukowo-badawcze, a nie polityczne, i musi mieć dostęp do archiwów. — Dziesięć lat temu w wywiadzie, który z Panią przeprowadzałem, jasno Pani skonstatowała: „Obecnie pojęcie „niepodległość” przekształca się dla ukraińskiego narodu w po prostu piękny dźwięk”. A jak obecnie, w 2010 roku? Sytuacja się nie zmieniła? — Zmieniła się. Ale w znacznie gorszą stronę. Antyukraińskie siły uciekły się do otwartej konfrontacji: od morderstw po szantaż. Jeśli wziąć sytuację na Wielkiej Ukrainie i na Zachodniej w porównaniu, to na Zachodzie jest duchowo skonsolidowana wspólnota, gdzie nie ma międzyetnicznych konfliktów i nie było ani jednego politycznego morderstwa (oprócz szowinistycznego morderstwa Ihora Biłozora). A na Wschodzie — ciągłe polityczne morderstwa. Nad tą kwestią powinny zastanowić się i państwo, i jego struktury. W Odessie „rozbrykał się” bandyta Markow, to, co stało się w Charkowie (z redaktorem „Nowego stylu” Kłymentiewem. — B.Z.), świadczy, że antyukraińskie siły idą bez strachu do ataku. Ani prawa człowieka, ani prawa narodu, ani prawa państwa nie są chronione. — Co jest w najniebezpieczniejszym stanie? — Wszystko jest w zagrażającym stanie. Ale atak dzisiaj poszedł według wszystkich parametrów. Dopuścić do kierowania oświatą ignoranta — to więcej niż paradoks. To Stalin mógł powiedzieć, że cybernetyka czy genetyka — to burżuazyjne nauki. — Czy mamy ukraińską telewizję? — To samo: nie ma. Wszystko zostało wyrwane z ukraińskich rąk — w szczególności rękami tych, którym idea narodowa jest obca, którzy nie rozumieją, że rozwój biznesu jest związany z rozwojem kultury („Gdybyśmy się uczyli tak, jak trzeba”!). Na Zachodzie biznes rozwija się, kiedy sprzyja rozwojowi kultury, duchowych tradycji tej ziemi, tego narodu, gdzie ten biznes się rozwija. Bo zawsze znajdą się na jednych wilków silniejsze wilki. A to narusza stabilizację w społeczeństwie. Z ukraińskiej historii wiemy, że tylko wtedy, gdy walka o materialne interesy nie jest oddzielana od interesów kultury, duchowości — można mówić o odrodzeniu. Jeśli tego nie ma — to, faktycznie, budowla na piasku. W Ameryce, kiedy oglądałam Muzeum Wolności, to przekonałam się: oni zrozumieli, jak zależny jest materialny stan państwa od duchowości, od kultury, rozwoju wszystkich — a przede wszystkim rdzennej ludności. Kwiat nie może wyrosnąć na bezpłodnej ziemi. Kulturę, ziemię trzeba kultywować. — Gdzie podziało się to duchowe uniesienie obecnie? — Oczywiście, że na jednym duchowym uniesieniu (a to — przejaw marzenia, nadziei) budować fundament domu jest praktycznie niemożliwe. Wróg, którym była i pozostaje imperium, był bardzo silny. Przez 20 lat widzę ukraiński intelekt, wielu młodych ludzi, którzy są specjalistami w swojej dziedzinie i jednocześnie Ukraińcami. Ale przez działalność wrogich struktur Ukraińcy nadal pozostają na marginesie, pomimo wysokiego intelektu. Wiktor Janukowycz, przebywając w Chinach, był oburzony słomianą ukraińską chatką — na wystawie. Bo stale, przez 20 lat, wszystko robiono po to, aby blokować próby pokazania ukraińskiego intelektu. Ale winni są temu sami Ukraińcy, którzy bardzo poddają się demagogii, że wszystko zbudujemy. Uważam, że młoda ukraińska elita powinna zjednoczyć się do wspólnej pracy. Aby zadeklarować swoje „Ja”. Ukraina jest tego warta. Nas specjalnie wrzucono w wir upolitycznienia. Tak nie powinno być. — A liczba partii rośnie… — Wydaje się, że jest ich już gdzieś 200. Partia — to szczelina, żeby prześlizgnąć się do struktur władzy. A to naród musi decydować o tym, co robić. Trzeba przestać bawić się w drobnostkowe partie. Powiedzmy, Partia Regionów skonsolidowała się z partii drapieżników. Dlatego też podporządkowała sobie SBU, co zmusza rektorów do donosicielstwa, prześladuje studentów, naukowców, pracowników fundacji. I tabacznikowszczyzna w całej swojej okazałości pokazuje, dokąd nas prowadzą. W dół, w ciemność, w strefę. — Co dalej będzie? — Nie jestem politykiem. Ciężkie pytania zadajecie. Chociaż już obserwuje się przełomowe momenty. I to pozwala mi zaznaczyć, że na końcu tunelu widzę światło. Kiedy już zobaczyliśmy, kto jest wrogiem, jak działa wróg — z tej stagnacji wyjdziemy, jestem pewna. Ukraina zwycięży. Właśnie dlatego, że ma siły przeciwstawić się złu. Najstraszniejsze jest kłamstwo, kiedy mówią: „Ja wszystko wykonam”. Nie, wykonać każdy ma na swoim miejscu. Wolę otwartego wroga niż tajnego. „MUSI BYĆ RUCH OPORU DEMORALIZACJI” — Na antenie „5 kanału” Przewodniczący Rady Najwyższej Wołodymyr Łytwyn zapewnił naród ukraiński, że język ukraiński jest i nadal będzie jedynym językiem państwowym. Jak Pani myśli, co popchnęło go do tego wyznania? Może wybory? — Nie chcę oceniać oświadczeń polityków. Myślę, że Łytwyn uświadamia sobie znaczenie dla państwa komponentu językowego. I ma obiektywną informację o tym, jaką staje się Ukraina. Rzecz nie w tym, co powiedział, a w tym, że w przedwyborczym czasie odbywa się spekulacja językami. Nawiasem mówiąc, poprzedni Prezydent Ukrainy nie przyjął Dekretu, który zakazywałby poruszać kwestię językową w przededniu wyborów. Są instytuty naukowe, są naukowcy, którzy dowodzą, ile w kraju jest rosyjskich szkół. Na gołosłowne oskarżenia musi iść ważki argument. Języka rosyjskiego nikt nie zakazywał. A Gagauzi, społeczność krymskotatarska do tej pory muszą zachowywać język z ostatnich sił. Przecież te narody — to rdzenna ludność Ukrainy. Obecnie przez demagogię PR Ukraińcy znaleźli się obok krymskich Tatarów i Gagauzów. I dokonuje się imperialna polityka Rosji. — 12 sierpnia ministrowie spraw zagranicznych Polski, Czech i Szwecji (Radosław Sikorski, Karel Schwarzenberg i Carl Bildt) przekazali list na ręce Kostiantyna Hryszczenki, w którym wyrażają swoje zaniepokojenie stanem na Ukrainie „fundamentalnych wartości wszystkich Europejczyków”, wyrażając się bardzo dyplomatycznie — coś w rodzaju potrzeby rozwoju demokracji i poszanowania praw człowieka. Czyżby z nami jeszcze ktoś chciał rozmawiać — w dobrym znaczeniu tego słowa?
— Europa bardzo dobrze rozumie geopolityczne znaczenie Ukrainy — od czego zaczęliśmy naszą rozmowę. Chodzi o wolność słowa, rozpowszechnianie informacji. Europa rozumie, że w istocie stanęła już przed faktem możliwego spustoszenia Ukrainy, która znajdzie się pod imperium. A to niebezpieczeństwo dla Europy i dla świata. Wychodzą oni z racjonalnego rozumienia sytuacji: położyć nacisk na te wartości, które są już właściwe krajom rozwiniętym. Naszą władzę trzeba nieustannie uczyć. Ale władze nie chcą się uczyć. Nie jestem politykiem. I najmniej chciałabym odpowiadać na pytania polityczne. — Ale przecież broni Pani Rusłana Zabiłego? — To nie polityka, to obowiązek każdego. Komuś bardzo chce się przemienić Ukraińców w bezmyślne istoty. Oczywiście, naród to nie sami aniołowie. Ale istnieje obowiązek ochrony rodziny, dzieci, tradycji. A na czym polega sens życia? Na korzyści? Młode pokolenie nie chce myśleć tylko korzyścią, chce wykazać się twórczym intelektem. Jestem w Radzie Nadzorczej Narodowego Muzeum-Miejsca Pamięci „Więzienie przy Łąckiego”, którego celem istnienia jest obiektywne badanie historii XX wieku, losów Ukraińców, ofiar, których doświadczyła Ukraina (i przedstawiciele różnych etnosów) — od okropności reżimu bolszewickiego — podczas przyjścia pierwszych sowietów, hitlerowców, jeszcze raz — od reżimu bolszewickiego. Proszę porównać z Węgrami, na przykład: tam nie pozwalają sobie na znęcanie się nad swoim narodem. A u nas — zamknięto dostęp do źródeł i dalej utajnia się dokumenty. To wszystko daje możliwość poniżania Ukraińców, uważania ich za nieintelektualny naród. Młode pokolenie, uważam, jest zdolne sformować nie tylko struktury ekonomiczne, ale i swoje SBU. Musimy mieć ruch oporu o nasze prawo do reprezentowania i rozwijania tych struktur. — Pierwszy zastępca przewodniczącego rady obwodowej Roman Iłyk, lider zjednoczenia obwodowego „Batkiwszczyna”, na dniach oświadczył: „Dzisiejsze głosowanie o wotum nieufności wobec przewodniczącego Lwowskiej Obwodowej Administracji Państwowej Wasyla Horbala — to próba zwrócenia uwagi Ukrainy na to, że Lwowszczyzna nie zgadza się z polityką Prezydenta, nie przyjmuje jego metod zarządzania i wymaga przejrzenia swojego widzenia rozwoju państwa oraz regionu”. Nie wszyscy, z którymi rozmawiałam, popierają to głosowanie „przeciw”. Jaki jest Pani stosunek do tego? — Uważam, że napięcie w obwodzie tworzy Horbal swoim wyzywającym zachowaniem, nieprawdziwością, uważa, że wszystkich może oszukać. Człowiek nauczył się pracować na własne bogactwo. Dla Horbala nie istnieją wartości moralne, narodowe. I to jest poniżające dla nas wszystkich. Przypiął „gieorgijewską” imperialną wstążkę, poniżając Dzień Niepodległości. Demonstracje jego nikomu nie są potrzebne. On nie zna regionu, on (region) jest dla niego obcy. Na twarzy ma cynizm. Horbal to lekcja dla naszej mentalności, żeby nasi ludzie zrozumieli, kogo mamy w przyszłości wybierać. Musimy stawiać pretensje tym, których wybraliśmy. Pretensje natury moralno-etycznej. Ale nie dopuścić, żeby zabierano nasze prawo do wyboru. A w ogóle przed światem stoją pytania globalne: demoralizacja ludzkości w XX wieku i możliwe wyjście z demoralizacji w XXI wieku. Chcę wierzyć, że to będzie stulecie powrotu do moralności. To proces globalny, musi zakończyć się oczyszczeniem. Ale ile ofiar zabierze, tego nie wiemy. Moralne oczyszczenie jest nieuniknione przed groźbą katastrofy ekologicznej. Rozwój żywego jest podporządkowany jedynemu prawu: zasadzie moralnego doboru. I najlepszy przykład — kultura. W kulturze pozostają te postacie, które są zorientowane na najwyższe ideały moralne. — Spotykamy obecnie wiele prognoz, że świat lada chwila powinien zginąć. — Koniec świata i koniec bytu — to różne rzeczy. Końca bytu nie będzie. Bo Bóg jest życiem. Według praw bytu, zmiany muszą nastąpić. I choćbyś miał ile złota w kieszeni — nie uratujesz się. Tylko postęp duchowy daje możliwość przetrwania. Tylko w duchowym uświadomieniu sensu życia będzie i sens ratunku. „CHODZI O ZACHOWANIE PAMIĘCI” — Poseł ludowy Ołeś Donij uważa, że dzisiaj musimy już myśleć o ruchu oporu, żeby zwyciężyć, a historyk Wołodymyr Wiatrowycz — że problem nie w liderach, a w braku zespołu jako takiego: „Problem w tym, że u nas 20 lat ten czy inny ukraiński projekt narodowy próbują przywiązać do jakiejś jednej osoby”. A Pani jak myśli? — Z Wiatrowyczem się zgadzam. Musi być ruch oporu wobec demoralizacji. A on zawiera w sobie wszystko: i rozwój ukraińskiej nauki, i prawo wyjścia Ukraińców jako Ukraińców na arenę intelektualną. — Prezydentem Ukrainy Wiktorem Janukowyczem 27 kwietnia w Strasburgu na sesji Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy Iryna Kałyneć — osoba, której chyba nie ma potrzeby przedstawiać ukraińskiemu czytelnikowi, przynajmniej ludziom kultury, literatury, pracownikom oświaty, historykom… Oni wiedzą: Iryna Onufrijiwna — filolog-slawista z zawodu, więzień polityczny łagrów breżniewowskich (1972—1981), współredaktor samizdatowego czasopisma kulturologicznego „Jewszan-zillia” (1988—1990), jedna z organizatorek „Memoriału”, RUCH-u, aktywistka odrodzenia duchowo-religijnego, deputowana Rady Najwyższej Ukrainy XII kadencji (czyli — Pierwszej demokratycznej), autorka kilku zbiorów poetyckich, nowel oraz powieści detektywistyczno-historycznej, ponad trzystu artykułów politycznych, kulturologicznych, naukowych, a także prac naukowych: „Zagadki chrztu Ukrainy-Rusi”, Studiów nad „Słowem o wyprawie Igora”, „Epoka Hunów i jej prehistoria”. Działaczka społeczna. Członkini Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki. Była pracownikiem naukowym Instytutu Badań Literackich przy Lwowskim Uniwersytecie Narodowym imienia Iwana Franki. W 1998 roku uhonorowana tytułem „Heroini świata”. W nominacji „Sto heroin świata” — USA, Rochester — to tytuł, spośród trzech i pół tysiąca pretendentek z całego świata, z Ukrainy otrzymały tylko trzy kobiety, dwie z nich ze Lwowszczyzny — Orysia Senyk oraz Iryna Kałyneć. Nasze spotkanie odbywało się po wystąpieniu Iryny Onufrijiwny na sesji Rady Lwowskiej, jak zawsze — ostrym, argumentowanym, polemicznym.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
powiedziano (dosłownie): „Uznanie Hołodomoru na Ukrainie za fakt ludobójstwa jest błędne i niesprawiedliwe”?.. — Na korzyść władców Rosji to powiedziano. Najwyraźniej. Powiedziano na własną hańbę. Z umarłymi się nie walczy, umarłych się czci. Myślę jednak, że umarli są silniejsi niż my, żywi. — Umarli już swoje zrobili? — Ci umarli, którzy są w przybytku Bożym, są silniejsi niż żywi. I współczuję tym żywym, którzy uważają, że mogą pokonać pamięć umarłych. Jeśli chodzi o naród ukraiński, to nikt nie może zaprzeczyć prawdzie o Hołodomorze. Tym określa się wartość człowieka. Zaprzeczać ludzkim ofiarom mogą tylko ci, którzy przemienili się w bacyla. Jest taka jedna „wysoko postawiona” — w ostatnim czasie — osoba, która drwi ze wszystkiego, co ukraińskie, w tym i przede wszystkim — z narodu ukraińskiego. To już nie jest człowiek — to bacyl w wydaniu regionalnym. ZACZYNAĆ OD SIEBIE — Co dla Pani oznacza „być Europejczykiem”, o czym słyszymy wszędzie? — Powiedziałabym, że to dziwne pytanie. Bo raczej należałoby zapytać: co oznacza być człowiekiem? — Jak zaszczepić w ludziach odpowiedzialność? — Nikt niczego nie może zaszczepić w ludziach. Człowiek się wychowuje, rodzice chcą, żeby ich dzieciom było jak najlepiej. A okazuje się potem, że cała ich praca poszła na marne. Kiedy człowiek nie uświadamia sobie, że jego „ego” prowadzi go do zguby, to oznacza, że człowiek nie chciał się rozwijać, a gubił siebie. A w rzeczywistości prawem życia jest ofiarność, miłość. — A co tak naprawdę zawładnęło światem? — Siły zła. Zaledwie 1/8 genu nas, ludzi, odróżnia od zwierząt. Człowiek jest bardziej zwierzęciem. I musi poznać, na ile jest zwierzęciem (Księga Koheleta). Dlatego zaczynać trzeba od siebie (Skoworoda). — O ile procent zmieniła się mentalność Ukraińców w porównaniu, powiedzmy, z 1991 rokiem? — Jung mówił: demokracja ma strasznie dużo wad… Ale totalitaryzm jest złem, bo przemienia człowieka w niewolnika. Znowu: dlaczego upadek duchowy? Bo z prawa wyboru człowiek nie chce korzystać, a jedynie z prawa własnego „ego”. Wrodzonej agresywności człowieka pokonać nie można. Ale wiara w sens bytu musi być. Nieśmiertelna pasjonarność narodu daje nadzieję. — A od czasów Majdanu? — Znowu, to kwestia oceny tamtych wydarzeń. Niektórzy chcą jej już i natychmiast. Obecnie negatywem jest przewaga własnego „ego” tych, którzy doszli do władzy. Wielu wydaje się: ten, kto doszedł do władzy, jest niby Bogiem. Jeśli ludzie będą uświadamiać sobie władzę jako ciężar, to być może coś się zmieni. Kiedy słyszę — „A my staliśmy na Majdanie!”, — to przychodzą mi na myśl bohaterowie, którzy walczyli o Ukrainę, nie stracili wiary, nie tracili nadziei. Trzeba znaleźć to, gdzie możesz się najbardziej zrealizować. A u nas chcą wszystko i od razu. Człowiek jest jak świeca. A świeca wtedy tylko świeci, kiedy płonie. Rozmawiał Bohdan ZALIZNIAK
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr FERENC, Iwano-Frankiwsk. Tabacznyk znowu coś napisał. Jednak nie dotrzymał obietnicy, danej swojemu szefowi Azarowowi i prezydentowi Janukowyczowi, by na stanowisku ministra nie zajmować się polityczną twórczością artystyczną. Najwyraźniej właśnie teraz komuś bardzo potrzebny jest Tabacznyk, choć już wszystko powiedział i nikogo nie interesuje. Możecie się przekonać — w jego artykule “Duchowna kapitulacja nacjonalistów” w tygodniku “2000” nie opublikowano żadnej nowej tezy, poza potępieniem federalizmu. Znowu ktoś go wykorzystuje jako swoisty bodziec, by odwrócić ukraińskie oczy od problemów, zgotowanych obywatelom przez władnych reformatorów. Ostatnie wypociny Tabacznyka są po leninowsku nudne i zazwyczaj zbudowane na osobistej niechęci do Galicjan. Naiwnie myśli, jakoby wszystko, co nieprzyjemne, rzucone w ogródek Ukraińców z Galicji, nie zdenerwuje jednocześnie Ukraińców ze Wschodu. Najwyraźniej zawsze ostrożny minister zupełnie stracił zwykłe wyostrzone poczucie ostrożności. Normalni Ukraińcy są wszędzie i wszystko zrozumieją, bo artykuł jest ewidentnie napisany bez szczególnych sympatii do Ukraińców, którzy w duszy zawsze są nacjonalistami. Ta pisanina przeznaczona jest nie tyle do drażnienia nacjonalistów, co do podniesienia morale elektoratu odurzonego ideami “ruskiego miru”, który kiedyś zwyczajnie i bez “dopingu” głosował na regionalów. Teraz już tak głosować nie będzie, bo po znacznym podniesieniu cen gazu i drożyźnie życia, obiecanej podwyżce wieku emerytalnego i przerażających nowościach podatkowych nastrój elektoratu się zepsuł. Aby zamącić w głowie przejrzewającemu elektoratowi, Tabacznyk wznowił swoje ulubione zajęcie: walkę przeciwko ukraińskim burżuazyjnym, czy teraz “jaskiniowym”, galicyjskim nacjonalistom. Chociaż każdy historyk wie, że nacjonalizm najpierw i najsilniej działał właśnie na Wielkiej Ukrainie i jest zjawiskiem ogólnoukraińskim. Zatem swoimi drażliwymi pismami Tabacznyk oddaje nieocenioną przysługę właśnie temu nielubianemu nacjonalizmowi, zmieniając w zdenerwowanych nacjonalistów wielu zatroskanych ukraińskich obywateli, niekoniecznie etnicznych Ukraińców. Krytyka tych polityków, którzy nie wypełnili misji nacjonalisty, prawdziwemu nacjonalizmowi nie szkodzi. Przeciwnie, usuwa z drogi chętnych do robienia kariery na nacjonalizmie, tak jak Tabacznyk robi to na walce z nim. Tacy ludzie zawsze są i bywają nierzadko skuteczni oraz majętni. Nacjonalizm jednoznacznie wygrywa, jeśli Tabacznyk pomoże pozbyć się takich ludzi w polityce, bo na ich miejsce przyjdą młodzi nacjonaliści, którzy będą działać bez zbędnych rozmów. Jeśli Tabacznyk zgadza się pełnić rolę sanitariusza nacjonalistycznego lasu, to prawdziwe wilki ukraińskiego nacjonalizmu będą mu bardzo wdzięczne. Nacjonalistą człowieka czyni nie polityka i nie chęć bycia w opozycji do władzy. Nacjonalistą człowiek staje się z doprowadzonego do ostateczności pragnienia przywrócenia sprawiedliwości wolnego życia człowieka na własnej ziemi, nic więcej. Zostawcie Ukraińców w spokoju, a wszyscy zapomną, kim jest Tabacznyk! Ukraińskiej elicie intelektualnej Tabacznyk potrzebny jest tylko dla śmiechu, w zabawnym panteonie tak zwanych jaskiniowych wrogów ukraińskiego narodu w postaci kolejnej woskowej figury, żeby dodać do niej trafnie wypisaną notację. Ukraińskiej szkole Tabacznyk na pewno nie jest potrzebny, ale to się ułoży po następnych wyborach lub szybciej, bo władza nie pozbędzie się Tabacznyka, dopóki nie zrozumie, jak pięknie pracuje on na niszczenie jej wizerunku oraz wizerunku prezydenta. Władzy jednak potrzebny jest Tabacznyk jako swoisty Kaszpirowski, który wmawia miłe sowieckie uspokojenie dziwnie wzbogaconej komunistyczno-komsomolskiej nomenklaturze. Chcą, żeby nazywano ich oligarchami, nie wiedząc, że w każdym porządnym państwie świata oligarchowie swoje państwo chronią na równi z nacjonalistami. Nasi nie znali europejskiego światopoglądu państwa, nieznane im jest ukraińskie uspokojenie na szczytach władzy. Takimi wychowała ich mama-przodownica komunistycznej pracy i Stalin na ścianie. Na nich i na Tabacznyka obrażać się nie warto, bo on śpiewa dla nich kołysankę, żeby nie było im tak strasznie i wydawało się, jakoby w Ukrainie nacjonalizmu nie było. A on jest. Bo sam Tabacznyk nierozważnie własnymi słowami budzi go w duszach spokojnych rolników, drażniąc ukraińską narodową dumę. Im bardziej Tabacznyk łaje nacjonalistów, tym więcej staje się zdenerwowanych Ukraińców, nacjonalistów. Z zewnątrz to nie jest zauważalne, ale w pewnych okolicznościach się ujawni, dlatego lepiej Ukraińca nacjonalistą bez potrzeby nie drażnić. Ujawni się nie tak, jak myśli Tabacznyk, prowokując Ukraińców na nerwowe, żywiołowe spalanie nerwów i bezsilną depresję od polityki. Emocjonalnie, dla formy, zareagują tylko politycy, ale przecież większość Ukraińców po raz kolejny powie sobie, że nadszedł czas stawiać na miejscu miłośników mówienia obraźliwych dla wolnego człowieka słów. Tabacznyk zbyt mocno się popisuje, jak na urzędnika państwowego i tym pokazuje, że panicznie boi się ukraińskiego nacjonalizmu w głowach prostych Ukraińców. Pewnie honorarium kusi, a klientela majętna, więc dobrze płaci za Ukrainę bez nacjonalizmu. Oto i pisze Tabacznyk, jak Lenin tezy kwietniowe stylem młodego kursanta Wyższej Szkoły Partyjnej. Na to pieniądze się znajdą, a ludowej “Proświcie” grosza od ludowej władzy nie dadzą, bo ona jest nacjonalistyczna, czyli ukraińska. Oni nie mogą uwierzyć w to, że nacjonalista pracuje nie za pieniądze, pisze artykuły nie za honoraria i działa nie dla sławy. Nacjonalizm — to nerw życia narodu, który poczuł wolność, dlatego chce dla siebie szacunku. Czyż to anachronizm? Każdy naród chce wolności i poszanowania własnego języka, historii, kultury. Znaftalinowanym bojownikom z ukraińskim burżuazyjnym nacjonalizmem warto otworzyć oczy i zobaczyć, że na dworze XXI wiek, w którym nacjonalizm staje się główną światopoglądową podstawą zdolności państw do informacyjnego i ekonomicznego konkurowania. O tym nikt na głos nie mówi, ale zachowanie wielu europejskich państw, a nawet Rosji, świadczy właśnie o tym. Największy wasz autorytet Putin publicznie nazwał siebie nacjonalistą! To o jakiej duchowej kapitulacji nacjonalizmu mowa? A może Tabacznykowi podoba się nacjonalizm rosyjski, putinowski, polski, francuski, a nawet nacjonalizm bliskich sercu Papuasów, tylko nie ukraiński? To dlaczego właśnie nas ma martwić to, że Tabacznyk nie lubi ukraińskiego nacjonalizmu? Nacjonalizm rozwija się sam z siebie, ma swoją politykę poza polityczną imprezą, którą rozwesela polityczny żartowniś Tabacznyk. Jak tylko nastanie władza nacjonalistów, on pierwszy zacznie śpiewać dytyramby mądrym przywódcom państwa narodowego, jeśli do tego czasu nie znudzi mu się pisanie, a miłość do antyków i luksusowego życia weźmie górę. Zapytacie, dlaczego taki tytuł? Tak czule nazwał Tabacznyka jeden z jego forumowych wielbicieli ze zdrowym poczuciem humoru i mnie to trochę rozśmieszyło.
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr PYLYPENKO
1 września 2010 roku w centrum Berdiańska doszło do haniebnego wydarzenia, zainicjowanego przez miejscowe władze. Na alei Lenina (!), w pobliżu ulicy Pieremohy, zakończono montaż pomnika carskiego gubernatora Noworosji hrabiego Woroncowa. Brązową figurę hrabiego postawiono na cokole, nie zważając na uzasadnione protesty mieszkańców miasta. Szkoda, że inicjatorzy gloryfikacji carskiej ekspansji w Ukrainie nie słyszeli uwag przechodniów: „Grabieżcy stawiają pomnik grabieżcy” albo „Nie ma na nich Machny” i inne, a ja zacytowałem im Tarasa Szewczenkę: „O ludzie! Ludzie nieboraki!// Po co wam carowie?// Po co wam psiarze?// Przecież wy jesteście ludźmi, nie psami!” oraz „Czy będzie sąd! Czy będzie kara!// Carom, carętom na ziemi?// Czy będzie prawda między ludźmi?”. Wrażenie było przygnębiające i wtedy pomyślałem: w tych zamiarach i ich realizacji brakuje najważniejszego — świętości. I chociaż tę małą budowlę architektoniczną uroczyście otworzą w Dzień Miasta, a nawet poświęcą, rzecz jasna, przez cerkiew Patriarchatu Moskiewskiego — świętości to nie doda. Natomiast rozpocznie się odliczanie czasu do jej nieuniknionego demontażu, czyli spotka ją ten sam los, co pomniki carów Piotra Krwawego, Aleksandra II i J. Stalina. Nawiasem mówiąc, pomnik Woroncowa ustawiono w tym samym miejscu, gdzie kiedyś wznosił się Aleksander II. Oczywiste jest, że i władza, która postanowiła postawić hrabiego na głównej ulicy, noszącej imię „wodza proletariatu światowego”, gdzie sam wódz stoi — ogromny, granitowy — jest niesprawiedliwa, a jej czyny to kpina za kpiną. Puszkinowskie „…półkupiec… półnędznik… półpodlec…” — to popiół na głowę nie tylko Woroncowa, ale i kilku innych, którzy prowadzą ofensywne manewry piątokolumnistów… Kłopot w czym innym: istnieje sprzyjające środowisko dla podobnych zjawisk, ponieważ społeczeństwo ukraińskie jeszcze długo będzie wracać do siebie spod podmoskiewskiego jarzma. Dotkliwe Szewczenkowskie „…Niewolnicy, podnóżki, błoto Moskwy…”, powiedziane już w 1845 roku, pozostaje nie mniej trafne i dziś. Ta poetycka obrazowość w pełni określa treść pojęcia „społecznego bękarctwa”: stłumione, a nawet zupełnie nieobecne uczucie miłości do ojczystej ziemi, wypaczony, nieukraiński światopogląd. Błądzenie w poszukiwaniu sztucznych surogatów, beznadziejnie szkodliwych, a nawet niebezpiecznych. Dajmy na to, nosiciele społecznego bękarctwa Odessy wybrali sobie za matkę rozpustnicę Katarzynę II, która dobiła Hetmanszczyznę i zniszczyła Zaporoską Sicz. A zaporoskie bękarctwo widzi swojego ojca w „wodzu wszystkich czasów i narodów” — krwiożerczym dyktatorze J. Stalinie. W Berdiańsku, jak widać, znaleziono sobie ojca w Woroncowie. A wszyscy razem dążą do „powszechnie zrozumiałego ludzkiego języka”. Wielka sąsiadka bywa wyjątkowo namolnie zaniepokojona obroną tego „rosyjskojęzycznego nasielenija”, obroną pomników swoich dworzan i carskich nadwornych, a także miejscowych, upamiętnionych na cokole: „Hrabiemu Woroncowowi M. S. od żitieliej Berdiańska”, cokolwiek — od nas wszystkich — 140 tysięcy, chociaż żadnych ankiet nie przeprowadzano. Ale dość już miejscowej drobnostkowości — takie pomniki pojawiają się w całej Ukrainie jako polityczne, ekonomiczne, informacyjne i cerkiewne zastawy groźnej sąsiadki. Tu właśnie zacytuję Bertolta Brechta: „Kto nie zna prawdy — jest głupcem, a kto nie chce jej znać — jest zbrodniarzem”. Jaka szczera ocena! Jaka czarna prawda!
Tłumaczenie maszynowe
Włodzimierz BOŻKO, m. Mikołajów
13 września sąd rejonowy Leninskiego uznał winnym chuligaństwa znanego obrońcę praw człowieka Ilczenkę. Zważywszy na pogorszenie zdrowia pana Anatolija, mikołajowskie władze postanowiły na tym nie poprzestawać: odbędzie się jeszcze jedna rozprawa, na której będzie rozpatrywana sprawa o „znieważenie sądu”. Anatolij Ilczenko wraz z sąsiadem przyszedł do oddziału Ощадбанку Ukrainy odebrać emeryturę. W banku odmawiano rozmowy z nim po ukraińsku, obrażano go i mówiono, że emerytury mu nie dadzą w ogóle, jakoby „u nas nie rabotajet tierminał”. Przy tym inni emeryci, stojący w kolejce za Ilczenką, emeryturę otrzymywali. Obrońca praw człowieka poprosił o udostępnienie mu księgi skarg i propozycji, lecz kasjerka odpowiedziała, że także księgi nie otrzyma! Po tym, jak pan Anatolij wezwał milicję, dano mu prosty uczniowski zeszyt z wyrwanymi kartkami, bez pieczątki i bez jakichkolwiek zapisów, wydając go za oficjalny dokument. Przed przyjazdem milicji kasjerka wezwała ochronę banku i powiedziała, że
Ilczenko rzekomo blokuje pracę banku i wykradł księgę „skarg i propozycji”. Mimo że prawdziwa księga wisiała na stojaku za plecami kasjerek, milicja zatrzymała biednego emeryta i siłą odwiozła go do rejonowego wydziału. W Leninskim oddziale urządzono mu przesłuchanie. Funkcjonariusze MSW zemścili się na Ilczence za wcześniej wygrane przeciwko nim procesy sądowe. Wszyscy chętni zebrali się w gabinecie śledczego, żeby z przyjemnością krzyczeć na emeryta brudnym rosyjskim przekleństwem. Ilczence zrobiło się słabo i poprosił o wezwanie pogotowia, ale w odpowiedzi usłyszał: „Nie będzie dla ciebie żadnego «lekarza», faszysto!”. Milicjanci zepchnęli go z krzesła, a krzesło zabrali. Musiał sam wezwać pogotowie z telefonu komórkowego. Zeznań w milicji pan Anatolij odmówił, a pod protokołem napisał, że został on sporządzony w języku dla niego niezrozumiałym, dlatego (Ilczenko) nie może zapoznać się z jego treścią. Z tego powodu przeniesiono także pierwszą rozprawę sądową, a sędzia obiecał zatrzymać go, inwalidę drugiej grupy, na 15 dni. 13 września sędzia Zacharczenko uznał obrońcę praw człowieka winnym,
...przy tym zlekceważywszy zeznania świadków, a także to, że kasjerka Perchajło L. W. celowo naruszała prawa oskarżonego (nota bene, na rozprawie mówiła po ukraińsku — a więc jednak potrafi). W prywatnej rozmowie z sędzią Ilczenko powiedział: „Janukowycza w następnych wyborach nie wybiorą, a Pana zwolnią i będzie Pan pasał świnie”. Sędzia dopatrzył się w zawodzie świniopasa „braku szacunku dla sądu”. Całkiem możliwe, że sędzia imieniem Ukrainy uzna ten zawód za obraźliwy. Ilczence, inwalidzie drugiej grupy z emeryturą 750 hrywien, może to kosztować od 20 do 100 nieopodatkowywanych minimów (od 340 do 1700 hrywien). Oczywiste jest, że władza, fabrykując zarzuty przeciwko Anatolijowi Ilczence, kontynuuje sprawę zapoczątkowaną jeszcze za sowieckich czasów, kiedy to za działalność obrońcy praw człowieka siłą „leczono” go w słynnym Dniepropetrowskim szpitalu psychiatrycznym, w którym w swoim czasie przebywało wielu dysydentów. Aż chce się wznieść okrzyk: „Chwała sowieckiemu sądowi — najbardziej humanitarnemu sądowi w mire!”, a także „najsprawiedliwszemu” i „najuczciwszemu”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wyjść ani za carskiego, ani za komunistycznego imperium? — Uważano, że wielu ukraińskich pisarzy w swoim czasie zamilkło. Choćby Olha Kobylańska. Wszystkie jej najlepsze utwory zostały napisane pod koniec XIX — na początku XX wieku. Wasyl Stefanyk — ma on co nieco o wojnie światowej, ale niewiele. Marko Czeremszyna — tak samo. — Ta straszna wojna, w której Ukraińcy walczyli przeciwko Ukraińcom, jakby przerwała twórczość klasyków. — Ponadto nasza literatura poniosła ciężkie straty. Łesia Ukrainka, Mychajło Kociubynski zmarli przed wojną. Franko zmarł w 1916 roku, ale już od 1908 roku był ciężko chory. O Tymoteju Bordulaku również mówiono, że najlepsze utwory napisał na przełomie XIX i XX wieku. Ale on pisał! Po prostu nie było możliwości drukowania: to wojna, to troski życiowe, to oddalenie od centrum. Czym ciekawa jest książka? W niej wyłania się psychologia okresu wojennego, stosunek Ukraińców do tamtych wydarzeń. Bordulak był w tym czasie księdzem na Tarnopolszczyźnie, a był to taki trakt, przez który przechodziły wojska, tabory, sztaby. Więc kontaktował się z wieloma wojskowymi. Dla niego było to bardzo ważne, wszak to człowiek, który nigdy nie widział morza, który nawet Karpaty widział z daleka. Charakterystyczny przykład daje wielkie opowiadanie „Tatarzy”. To utwór artystyczny, ale autorskie „Ja” jest tu bezpośrednie, autor występuje jako postać. Interesuje go, jak żyją w Rosji ci Tatarzy, których teraz ubrali w mundury wojskowe. Okazuje się, że oni również nienawidzą Moskali. Oto odczytam fragment opowiadania. Swoją drogą, o języku autora. Redagując książkę, pragnąłem pozostawić język w pierwotnym stanie. Na przykład wyrażenia „hołowom”, „rukom”. Niech będzie tak, tym bardziej, że to pierwsze wydanie. Tak więc rozmowa autora z Tatarami — żołnierzami armii rosyjskiej. „— A szkoła u was jest? — Szkoła? O tak, jest szkoła i nauczyciele. — A nauczyciele u was ruscy czy Tatarzy? — Nauczyciele u nas ruscy? — A jak oni uczą wasze dzieci — po rusku czy po tatarsku? — No tak, oczywiście, że po rusku. — A po tatarsku u was nie uczą? — Uczą i po tatarsku, ale tylko jeden dzień w tygodniu, a więcej nie wolno. I tu ja mimowolnie zacisnąłem zęby i pomyślałem sobie: o, co za podła, jaka łajdacka carska polityka! To nawet Tatarzy mają jeden dzień w tygodniu, kiedy wolno im uczyć się po tatarsku, a nam, Ukraińcom, ani jednego dnia, ani jednej godziny nie wolno uczyć się po ukraińsku… Czekaj, carze, może przyjdzie czas, niedługo, kiedy i ty, i twoi doradcy zaprzecie nosami w ziemię i odpokutujecie za wszystkie wasze łajdactwa, za wszystkie nasze krzywdy!” Co tu dodać? To nieznany dotąd Tymotej Bordulak. MYCHAJŁO SZAŁATA: „Kiedy
Tłumaczenie maszynowe
Podczas podróży służbowej do Drohobycza, starożytnego ukraińskiego miasta na Lwowszczyźnie, z wielką przyjemnością rozmawiałem z aktywistami miejsko-rejonowego zrzeszenia WUT „Proświta”. O ich licznych dokonaniach można opowiedzieć wiele. Teraz mowa będzie tylko o jednym, ale niezwykle ważnym kierunku działalności proświcieńskiej — wydawnictwie książkowym. Wśród najbardziej zauważalnych publikacji znajduje się wielotomowy zbiór materiałów historyczno-krajoznawczych „Drohobyczczyzna — ziemia Iwana Franki”, którego kompilatorem i redaktorem jest honorowy przewodniczący miejsko-rejonowej „Proświty”, pisarz, literaturoznawca, profesor filologii Drohobyckiego Państwowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. I. Franki, Mychajło Szałata. Zastępca przewodniczącego zrzeszenia, Mychajło Bohaczenko, we współautorstwie z innym proświcieńcem, Myrosławem Romaniukiem, wydał niedawno książkę „Medycyna Drohobycza”, w której zamieszczono szkice historyczne o ochronie zdrowia w tym kraju. Nawiasem mówiąc, redaktorem książki jest M. Szałata. I wreszcie najnowsza książka, którą warto przedstawić osobno. Petro ANTONENKO Zdjęcie autora NIEZNANY TYMOTEJ BORDULAK Właśnie w drohobyckiej „Proświcie” ukazała się unikalna książka: Tymotej Bordulak, „Nieznane utwory”. Jej kompilatorem jest wnuk klasyka naszej literatury, zastępca przewodniczącego Drohobyckiej miejsko-rejonowej „Proświty”, Tymofij Bordulak, redaktorem naukowym, autorem artykułu wstępnego i komentarzy — profesor Mychajło Szałata. Niestety, niezbyt często ukazują się książki z nieznanymi dotąd utworami klasyków naszej literatury. Badacze starannie „przekopują” czeluści archiwów i muzeów, wyszukując choćby stronę nieznanego wcześniej rękopisu tego czy innego pisarza. A okazuje się, że u nas na Ukrainie i w ukraińskiej diasporze zachowują się całe pokłady nieznanej czytelnikowi literatury. Tak stało się z jednym z naszych klasyków, błyskotliwym przedstawicielem szkoły pisarstwa Franki, Tymotejem Bordulakiem (właśnie pod tym starodawnym imieniem wolał drukować się pisarz, to już później zostało ono w naszej literaturze „przekształcone” na bardziej zwyczajne imię Tymofij). Na przełomie epok, w czasach I wojny światowej i po niej, kiedy odeszli w wieczność lub praktycznie przestali pisać wielu naszych klasyków, Tymotej Bordulak, jak się okazuje, nadal pisał wysokiej klasy utwory artystyczne. Ale z całego szeregu przyczyn nie trafiły one do druku ani w czasach pisania, ani przez niemal stulecie później. Rękopisy szczęśliwie zachowały się w rodzinie pisarza i od jego syna trafiły do wnuka, Tymofija Bordulaka. On również nie od razu zdołał wydać te utwory. Lecz oto książka właśnie ujrzała światło dzienne w wydawnictwie „Pais” przy Lwowskim Uniwersytecie Narodowym imienia I. Franki. Dzisiaj Tymofij BORDULAK jest gościem naszej gazety. — Panie Tymofiju, proszę opowiedzieć o pełnej cierpień historii wydania nieznanych dotąd utworów Pańskiego słynnego dziadka. — To historia bardzo dawna. Dziadek mój zamierzał opublikować te utwory. Ale tym trzeba było jakoś się zajmować, a on nie miał czasu z powodu wielkiego obciążenia, wszak całe życie służył jako ksiądz w wiejskich parafiach. Współcześni uważali, że on już nic nie pisze. Nie od razu udało się wydać te utwory także nam, jego potomkom. Były wojny, różne życiowe przeciwności. Ale my starannie przechowywaliśmy dziadkowe rękopisy. Tylko część utworów, niestety, przepadła w wirze życiowych perypetii. Po śmierci dziadka jego archiwum przechowywał mój ojciec, a po jego śmierci — moja mama. Potem rękopisy przeszły do nas z bratem. — Jest Pan wnukiem pisarza w linii prostej? — Tak. Dziadek miał czworo dzieci: synów Tytusa i Wiktora, córki Natalię i Marię. Ja jestem synem Wiktora. Urodziłem się w 1935 roku, imię dano mi na cześć dziadka. Kiedy dziadek zmarł, miałem zaledwie półtora roku. Tak więc, o książce. Kiedy przeszedłem na emeryturę i stało się więcej czasu (pracowałem całe życie jako inżynier), kiedy na Ukrainie nastały inne czasy, można było zająć się wydaniem utworów dziadka. Wcześniej, za czasów radzieckich, wydawano te utwory dziadka, w których mowa była o chłopstwie, jego nędzy. Ale on miał też takie utwory, których władza radziecka nie akceptowała. Jeszcze kiedy byłem studentem, zwróciła się do mnie Nora Łysenko z Iwano-Frankiwska, powiedziała, że pisze pracę doktorską o twórczości Bordulaka. Dałem jej poczytać nieznane utwory pisarza, a ona powiedziała, że tych utworów w żadnym wypadku nie można publikować, bo wtedy w ogóle zamkną imię Bordulaka, a my jeszcze będziemy mieli nieprzyjemności. Trzeba było czekać. — Czy wszystkie utwory zamieszczone w tym tomie dotąd nie były drukowane? — Prawie wszystkie. Opublikowano tylko dwa utwory już za czasów niepodległości. Kiedy przygotowywałem według dziadkowych rękopisów tę książkę, zwrócił się do mnie Osyp Petrasz z Tarnopola z prośbą o udostępnienie czegoś do druku. Dałem mu dwa opowiadania, które opublikował w Tarnopolu oraz w czasopiśmie „Dzwin”. Jedno z nich jest autobiograficzne. Na początku I wojny światowej dziadek był księdzem w jednej ze wsi. Kontakty z żołnierzami rosyjskiej armii legły u podstaw opowiadania. Dziadek wtedy mówił: „Nie miałem możliwości pojeździć po świecie, a tutaj cała Rosja sama przyszła do mnie do domu”. — Przyszła w osobie rosyjskiej armii okupacyjnej. — Tak. Więc zacząłem przygotowywać utwory dziadka do druku. W pracy wsparł mnie profesor Mychajło Szałata. Oprócz utworów artystycznych znaleźliśmy w rękopisach tłumaczenia ze starogreckiego, łaciny, a także parafrazy staroruskiego „Słowa o wyprawie Igora”. Chcę powiedzieć, że mój dziadek władał 13 językami. Zatem książka została przygotowana do wydania, ale pojawił się problem — gdzie znaleźć na to środki? — Dziwnie to słyszeć, wszak chodzi o wydanie nieznanych utworów naszego klasyka. Czy zwracał się Pan gdzieś o pomoc? — Wszędzie. Trochę pomogły Brodowska i Stryjska rejonowe administracje państwowe. Ale musiałem zebrać dziesiątki tysięcy hrywien. Trzeba było zwracać się do krewnych w Ameryce. Tam mieszkał mój kuzyn, syn ciotki Marii, ksiądz. On już zmarł. Żyje jego czworo dzieci. Oto ci moi kuzynowie pomogli środkami. I, oczywiście, wnieśliśmy środki ja z bratem, mój syn i córka. — A co z uniwersytetami, wreszcie ze Związkiem Pisarzy? — Nikt nic. Nawiasem mówiąc, do Związku w swoim czasie zwracałem się, aby pomogli środkami na postawienie pomnika na grobie dziadka. Nie znaleźli… Oto zdjęcie grobu dziadka, we wsi Wełykyj Chodaczkiw w obwodzie tarnopolskim. Był tam ponad 30 lat księdzem, tam i zmarł. A wcześniej w Przemyślanach na Lwowszczyźnie, służył w Hołhocie i Horodyszczu na Tarnopolszczyźnie. Tutaj dziadek dużo pisał, aktywnie zajmował się sprawami „Proświty”, budował cerkiew. Niestety, były to dość głębokie miejsca, skąd bardzo trudno wydostać się w światy. — Pisarz nie tak często pojawiał się w kręgach literackich Galicji, w samym Lwowie… — A po przeprowadzce do Wełykoho Chodaczkowa, a to niedaleko Tarnopola, dziadek mało gdzie wyjeżdżał. — Wróćmy do tego wydania. Jak Pan trafił na Lwowski Uniwersytet? — Moja córka jest docentem tego uniwersytetu. Przez nią trafiliśmy do wydawnictwa. Niestety, z powodu braku środków książka ukazała się w nakładzie 400 egzemplarzy. x x x Pozostaje dodać, że to bardzo przykre — taki nakład. Książka, w której zamieszczona jest proza artystyczna Tymoteja Bordulaka, jego tłumaczenia, artykuły o pisarzu, dziesiątki ciekawych fotografii, w tym archiwalnych, gruntowne komentarze. Mamy nadzieję, że na Ukrainie jednak znajdą się środki na wznowienie tej książki lub dodruk jej nakładu.
x x x Do rozmowy włącza się redaktor naukowy książki, profesor Mychajło Szałata: — Panie Mychajle, coż takiego jest w tych nieznanych utworach Tymoteja Bordulaka, że nie mogły one... Proświcianie Drohobycza — Tymofij Bordulak, Mychajło Szałata i Mychajło Bohaczenko
Tłumaczenie maszynowe
W stołecznym wydawnictwie „Jarosław Wał” ukazała się drukiem unikatowa książka z dotąd czytelnikowi nieznanymi utworami artystycznymi, publicystycznymi, wspomnieniami córki Iwana Franki Anny Franko-Kluczko. Redaktorem, edytorem i autorem komentarzy jest honorowy przewodniczący Drohobyckiego Miejskiego i Rejonowego Zrzeszenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, profesor filologii Drohobyckiego Państwowego Uniwersytetu im. I. Franki Mychajło Szalata. Dziś gości on na łamach naszej gazety.
— Panie Michale, wraz z wydawnictwem otwiera Pan przed naszym czytelnikiem nieznany mu dotąd zbiór ukraińskiego słowa artystycznego, publicystyki i memuarystyki.
— Młodsza córka I. Franki Anna (tak właśnie podpisywała swoje utwory, tak nazywał ją ojciec) przed I wojną światową wyjechała do Kijowa, do ciotki, siostry mojej matki, czyli do rodziny Chorużyńskich. Tam zastała ją wojna, więc nie miała już możliwości powrotu do domu. Nie zdołała przyjechać nawet na pogrzeb ojca. Do Lwowa wróciła już po wojnie. Anna miała o czym opowiadać, bo urodziła się w 1892 roku i w chwili wyjazdu do Kijowa miała 22 lata. Wspomnienia o rodzinie wydała w Kanadzie w 1956 roku. Wyemigrowała zaś z powodu prześladowań ze strony władz. Proszę sobie wyobrazić: w 1956 roku obchodzono 100-lecie urodzin Iwana Franki, a Annie nie pozwolono wjechać na Ukrainę nawet na jubileusz ojca. A wszystko przez jej przynależność do OUN.
— Tak samo prześladowano całą rodzinę Franki.
— Oczywiście. Syna Franki, Piotra, zabito na samym początku II wojny światowej. Nic dziwnego, bo należał do Strzelców Siczowych. Taras także służył w armii austriackiej. Ale czy można było nie wpuścić córki na jubileusz ojca? Wtedy wydała w Kanadzie książkę wspomnień. Około 150 stron. Tutaj nikt nie wiedział, że pisała utwory artystyczne i wspomnienia, drukowane w kanadyjskim czasopiśmie kobiecym. Na przykład o swojej matce, żonie Franki, Oldze Chorużyńskiej. Pani Olga w zasadzie powinna była mieć pomnik za życia, bo być żoną geniusza jest bardzo trudno. Trzeba było utrzymywać czworo dzieci, z jej pieniędzy budowano także dom. A jej pamięć wszyscy krzywdzą. Dlatego córka stanęła w obronie matki i napisała artykuł „Olga Franko w prawdziwym świecie”. Wykorzystano tam listy Franki, bardzo ciekawe rozważania samej Anny. Albo artykuł Anny „Iwan Franko i Gandhi”. Kto nawet spośród naszych literaturoznawców tak ciekawie stawiał pytanie: Franko dla narodu ukraińskiego i Gandhi dla narodu indyjskiego.
— Czy mimo to dokonywał Pan jakiegoś wyboru z twórczości autorki?
— Do wszystkiego trzeba podchodzić krytycznie. Nie włączyłem do tego tomu artykułu „W obronie prawdy”. Dotyczy on polemiki Franki z Hruszewskim.
— Stosunki dwóch geniuszy rzeczywiście nie były łatwe.
— Wygląda na to, że są to pewne momenty osobiste, w których autorka chciała wstawić się za swoim ojcem, rodziną. Jeśli chodzi o ten tom Anny Franko, to znajduje się w nim w całości wspomniana książka „Iwan Franko i rodzina”. Przy czym dołączyłem tam ponad sto stron komentarzy. Niektórych rzeczy trzeba było czytelnikowi po prostu wyjaśnić, na przykład historię o tym, jak u nas, w ZSRR, z okazji 100-lecia Franki wydrukowano fragment tej książki. Ale jak to było? Autorka przysłała z Kanady bratu Tarasowi rękopis, aby go przeczytał. Ona nie zamierzała drukować
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
nian, wiersze Tarasa Szewczenki przeczytał Ołeksij Zaworotnij. Mykoła Pszenycznyj swego czasu był wśród inicjatorów przywrócenia Dermaniowi jego historycznej nazwy: w czasach radzieckich wieś nazywano Usteńskie. „W Dubnie — powiedział Mykoła Pszenycznyj — są ulice Borysa Tena i Ułasa Samczuka. Przypadkowo czy nie — przecinają się. I jest to symboliczne”. Petro Kraluk uważa, że Dermań to mistyczna ziemia, bo zrodziła tylu wybitnych ludzi, jak chyba żadna wieś w Ukrainie. „Duchem tej ziemi żywili się Meletij Smotrycki, Iwan Fedorowycz, Herasym Smotrycki, Isakij Boryskowycz, Borys Ten, Ułas Samczuk. Wierzę, że dorastają młode talenty, które jeszcze dadzą o sobie znać. Chciałoby się, żeby nas był cały majdan. Wierzę, że obecni dzisiaj poniosą słowo „Dermańskiego kagańca” w świat. „Akademia Ostrogska” wiele robi dla tego, żeby jeden ze Światłych — Ułas Samczuk powrócił do Ukrainy. W naszym wydawnictwie ukazały się drukiem jego trylogia „Wołyń” i książka wspomnień „Na białym koniu. Na koniu kruchym”. Jednak chce się, żeby słowo wielkiego pisarza dotarło do każdego Ukraińca”. Światli — to przykład tego, jak wiele może zrobić jeden człowiek dla swojego kraju, dla jego duchowości. Każdy ma obowiązki wobec swojego narodu, wobec ziemi, która wychowała i wykochała go. Ukraina jest silna swoimi Światłymi, a duch ich jest wieczny.
Tłumaczenie maszynowe
Prawie siedem wieków wołyńska wieś Dermań oczarowuje każdego, kto w niej przebywał. Znała ona i najazd ordyńców, i wysokiego ducha oświecicieli, i heroiczne zmagania o wolność. Były próby odebrania pamięci historycznej. Jednak Dermań się nie ukorzył, odradza swoją sławę. Brzmi śmiech gimnazjalistów, płyną nad krajem dzwony majestatycznego Monasteru Świętej Trójcy. Dzwoni krystalicznie czysta woda studni Batyi. Żyje pamięć o tych, czyj los był związany z Dermaniem, kto rozsławił go na cały świat, — Światłach: Iwanie Fedorowyczu (Fedorowie), Damianie Naływajce, Meletiju Smotryckim, Borysie Tenie, Ulasie Samczuku. Iwan Franko to w Kanadzie, chciała wydać na Ukrainie. Ale Taras powiadomił siostrę, że otrzymał rękopis dopiero po dwóch miesiącach, przy czym nawet po tym, jak fragment jego był już wydrukowany. I najgorsze, że tutejsi “wydawcy” go “poprawili”: nieco wyrzucili i wydali w zniekształconej postaci. Wtedy Anna natychmiast wydrukowała tę pracę w Kanadzie, aby uprzedzić nowe możliwe zniekształcenia. W tym wydaniu Anny Franko są prace, których nigdy tutaj nie drukowano. Zbierałem je po okruchach z kanadyjskiej prasy ukraińskiej. Tam wydrukowano przebogaty materiał ukraiński! Kiedy tylko my wszystko to opracujemy, mam na myśli periodyki, archiwistykę, epistolaria. To niepoczęty kraj pracy, lecz za obecnej władzy o tym nawet nie ma mowy. Więc umieściłem wspomniany już artykuł o Oldze Franko, jeszcze pewną pamiętnikarstwo. Podałem rozdział prozy artystycznej — opowiadania autorki. Przy czym w tych utworach niemało autobiograficznego, dużo o matce, o swoich dziecięcych latach, młodych romantycznych zauroczeniach. Także umieszczono epistolaria — listy do ojca, matki, brata Tarasa. Ogółem ponad 500 stron. — Jak narodziła się nazwa tomu? — Nazwa “Dla ciebie, tato” pojawiła się tak. W jednym z artykułów autorka opowiada, jak jedzie do Winnipeg na zaproszenie kobiecej wspólnoty wystąpić ze wspomnieniami o ojcu. Denerwuje się, bo do tego nigdy nie występowała przed audytorium. “Ale dla ciebie, tato, ja to zrobię”, mówi ona sama do siebie. I ten wyraz powtarza się u niej kilka razy. — Nieprostym był los samej autorki. — Ostatnie 40 lat przeżyła w Kanadzie. Przyjeżdżała na Ukrainę dwukrotnie w 1967 i 1972 roku. Po mężu pani Anna — Kluczko. Mąż jej był lekarzem, rodem z Kijowszczyzny. Pod koniec wojny w Austrii aresztowali go radzieccy “wyzwoliciele”. Rodzinie ledwie udało się wyrwać go z więzienia, ale skrajnie pobitego, zmęczonego. Przeżył niedługo. W 1948 roku zmarł. Anna wyjechała z dwojgiem dzieci do Kanady. Starszy syn Taras wkrótce zmarł. Przyczyną stało się to, że pod koniec wojny trafił pod bombardowanie, był ranny, stracił zdrowie. Młodszy syn Myron żyje, ale u niego też stało się nieszczęście — córka trafiła w katastrofę samochodową, stała się inwalidką. Sama Anna Franko zmarła w 1988 roku, przeżywszy prawie 100 lat. Zobowiązała, żeby ją pochowano na Ukrainie, we Lwowie, obok ojca i matki. Ale to jest niemożliwe do spełnienia. Więc na jej grobie w Kanadzie stoi obelisk, na którym napisano, oprócz jej imienia, imiona ojca i męża. — Zatem na Ukrainę wraca przynajmniej słowo Anny Franko, córki naszego geniusza. Miejmy nadzieję, że do nas będzie wracać i wiele innego z tego ogromnego kontynentu ukraińskiego słowa, do dziś, niestety, rozproszonego po światach. Rozmawiał Petro ANTONENKO Olena SZuŁHA Zdjęcie autora Dziesięć lat temu z inicjatywy Rówieńskiej obwodowej organizacji Narodowego związku pisarzy Ukrainy zapoczątkowano święto “Dermański świecznik”. Z czasem zaczęto wręczać nagrodę imienia Światłach najbardziej utalentowanym, najbardziej godnym, tym, którzy dołączyli do pomnażania sławy Wielkiego Wołynia. Tegoroczne święto literacko-artystyczne tradycyjnie rozpoczęło się w trzecią niedzielę września w Dermańskim gimnazjum (p.o. dyrektora Oksana Szepelczuk). Do Dermania zawitali pisarze: laureat Narodowej nagrody imienia T. Szewczenki Ołeś Łupij, przewodnicząca Rówieńskiej obwodowej organizacji Narodowego związku pisarzy Ukrainy, laureatka nagrody imienia Światłach Lidia Rybenko, laureat nagrody imienia Borysa Tena Mykoła Pszenycznyj, laureat nagrody imienia Waleriana Poliszczuka Jewhen Szmorhun, Lubow Pszenyczna, Jurij Bereza, Wasyl Basaraba, Mykoła Bereza, pierwszy prorektor Narodowego uniwersytetu “Akademia Ostrogska”, laureat nagrody imienia Światłach Petro Kraluk, badacz twórczości Ulasa Samczuka, profesor Rówieńskiego państwowego uniwersytetu humanistycznego Mojsej Hon, zasłużeni artyści Ukrainy Jarosław Kulczynśkyj oraz Ołeksej Zaworotnij, wydawcy, dziennikarze, studenci wyższych uczelni, uczniowie. Przybyli goście z sąsiednich obwodów, które należą do Wielkiego Wołynia: z Żytomierza — przewodniczący organizacji pisarskiej Mychajło Pasicznyk, z Tarnopola — poeta Serhij Syniuk, z Łucka — pisarka i dziennikarka Wałentyna Sztyńko. Witając gości, Lidia Rybenko powiedziała, że “Dermański świecznik” — to nie po prostu obwodowe święto, to honorowanie tych olbrzymów ducha, którzy stali się dla Wołynia Światłami. Od dzisiaj nagrodę imienia Światłach będą wręczać przedstawicielom obwodów, które wchodziły w skład Wielkiego Wołynia. Właśnie tutaj, w sercu Wołynia, zaczynała się sława Ukrainy — wielkość oświecenia. W starodawnym Dermaniu rodziła się wysoka duchowość, którą przekazywali z pokolenia na pokolenie tutejsi ludzie. Nagrodę imienia Światłach wręczyła ósmemu laureatowi zastępczyni naczelnika zarządu kultury Rówieńskiej obwodowej administracji państwowej Switłana Chomjak. Został nim nasz stały autor, pisarz, dziennikarz, badacz-krajoznawca, redaktor naczelny literacko-krajoznawczego czasopisma Rówieńskiej obwodowej organizacji NSPU “Pohoryna” Jewhen Cymbaluk za książkę publicystyki “Oderwana modlitwa za Ukrainę”. Jewhen Pawłowycz znany jest w obwodzie z tego, że upublicznia mało znane imiona i fakty z historii kraju, gdzie się urodził, żyje i pracuje, gdzie żyją jego bliscy. Odbierając nagrodę, Jewhen Cymbaluk powiedział: “Nagroda Światłach — to uznanie pracy całego zespołu związkowego, który nie zrywa więzi z tymi dostojnikami, którym dzisiaj przyjechaliśmy się pokłonić. Nie wiem, ile w tej kopercie i jaka waluta, ale uważam, że nie warto dołączać jej do budżetu rodzinnego. Te pieniądze wydamy na wydanie encyklopedii naszego kraju”. Ołeś Łupij zaznaczył, że marzył o pobycie w Dermaniu dawno — jeszcze od czasu, gdy jako student studiował utwory Meletija Smotryckiego i Damiana Naływajki. “Jesteśmy wdzięczni dyrektorowi muzeum Ulasa Samczuka Fedorowi Jefimczukowi za to, że wprowadził nas w te realia historyczne, w których żyli Światła. Zrozumieliśmy, że Dermań — to duchowe centrum Wielkiego Wołynia, on trzyma całą jego historię. Pracując w “Literackiej Ukrainie”, swego czasu brałem wywiad u Borysa Tena. On z taką miłością mówił o rodzinnej wsi, że nie pobyć w niej byłoby przynajmniej przykro”. Jak przystało na święcie literacko-artystycznym, brzmiały wiersze z ust autorów. Swoje utwory przeczytali Jewhen Cymbaluk, Ołeś Łupij, Mychajło Pasicznyk, Wałentyna Sztyńko, Serhij Syniuk, Mykoła Pszenycznyj, Jewhen Szmorhun. Rozbrzmiały pieśni w wykonaniu tutejszego rodowitego mieszkańca Jarosława Kulczynśkiego, a także młodych utalentowanych woły-
Tłumaczenie maszynowe
Ogłaszamy zgłaszanie kandydatów do otrzymania Ogólnoukraińskiej Nagrody im. Borysa Hrinczenki, ustanowionej przez Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki w celu uhonorowania najlepszych działaczy Proświty, którzy wnieśli znaczący wkład w budowę niezależnej Ukrainy, w utrwalenie państwowego języka ukraińskiego, rozwój kultury narodowej, odrodzenie pamięci historycznej, kształtowanie świadomości narodowej oraz podniesienie duchowości i dobrobytu narodu ukraińskiego, za działalność oświatową i ofiarniczą na rzecz rozwoju Ukrainy. Zgłoszenia na ręce Przewodniczącego jury (P. Mowczan), protokoły zebrań, opatrzone pieczęcią organizacji, oraz inne materiały o działalności oświatowej zgłoszonych kandydatów do nagrody należy przesyłać do 15 listopada br. na adres: 01001 Kijów-1, ul. Chreszczatyk, 10-B. Sekretariat Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki.
Tłumaczenie maszynowe
Światłana Orel, Kirowohrad
Przez ponad dwadzieścia lat w Kirowohradzie toczono rozmowy o postawieniu pomnika pierwszemu ukraińskiemu premierowi, czołowemu działaczowi UNR, wybitnemu pisarzowi Wołodymyrowi Winniczence, który urodził się w naszym mieście. Powołano fundusz, którego pieniądze pożarła inflacja, ogłaszano konkursy. Dopiero w ubiegłym roku, po kolejnym przypomnieniu ze strony obwodowej organizacji Związku Pisarzy Ukrainy, władze miejskie wzięły się do sprawy. Pozyskawszy sponsorów (Andrij Rajkowycz, Jewhen Bachmacz, Ihor Szarow), władze miejskie zamówiły pracę u lwowskiego rzeźbiarza Wołodymyra Cisaryka. Z kilku makiet wybrano monumentalny wizerunek męża stanu. W tych dniach, w ramach obchodów Dnia Miasta, pomnik uroczyście odsłonięto. Stanął on między dwoma gmachami dydaktycznymi Kirowohradzkiego Państwowego Uniwersytetu Pedagogicznego, gdzie kiedyś wznosili się Stalin i Lenin. Obecny premier Mykoła Azarow przesłał telegram z życzeniami z okazji odsłonięcia pomnika Wołodymyra Winniczenki, a zastępca przewodniczącego Rady Najwyższej Mykoła Tomenko przybył na uroczystość osobiście. To pierwszy pomnik Winniczenki na Ukrainie. Pozostaje wydać pełne zbiory jego dzieł i przemyśleć jego znaczny dorobek. Być może znajdziemy też odpowiedzi na pytania współczesności?
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wtedy zaczęto budować. Jednak zapewne bystrość umysłu i po prostu patriotyczne nastawienie ławrskiego duchowieństwa stały się nieprzezwyciężoną przeszkodą dla wcielenia tego zamiaru w życie. Niestety, obecnie mnisi UCP PM, którzy wynajmują niektóre budynki kompleksu architektonicznego Narodowego Kijowsko-Peczerskiego Rezerwatu Historyczno-Kulturowego, uważają, że wolno im bez uzgodnienia ze społecznością naukową decydować o losie rarytasów o znaczeniu ogólnonarodowym, które trafiły wraz z budynkami do ich dyspozycji. Tak oto klasztorne duchowieństwo wymienia cenne relikwiarze z XVIII—XIX w., które przechowywano w pieczarach, na współczesne, wywożąc prawdziwe relikwie w nieznanym kierunku. Według słów byłego dyrektora Rezerwatu S. P. Krolewca, który kierował tą placówką przez 15 lat, duchowieństwo lekceważyło stałe żądania naukowców, by składać sprawozdania z tego, czy prowadzone są badania archeologiczne podczas licznych (w większości przypadków bezprawnych) prac budowlanych, które nieustannie na zlecenie mnichów prowadzone są na terenie chronionym, oraz dokąd znikają znaleziska archeologiczne, które obowiązkowo przy tym powinny być. (Wydaje się, że za taką swoją pryncypialną postawę S. P. Krolewiec stracił stanowisko). W takich okolicznościach być może już niedługo wiele ławrskich rarytasów będzie można zobaczyć w innych miejscach, na przykład w skarbcach Rosji, więc wychodzi na to, że choć z opóźnieniem, ale marzenie Piotra I zamieni się w rzeczywistość.
Tłumaczenie maszynowe
Mychajło DEHTIAROW, historyk sztuki, członek Narodowego Związku Artystów Ukrainy, członek rzeczywisty Nowojorskiej Akademii Nauk. Istnieje pogląd, że biblioteka Ławry Kijowsko-Pieczerskiej nie spłonęła podczas wielkiego pożaru w 1718 roku, jak sądzono wcześniej, lecz zachowała się w jednym z nieodkrytych dotąd podziemnych schowków Ławry. Wielu uczonych uważa, że wspomniana biblioteka zawierała również część najcenniejszej biblioteki księcia Jarosława Mądrego, „w której były wielkie tysiące ksiąg rękopiśmiennych i drogocennych manuskryptów, pisanych różnymi językami”. Rzecz jasna, takie znalezisko stałoby się ogromną sensacją. Jakie argumenty można przytoczyć na potwierdzenie tej hipotezy? Najbardziej przekonujący jest chyba następujący. W 1898 roku na chórze Soboru Uspieńskiego Ławry Kijowsko-Pieczerskiej znaleziono ukryty tam niedługo przed pożarem w 1718 roku skarbiec pieniężny klasztoru. Rzecz w tym, że w oficjalnym doniesieniu duchowieństwa Ławry Kijowsko-Pieczerskiej do rządu Imperium Rosyjskiego w Petersburgu powiadomiono o zniszczeniu w ogniu pożaru całego majątku klasztoru „bez reszty”, w tym także skarbca. Oto fragment tekstu doniesienia: „…pieczerska wspólnota ogniem wkoło cała została zrujnowana i jak cerkiew święta soborna, tak i pozostałe cerkwie ze wszystkimi sprzętami, ozdobami ikon, z zakrystią i całym skarbcem pieniężnym, dzwony, szpitale, drukarnia ze wszystkimi księgami i narzędziami typograficznymi, biblioteka, cele, do tegoż twierdze… władców”. W dołączonym do skarbca pieniężnego spisie, sporządzonym w 1718 roku, widniały podpisy tych hieromnichów Ławry, którzy jeździli z raportem do stolicy Imperium, jeden z nich — Roman Kopa (sądząc po znalezionym na chórze soboru dokumencie) liczył w 1731 roku, czyli 13 lat po wysłanym przez niego do Petersburga doniesieniu o tym, że pożar rzekomo zniszczył wszystko, w tym „z zakrystią i całym skarbcem”. O „archeologicznym” znalezisku z 1898 roku (jak je całkiem poważnie nazwał profesor Kijowskiej Akademii Duchownej M. Petrow) szeroko informowano na łamach kijowskich wydawnictw periodycznych końca XIX wieku. Wydarzenie to wywołało u ówczesnych historyków prawdziwą polemikę. Niektórzy badacze (S. Jaremycz, E. Kuzmin i inni), mimo silnego autorytetu Cerkwi w przedrewolucyjnej Rosji, stawiali śmiałe przypuszczenia, że pożar w 1718 roku w Ławrze Kijowsko-Pieczerskiej nie był przypadkiem, że wzniecili go mnisi w celu wprowadzenia w błąd Piotra I, ponieważ uważali, że zamierzał on odebrać kosztowności klasztoru na potrzeby państwowe. „Wychodzi na to — pisał S. Jaremycz — że osoby, które ukryły w tajnym miejscu skarbiec, same jednocześnie doniosły o jego całkowitym zniszczeniu”. Jeśli zgodzić się z prawdopodobieństwem takiego przypuszczenia, to można łatwo wyjaśnić również taką dziwną okoliczność: mimo oficjalnego zawiadomienia o zniszczeniu podczas pożaru „twierdz władcy” (czyli gramot, które były wydawane klasztorowi przez różnych monarchów na posiadanie nieruchomości), już w 1722 roku nowa deputacja, wysłana do Petersburga przez Ławrę, oświadczyła, że na wszystkie majątki Ławry Kijowsko-Pieczerskiej znalazły się dokumenty, które ocalały po pożarze. W tamtym czasie Ławra Kijowsko-Pieczerska była potężnym właścicielem ziemskim. Należało do niej wiele wsi, a nawet kilka miast, niektóre klasztory. Ławra przez cały czas prowadziła procesy sądowe o prawa własności z innymi sąsiadami-właścicielami ziemskimi. I utrata niezbędnych dokumentów była skrajnie niepożądana dla ławrowskiego duchowieństwa. I stał się „cud”: cztery lata po pożarze „pośród popiołów i ruin” te dokumenty się odnalazły. I wychodzi na to, że pożar nie zniszczył nie tylko skarbca, gdzie były metalowe monety, ale i tak potrzebnych duchowieństwu papierowych dokumentów! Chcę podkreślić: jeśli to był rzeczywiście podstęp, to udał się on w 100 procentach. Na rozkaz Piotra I, na odbudowę spalonych budynków klasztoru, a także na zakup wszystkiego, co niezbędne do służby rytualnej, z carskiego skarbca została wydzielona wielka jak na tamte czasy suma — 5 000 rubli. Piotr I dobrze zdawał sobie sprawę ze znaczenia zgromadzonych w Ławrze wartości kulturowych. Z kolekcją książek i innymi zbiorami klasztoru zapoznał się jeszcze w 1706 roku, kiedy osobiście kierował zakładaniem nowej twierdzy na pieczerskich wzgórzach, której potrzeba budowy, w jego opinii, była uwarunkowana zagrożeniem szwedzkiej inwazji. Najważniejsze ławrowskie rarytasy miał nadzieję przekazać do Kunstkamery, którą na jego polecenie... Trzysta lat temu, na początku XVIII wieku, w mieście Radziwiłłów (wtedy Radziwiłów) przy krzyżujących się drogach wyjazdowych wzniosła się kapliczka, nazwana na cześć świętej równej apostołom Marii Magdaleny. Wzniosła się jako amulet dla miasta. Natomiast za władzy radzieckiej ateiści zastąpili ją inną „kultową” budowlą — bufetem. Obecnie historyczna i duchowa sprawiedliwość zatriumfowała — tutejszym ludziom znów szczerze służy kaplica, którą odbudowano na wzór pierwotnej. Jewhen CYMBALIUK, obwód rówieński. …Lał deszcz — obfity i chłodnawy. Ale mimo kapryśnej jesiennej pogody, będąc w Radziwiłłowie, chciałem spojrzeć na kapliczkę, o której nie raz słyszałem od radziwiłłowian. Słyszałem, jak o prawdziwym miejskim amułecie. Więc do kaplicy, choć w duszy, jak mały robaczek, trochę dokuczał właśnie dzisiejszy wybór. Mówiąc, że gdyby był inny dzień, kiedy rządzi słońce, to przy kapliczce z pewnością spotkałbym kogoś z pielgrzymów. Jednak jakieś pięćdziesiąt metrów od skrzyżowania zauważyłem starszą kobietę w niebieskim płaszczu, władze radzieckie jednak wzięły grzech na duszę — w 1962 roku przyjechała tu grupa partyjniaków, zaczepili liną o kopuły i traktorem zburzyli budowlę, która wiarą i prawdą służyła ludziom przez dwa i pół wieku. Potem wszystkich tych aktywistów wyróżniono w rejonowym komitecie partii — „za aktywną walkę z przeżytkami przeszłości”. Jeszcze później — jeden po drugim „bohaterowie” niespodziewanie zaczęli skarżyć się na zdrowie, a ludzka wieść gminna wydała w tej sprawie swój wyrok — nie inaczej, jak kara Boża. Jednak zniewaga świętego miejsca nie ustawała. Zamiast kopuł błyszczały tu oczy pijaków, gdyż prosto w miejscu kaplicy zbudowano „pijalnię”. W każdym razie nowo wzniesionemu bufetowi nie było dane długo „pożyć”. Kilka razy w środku nocy „atakowali” go nieznani sprawcy, wybijając okna. Mówiono nawet, że to miejscowe kobiety celowo tak zrobiły, aby odciągnąć mężów od pijaństwa. Któż to wie… Ale minął długi czas, kiedy nie było już bufetu. Raczej stał przez kilka lat wybity i zniszczony. A z czasem całkiem zniknął z powierzchni ziemi. Teraz na uświęconym-prześwięconym miejscu w odnowionej przez wiernych-entuzjastów kapliczce, dokąd powróciła ocalała ikona Marii Magdaleny, znów płynie słowo Boże, pali się świeca, modlą się i starzy, i młodzi. Raduje się dusza, bo wierzy, że w przyszłości nie pojawią się nowo upieczeni wyznawcy ateizmu czy bezduchowości. Ci, dla których historia i spowiedź to rzecz drugorzędna, a idea — najważniejsza. Na zdjęciu: Wołodymyr Hrynenko — jeden z odbudowujących kaplicę świętej równej apostołom Marii Magdaleny w mieście Radziwiłłów.
Tłumaczenie maszynowe
Maksym ONYSZCZENKO, student wydziału filologicznego Niżyńskiego Państwowego Uniwersytetu im. M. Gogola
Zbieraliśmy je w prawosławnym obozie nad Worsklą, niedaleko Połtawy. Młodzi ludzie zjechali się tu z całej Ukrainy, połączeni wiarą w Boga. Nasz kurień nazywał się „Obozowe pszczoły”. Bo chrześcijaństwo pomaga nam zbierać plastry duchowego miodu, które dodają sił w życiu. I dlatego wszyscy obozowicze przez dziesięć dni odpoczywali według prawosławnego obyczaju: każdy dzień zaczynali i kończyli modlitwą i dziękczynieniem Bogu. Nasi duchowni poprosili nas, abyśmy na ten czas zrezygnowali ze szkodliwych nawyków i ubierali się według obozowych zasad. Ja już wypoczywałem w takim obozie w zeszłe lato. Było to w namiotowym miasteczku w pobliżu Bohuslawia. Znajdowaliśmy siły duchowe i wiedzę w wykładach księży, w pieśniach kobzarza Tarasa Kompaniczenki, w codziennej rozmowie między sobą. Tego lata obóz był wygodniejszy, ale zachowała się w nim ta sama kurieniowa struktura i serdeczna atmosfera. Było mi ciekawie i przyjemnie rozmawiać na różne tematy z naszą kurieniową Oleną, z duchownym ojcem Wołodymyrem Stebliną, Tarasem Kuzmenko, Julią Rozumną, Katarzyną Sztojko. Szybko porozumieliśmy się z młodzieżą innych kurieni. Wszyscy oni na różne sposoby przyszli do Boga, szukają i znajdują swoje powołanie pod Jego wolą. Rozmowy toczyły się w ciągu dnia podczas wędrówek nad rzekę, dyżurów w kuchni, po wykładach z religioznawstwa, rozmów przy „okrągłym stole”. Cały obóz przyjechaliśmy do Kijowa, aby wziąć udział w procesji krzyżowej do pomnika równego apostołom księcia Włodzimierza w dniu chrztu Rusi Kijowskiej. Wydarzenie zapadło w pamięć zarówno uroczystym tłumem ludzi, jak i Dniem Anioła naszego duchownego. Zawsze starannie przygotowywaliśmy się do wieczornego ogniska. Wszyscy chętni zaprezentowali się w konkursie „Ukraina ma talent”. Najwięcej było czytających, którzy wyraziście odczytali wiersze Tarasa Szewczenki, Liny Kostenko, Wołodymyra Sosiury. Wszystkich rozśmieszył humoreskami Kostiantyn z „Połtawskich kluseczek”. A najlepiej śpiewali księża bracia Piotr i Wołodymyr Stebliny. Ostatnie ognisko przeciągnęło się prawie do rana. W końcu dowiedziałem się, że moją tajemniczą przyjaciółką była miła i dobra dziewczyna Uliana. To była taka gra, podczas której wysyłaliśmy sobie nawzajem drobne prezenty. Przedostatniego dnia byliśmy na wycieczce w Połtawie. Ciekawie było w muzeach tego sławnego miasta, a ponadto przyjemnie było spotkać w prawosławnej cerkwi ojca Kostiantyna Ostrużka, który był duchownym w moim kurieniu „Statek życia” w zeszłym roku. Ze wzruszeniem żegnaliśmy się z miłymi i mądrymi ludźmi. Jeśli Bóg da, to znów się zobaczymy.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
która zatrzymała się przy kapliczce i przez kilka minut stała przy niej, najwyraźniej odmawiając modlitwę. Zrównałem się i ja z kapliczką, a nieopodal na rowerze zatrzymał się pewien pan i także uczynił znak krzyża. Zagadaliśmy się. Mężczyzna przedstawił się jako Wołodymyr Hrynenko. A do tego jako jeden z budowniczych kapliczki. Właśnie od niego dowiedziałem się o tajemnicy tego świętego miejsca, które w swoim czasie doświadczyło zarówno udręk, jak i pogardy, i chwały. Miejscowa kaplica sięga początkami roku 1715. Wtedy, podczas epidemii cholery, wzniesiono ją „na znak sumiennego modlitewnego czuwania i pokuty za grzechy przed Bogiem”. Cholera rzeczywiście odstąpiła od Radziwiłłowa. A kaplica stała się nie tylko ochroną dla miejscowych ludzi, ale i swoistym przewodnikiem dla pielgrzymów, zmierzających do Świętej Poczajowskiej Ławry. Według niej, położonej przy ulicy prowadzącej do Poczajowa, orientował się prawosławny lud. I oczywiście wędrowcy zatrzymywali się tu na odpoczynek i modlitwę. Kaplica przetrwała także dwie wojny światowe. W 1944 roku w pobliżu trwał front, tą drogą przejeżdżał jaki tylko sprzęt — czołgi, samochody, motocykle, artyleria. Na szczęście nikt nie naruszył świątyni — ani Niemiec, ani Sowiet. A oto inne pokolenie so-
Tłumaczenie maszynowe
Miasteczko Waszkowce w rejonie wyżnickim po raz pierwszy wspomniane jest w XV wieku pod nazwą Waskowce, która pochodzi od imienia Wasko. O jego dawnej świetności świadczą fotografie z okresu austriackiego. A górę na obrzeżach Waszkowiec od dawna uważano za świętą. Obecnie ludzie odwiedzają żeński monastyr, który znajduje się w świętym miejscu — na Górze Anny. Istnieje mnóstwo legend dotyczących nazwy góry. Według jednej z nich, mieszkała w Waszkowcach biedna, ale bardzo piękna dziewczyna Anna. A panowali wtedy na Bukowinie Turcy, którzy wyłapywali młode dziewczęta i sprzedawali w niewolę. Podczas jednego z najazdów dowiedzieli się Turcy o dziewczynie i otoczywszy wieś, postanowili schwytać piękność i znieważyć ją. Anna zaczęła uciekać. Aby nie wpaść w ręce Turków, wybiegła na górę. Ze szczytu góry Anna zobaczyła, że Turcy otoczyli ją. I zaczęła dziewczyna prosić Boga, aby On uratował jej duszę. Zwróciła się do rodzinnej ziemi: „Ziemio, rozstąp się i chroń mnie przed wrogami”. I kiedy Turcy byli już całkiem blisko, stał się cud: ziemia rozstąpiła się i pochłonęła Annę. Na powierzchni pozostał tylko jej warkocz. Turcy długo szukali dziewczyny, lecz znaleźli tylko jej włosy. Rozwścieczeni, odcięli warkocz, lecz wiatr wyrwał włosy z tureckich rąk i rozwiał po górze. W tym miejscu chrześcijanie usypali mogiłę i wznieśli kamienny krzyż, a góra odtąd nazywa się Górą Anny. Wkrótce spod Z pismnych źródeł wiadomo, że na górze niegdyś stała cerkiew, która spłonęła na początku XX wieku góry wytrysnął strumień z uzdrawiającą wodą, i do góry zaczęli przychodzić chorzy, którzy za pomocą modlitwy i świętej wody uzdrawiali się. Z czasem Wejście do monastyru Świętej Sprawiedliwej Anny krzyż zniszczył piorun. Odnowiono go w 1848 roku — w roku zniesienia pańszczyzny w Austrii, pod której władzą znajdowała się wtedy Bukowina. Według innej legendy, Bukowinianka Anna wyrosła tak piękna, tak czarująca, że nie miała sobie równych na całej Bukowinie. Bywało, wyjdzie w niedzielę czy w święto, to piszczałki i cymbały aż zachwycały się z uciechy, a kawalerów jakby jeszcze jedno słoneczko opromieniało. A dziewczyna tańczyła tylko ze swoim ukochanym młodzieńcem i jego pobratymcami. Pewnego razu tańcząc, nie zauważyli, jak we wsi pojawili się trzej jeźdźcy — Turek, Tatar, a z nimi — młody bojarczyk. Turek podszedł do Anny, położył rękę na jej ramieniu i rzekł: — Masz tańczyć tylko ze mną… Anna spojrzała na swojego ukochanego i dodała: — Rzuć tego mahometanina w jar. Chłopak chwycił Turka i pociągnął go do stromego jaru i rzucił tam z taką siłą, że ten poleciał aż do rzeki, którą odtąd Turcy nazywali Karapczewem — czarną rzeką. Muzyka nie milknie. Annę prosi do tańca pobratymiec jej ukochanego. A Tatar nie odrywa oczu od niej. — Musisz ze mną tańczyć. — Z tatarskim psem nie tańczę, — odrzekła Anna i zwróciła się do pobratymca swojego ukochanego. — Weź Tatara i rzuć w ten jar… Nie minęła minuta, jak Tatar znalazł się na dnie głębokiego jaru. Ikonostas świątyni A muzyka gra. Annę prosi do tańca drugi pobratymiec jej ukochanego. A wszyscy młodzieńcy patrzą na młodego bojarczyka — chcą wiedzieć, co on będzie robił. Ale ten nie zaprosił Anny do tańca, a wsiadł na konia i po chwili zniknął. Wtedy Anna podnosi rękę w górę — muzycy cichną. — Bojarczyk uciekł stąd, żeby zawołać tutaj Turków i Tatarów. Musimy chwytać za broń. Młodzieńcy uwierzyli Annie i w krótkim czasie przyszli z szablami, siekierami, widłami, obuchami. Muzyka gra dalej, ale tańce już nie tak żwawe, jak wcześniej. Wszyscy z napięciem czekają bitwy z wrogiem. Wkrótce pojawiła się ogromna wroga wataha. Młodzieńcy i dziewczęta mocno ścisnęli broń w rękach i z furią patrzyli na wrogów. Bój był nierówny. Zginęli wszyscy, została tylko piękna Anna, którą wrogowie postanowili schwytać żywcem. Anna broniła się, ale siły były nierówne. Dobrawszy się do wysokiej góry, rzekła: „Droga górko, ziemio rodzinna, chroń mnie przed tymi bestiami, ratuj od strasznej hańby…” Góra usłyszała błagania dziewczyny i otworzyła się, pochłaniając tylko jej ciało, a długi jasny warkocz Anny za- Dzwonnica splątał się między drzewami i trawami. Nie dostał się warkocz wrogom, bo stał się on nagle srebrzystym strumieniem. Przez stulecia wierni nie zapominali o świętej górze, przychodzili tutaj, modlili się. Nawet za czasów radzieckich, kiedy panował wojujący ateizm, ludzie odprawiali tutaj nabożeństwa, ustawiali w nocy krzyże, które w dzień niszczyła radziecka władza. Jednak prześladowania nie złamały wiary ludzi, i wtedy władze postanowiły zrównać górę z ziemią. Ale to im się nie udało: święta góra nie poddała się „staranom” bezbożników. Za czasów niepodległości Ukrainy, w 1993 roku założono tutaj żeński monastyr Świętej Sprawiedliwej Anny. Według podań, właśnie tutaj w dawnych czasach istniała żeńska wspólnota. Z pismnych źródeł wiadomo, że na górze niegdyś stała cerkiew, która spłonęła na początku XX wieku. Zbudowano sobór Świętej Anny z dolną świątynią Świętych Wielkomęczenników Makabeuszy, cele, budynki mieszkalne, pomieszczenia gospodarcze. W świątyni Świętych Wielkomęczenników Sobór Świętej Anny Odnowiony Krzyż 1848 roku — w roku zniesienia pańszczyzny Makabeuszy umieszczono kiot z cząstkami świętych relikwii męczenników z Chozewy oraz innych świętych. Pielgrzymi przychodzą na Górę Anny i, modląc się z wiarą, uzdrawiają się z różnorodnych chorób. Szczególnie monastyr przyciąga tych, którzy potrzebują pomocy. Tutaj pielgrzymują wielu wiernych z całej Ukrainy. Co roku, 14 sierpnia, w święto Makabeuszy pielgrzymi odwiedzają monastyr, aby świętować pierwszy Zbawiciel, który przypomina o bliskim zakończeniu lata. W tym dniu święcą kłosy zboża, kwiaty ogrodowe i, oczywiście, główki maku. Poświęcone ziarna maku dziewczęta rozsypują po trzech studniach, szczerze wierząc, że po trzech dniach spadnie deszcz. Z Góry Anny (która ma wysokość 304 metry nad poziomem morza) otwiera się wspaniały widok nie tylko na Waszkowce, ale i na prawie całą dolinę Czeremoszu: od Wyżnicy do góry Cecyno. Dlatego srebrne kopuły monasterskich cerkwi można zobaczyć na południowym zachodzie, gdzie ciągną się niebieskie bukowińskie góry, na północy i wschodzie. Przygotowała Maria WYSZNIEWSKA
Tłumaczenie maszynowe
Natalia Stariuk, m. Dniepr
U pocztowców nazywa się to „list polecony”. Ale niezwykłe prywatne posłanie zawiera dużą kopertę z adresem Idy Wasyliwny Stiopkiny (z rodu Borodaj). Właściwie jej list to zapisany do ostatniej strony zeszyt ogólny plus kilka arkuszy skopiowanych dokumentów. List nadszedł do Dniepropetrowskiego Radia Obwodowego: kilka lat temu program publicystyczny „Dumka-szumka” już opowiadał o losie Idy Wasyliwny i o poszukiwaniach prawdy, których ta kobieta nie porzuca, odkąd żyje. Potem tą historią przejął się dziennikarz Hennadij Sacharow (pani Ida jest mu wdzięczna za artykuł w gazecie regionalnej „Lycja”). Lecz poszukiwania naszej bohaterki stopniowo obrastają nowymi faktami, nowymi wnioskami, które podpowiadają doświadczenie, intuicja i pamięć. A pamięć ta należy nie tylko do samego rodu Borodajów: ona stanowi stronę ukraińskiej pamięci historycznej. List polecony od Idy Wasyliwny nadszedł także na adres gazety „Słowo Proświty”, w której szanowna autorka pokłada szczególne nadzieje: wszak słowo zasiane na tych stronach dociera do nieobojętnych dusz w całej Ukrainie. Ida Wasyliwna Borodaj-Stiopkina ma ponad osiemdziesiąt lat. Mieszka w Dniepropetrowsku, otoczona opieką córek, szanowana przez wnuki. Mówi: „Wszyscy u mnie dobrzy, tak mi się poszczęściło”. I w ogóle nie jest skłonna skarżyć się na ludzi jako takich: pracowała jako lekarka, umie żałować, współczuć, kochać. A jednak ten zeszyt z ognistym kwiatem na okładce jest wyrokiem skazującym reżim, enkawudzistowski konwejer, który pochłaniał najlepszych w wymiarach narodu, a wraz z nimi i tych zwyczajnych oraz skromnych, którzy jednakowo byli dla kogoś najlepszymi — dla współmieszkańców wsi, przyjaciół, rodziny. Tym właśnie rozpoczyna się opowieść-refleksja w zeszycie świadectw: „Wszystkim dobrze znane są losy naszych ukraińskich poetów, pisarzy, kinematografistów, represjonowanych w latach 30. Znacznie mniej wiadomo naszemu społeczeństwu o skalach represji prostej ukraińskiej inteligencji — lekarzy, księży, nauczycieli, rozstrzelanych przez NKWD jako „burżuazyjni nacjonaliści”, zrehabilitowanych w 1956 roku”. Ale, niestety, brak jakichkolwiek wiadomości o losie żon i dzieci tych „wrogów ludu”. A on u nas jest smutny!”. Ida Wasyliwna, córka represjonowanych wiejskich nauczycieli z Charkowszczyzny, obecnie wykłada w liście myśli maksymalnie jasno, twardo-logicznie, zrozumiale nawet dla niepojętnych czy oszukanych komunistyczną propagandą. Z niemałym psychologicznym wyczuciem komponuje tekst w taki sposób, aby słowa kluczowe brzmiały w pamięci czytelnika jeszcze po dwóch, po trzech stronach wywodu. Jej pismo odręczne jest przejrzyste jak druk. Jej cel to… A właściwie będę cytować dalej: „Mój cel: opowiedzieć o „małych Ukraińcach” — nauczycielach szkoły średniej we wsi Andrijiwka-I oraz o ich rodzinach, poszkodowanych przez stalinowskie represje w latach 1937—38. Oprócz nas, póki co istniejących na tym świecie 80-letnich ludzi — dzieci represjonowanych — opowiedzieć o tym nie ma komu! ARCHIWÓW NIE MA. Lecz, na szczęście, istnieje moje własne archiwum — moja pamięć. W niej — o dotąd nieznanych zbrodniach NKWD przeciwko RODZINOM tzw. burżuazyjnych nacjonalistów. Właśnie pamięć jest mi przewodnikiem”. Zacytuję przy okazji jeszcze jedno miejsce z refleksji-świadectw Idy Wasyliwny Borodaj-Stiopkiny: „Nasze społeczeństwo jest świadome tego, że w ówczesnym kraju była wielka liczba bezdomnych dzieci, sierot w wyniku: 1. Wojny domowej. 2. Hołodomoru 1932—33 lat. Dzieci-sieroty, znalezione na ulicach, milicja wysyłała do domów dziecka, przytułków. Są archiwa, fotografie, kronika filmowa. A czy ktoś kiedyś słyszał o sierotach-dzieciach represjonowanych: nie ma ani archiwów, ani foto-, ani kadrów filmowych. Jak gdyby nie było takiej kategorii poszkodowanych przez stalinowskie represje. Jak gdyby nie istniała. Jak gdyby wszyscy „wrogowie ludu” BYLI BEZDZIETNI!..”. Pamiętam, już w latach 60. wśród uczniów i ich rodziców (chyba rodziców przede wszystkim) była taka zwyczajowa praktyka — napomykano o uprzywilejowanym położeniu nauczycielskich dzieci wśród nas. W rzeczywistości te podejrzenia tylko rzadko miały podstawy. Tak czy inaczej, a nauczycielskim dzieciom jakby trochę zazdroszczono — właśnie przez szacunek do ich rodziców. Może tak było zawsze? Psychologicznie całkiem możliwe jest to sobie wyobrazić. Historycznie zaś… Lata 30. na Ukrainie naruszyły logikę normalnych reakcji, bo ostatecznie zniekształciły hierarchię wartości. „Kto-był-nikim” zbliżył się do kręgów Prokuratora i objął zaszczytne stanowisko kata nad „byłymi”, „zgniłymi”, „drobnomieszczańskimi”. Słowem, pod koniec lat 30. bycie nauczycielskimi dziećmi oznaczało niemal nieuchronną bezradność, zagrożenie, potencjalne sieroctwo. W swoim liście-zeszycie Ida Wasyliwna Borodaj-Stiopkina radzi nam przeczytać książkę znanego historyka, pracownika Instytutu Historii Ukrainy NAN Ukrainy Wasyla Maroczki: „Represjonowani pedagodzy Ukrainy — ofiary terroru politycznego 1929—1941 lat” (2003 r.). W tym badaniu Ida Wasyliwna znalazła świadectwa dotyczące tego, co stało się z jej rodzicami, jej szkołą: „Trzy nauczycielskie kolektywy Charkowszczyzny niemal w pełnym składzie zostały rozstrzelane w 1937 roku po przyjacielskiej wizycie zastępcy dyrektora jednej ze szkół w konsulacie Polski. Aresztowano niemal wszystkich pracowników jego szkoły. Po 2 miesiącach uwięziono jeszcze 20 osób ze szkół średnich. Z protokołu wiadomo: wszystkich nauczycieli rozstrzelano jednej nocy, pod koniec października 1937 roku. Rozstrzeliwali co 7 minut. Kobiety nic nie wiedziały o losie mężów i jeszcze wiele lat myślały, że oni żyją w obozach koncentracyjnych”. Represje przeciwko ukraińskim nauczycielom były powszechne. Znany fakt: w latach 1933—37 w naszych szkołach stale brakowało ponad 30 tysięcy nauczycieli. Zauważmy, że liczba absolwentów pedagogicznych zakładów kształcenia w tamtym czasie zwiększała się co roku. Skąd więc te 30 tysięcy wakatów, ta stała wyrwa wśród niwy „dobrego, wiecznego”? Moja mama, która przed wojną uczyła się w szkole w Igreniu (przedmieście Dniepropetrowska), opowiadała: pewnego ranka przychodzą oni, dzieciaki, do szkoły, a nauczycieli nie ma — wszystkich aresztowano w nocy. Ale wróćmy na Charkowszczyznę, do wsi Pierwsza Andrijiwka w rejonie bałaklijskim. Dzieci są dziećmi. Nowy rok szkolny 1 września 1937 roku rozpoczęły radośnie, żwawo, świątecznie. Jeszcze nie do końca pożegnały się z latem, jeszcze tylko przyzwyczajały się do codziennych lekcji, — aż jedna wrześniowa noc zmieniła-złamała wszystko. 22 września enkawudziści wdarli się do domu nauczycieli Wasyla Fedorowycza i Hanny Ołeksandriwny Borodajów. Dziewięcioletniej Idzie wydawało się, że to tylko straszny sen: przewrócone rzeczy, przeszukane książki, rozwiane papiery i — tatuś, którego wyprowadzają za próg ludzie w mundurach. „Pożegnaj się z córką”, — czy to pozwala, czy komenderuje enkawudzista. Ojciec pocałował Idę. A nad ranem wyjaśniło się, że tej nocy „czarny kruk” objechał jeszcze 9 nauczycielskich domostw, bo wszyscy ci ludzie rzekomo należeli do jednej „burżuazyjno-nacjonalistycznej organizacji szpiegowskiej”: i dyrektor szkoły o nazwisku Achmaczet, i wicedyrektor Iwan Iwanowycz Zacharow, i nauczyciele Wasyl Trochymowycz Neskorodź, Mykoła Iwanowycz Tatarynow, Dmytro Andrijowycz Łukjanow, Pawło Hryhorowycz Biłasz, Iwan Iwanowycz Kotow, Stepan Denysowycz Zawerżeneć, Iwan Pawłowycz Ołeksandrenko. A Idzin ojciec Wasyl Fedorowycz Borodaj jeszcze wykładał język ukraiński i pochodził z rodziny księdza! A w tej rodzinie było sześcioro dzieci i wszyscy zdobyli wykształcenie, byli prawdziwymi inteligentami, mieszkali kto w Kijowie, kto w Moskwie, kto w obwodzie donieckim. Nad całym rodem zawisł katowski topór. W ciągu miesiąca nauczycieli trzymali w owianym złą sławą charkowskim więzieniu na Chołodnej Górze. 14 października ogłosili wyrok, a 20 rozstrzelali. Rodziny zamordowanych nie musiały o tym wiedzieć. Drogą korespondencji, poszukiwań archiwalnych, przy szczerym wsparciu Towarzystwa „Memoriał”, Charkowskiej Grupy Obrony Praw Człowieka Ida Wasyliwna wyjaśniła, że prochy jej ojca i jego kolegów spoczywają w Charkowie, tam, gdzie obecnie stacja metra Barabaszowe, ulica akademika Pawłowa, pas strefy parkowej. To nie mogiła czy mogiła zbiorowa — to CMENTARZYSKO, podobne do Dniepropetrowskiego, na 9. kilometrze szosy zaporoskiej, gdzie rozstrzelano dziesiątki tysięcy tych, którzy mogli mieć własne zdanie o bolszewickim reżimie. W Charkowie takich CMENTARZYSK jest dwa. Do wykorzystania „zasobów ziemskich” enkawudziści odnosili się „po gospodarsku”.
Kolaż Jewhena Buketa... skimi”: skończywszy z własnymi “wrogami ludu”, z czasem zrzucili do tych rowów jeszcze i oficerów Wojska Polskiego. Potem sama ziemia pomagała ludziom ujawnić zbrodnie stalinowskich katów: tam, gdzie leżą rozstrzelani, nie rosną drzewa, bo grunt przesiąknięty jest środkami dezynfekcji: wszak wtedy rowy z trupami miesiącami stały niezasypane: po co ta “zbędna praca”, jeśli NKWD sprawnie wykonywało plan? Wzór optymalnej ORGANIZACJI PRACY! Nie na darmo pewna wielkomądra działaczka polityczna z Dniepropetrowska nazwała na antenie Stalina “dobrym zarządcą”. Oto tylko słowa te trącą roztworem dezynfekującym z mogilników w rowach… Wtedy, w trzydziestym siódmym, ludzie, którzy jeszcze pozostawali na wolności, wierzyli i nie wierzyli własnym oczom, własnym przeczuciom. “I przed, i po aresztowaniu ojca słyszałam w naszym domu takie słowa, które oznaczały strach i mękę: “NKWD”, “czekista”, “seksot”, “czarny kruk”, “trójka”, “Chołodna Hora”, “Sybir”, “Sołowki”, — pisze Ida Wasyliwna Borodaj-Stiopkina. Wkrótce przyszło jej poznać gorzki los “dzieci NKWD”. Ida — imię zazwyczaj rzadkie, bajkowe — Andersenowskie. A w Andrijiwce wieśniacy chętnie nazywali dziewczynki Idami, może śladem nauczycieli? Tak czy inaczej, a rankiem 23 września 1937 roku dwie Idy, dwie przyjaciółki, dwie nauczycielskie córki tuliły się jedna do drugiej we wspólnym smutku: tatusia Idy Neskorod’ Wasyla Trochymowycza zabrano tak samo w noc, w niebyt, jak i tatusia Idy Borodaj. Rodziny przyjaźniły się: u Neskorodów była jeszcze 10-letnia córka Żenia. Poza słowami w oczach szkolnych koleżanek Neli Lubyckiej i Niny Ołeksandrowskiej dwie Idy odczytały ten sam żal, ten sam strach, bo ich ojcowie stali się wtedy nocną zdobyczą “czarnych kruków”. “Tych nastraszonych, w jednej chwili osieroconych dzieci pośród nas było znacznie więcej, ale imiona już się zapomniały”, — pisze Ida Wasyliwna Borodaj-Stiopkina. Andersenowska bohaterka Ida poznała w baśni czarowną noc, kiedy kwiaty rozmawiały i lalki nabierały głosów; nasza zaś Ida Borodaj i jej przyjaciółki przeżyły noc, kiedy diabelskie siły objawiły władzę nad światem miłości, zaufania i zacisza… I co dalej? O zabranych nauczycielach — żadnych wieści. Ale dzieci jeszcze przy matkach, i to jedyna pociecha. Aż nadchodzi ostatni miesiąc 37-go, miesiąc rocznej sprawozdawczości, miesiąc zwycięskich raportów “towarzyszowi Stalinowi”: “zneutralizowaliśmy”, “zniszczyliśmy”, “zlikwidowaliśmy”. Hanna Ołeksandriwna Borodaj prowadzi lekcję niemieckiego. Grzecznie pukają do drzwi, wywołują “na chwilkę” i — przekazują enkawudzistom. Tak samo “na chwilkę” przerywają lekcje w tych klasach, gdzie pracują nauczycielki-żony aresztowanych we wrześniu. To był cichy masowy areszt. Jeszcze ciszej aresztowali dzieci: wywoływano je w trakcie lekcji i odprowadzano do miłych wujków, którzy pojedynczo prowadzili uczniów i uczennice do milicji, gdzie rzekomo miały odbyć się spotkania z tatusiami. Ida Wasyliwna podsumowuje: “Areszt naszych matek i izolowanie nas, ich dzieci, NKWD przeprowadzało JEDNOCZEŚNIE, synchronicznie”. Minął pewien czas — i stało się dokładnie wiadomo, że matki trzymano w tej samej więzieniu na Chołodnej Horze, skąd ich mężów już wyprowadzono na rozstrzelanie. Przypomnijmy Iwana Bahrianego: Bije skrzydłami ptak głuchej północy nad murami, Bije skrzydłami ptak I łapie dziobem kraty… Nie żałuj mnie, towarzyszu ponury mój, — Nam tak przeznaczone z tobą umierać. W 1939-ym w celi śmierci na Chołodnej Horze powstały Bahrianemu wersy tej poezji: Za mądrość i miłość, za skrzywdzonych i ubogich Pójdziemy na Golgotę — ty i ja — Pod krzyk “Ukrzyżuj! Ukrzyżuj!” nikczemnego i brudnego Ordenonośnego chamstwa. Dorosłym aresztantom przynajmniej było wiadomo, dokąd ich wtrącono i co to jest — Chołodnohirska więzienie-katownia. Dokąd zaś schowali ich dzieci? Dokąd przywieźli je, małe przerażone, absolutnie tajnie? Już po kilku dziesięcioleciach od tamtego czasu Ida Borodaj-Stiopkina zwracała się z zapytaniami do archiwów odpowiednich instytucji. Żadnych konkretnych odpowiedzi nie otrzymała, bo właśnie dokumenty dotyczące represjonowanych dzieci w dziwny sposób zniknęły z archiwów NKWD-KGB. Już w naszych dniach Ida Wasyliwna dowiedziała się: zgodnie ze specjalnym rozkazem, wewnętrznymi kanałami NKWD wszystkie “dziecięce” dokumenty zostały wycofane z archiwów i zniszczone: “ordenonośne chamstwo” aż nadto gorliwie strzegło mitu o “szczęśliwym dzieciństwie”. W swoich listach-zeszytach Ida Borodaj-Stiopkina pisze: “NKWD uratowało nas od “podwórka”, ale nie z humanitarnych względów, a dbając o swoją wilczą skórę: my, dzieci represjonowanych, byliśmy utajnieni przez NKWD, jako niebezpieczni świadkowie, o nas NIKT NICZEGO nie powinien był wiedzieć”. Pierwszego dnia poza rodzinnym domem Ida zobaczyła setki dzieci z Charkowszczyzny: każde trzymało się swoich kolegów z klasy czy współmieszkańców, bliższych przy nich już nie było. Świadczy Ida Borodaj: “NKWD nie dostarczyło nas do zwykłego otwartego domu dziecka dla sierot. Zamiast tego pod wielką tajemnicą dzieci represjonowanych z całego rejonu zebrano w Bałakliji. Nocą ogromnymi otwartymi ciężarówkami (zauważmy: pora zimowa, przednoworoczna! — Aut.) wywieziono nas z Bałakliji. Nie wiedzieliśmy, dokąd nas wiozą i gdzie są nasi rodzice”. Wyobraźmy sobie stan przycichłych, zmarzniętych dzieci. Tę noc dziewięcioletnia Ida zapamiętała na całe życie. Ale w obecnym swoim liście Ida Wasyliwna unika przesadnie czułych komentarzy, żadnych sentymentów. Poza tym stylem, poza
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
optymalną formą doniesień okazuje się doświadczenie niezliczonych pism autorki do urzędów i organizacji, do archiwistów i obrońców praw człowieka — tam trzeba pisać jasno i twardo: wszak prawda ma wyraźne zarysy i ostre krawędzie: “Jechałyśmy długo. Na poboczu zobaczyłam kolumny ludzi. Słyszałam krzyki-komendy. Psie szczekanie: pędzili kolejną partię “wrogów ludu”. Nasze samochody nagle się zatrzymały. Konwojent z drogi władczo krzyknął: “Stoj! Kto jediet?” — “Dieti NKWD!” — brzmiała odpowiedź z kabiny naszego samochodu”. Głodne i zmarznięte, dopiero nad ranem przywieziono je do miasta. Za wysokim płotem piętrzyły się budynki. Otworzyła się brama i dzieci znalazły się na wielkim, zamkniętym czterema budynkami podwórzu. Zaprowadzono je do jadalni, podano talerze z jedzeniem. Choć jak bardzo głodna była nasza Ida, zauważyła coś niezwykle wymownego: po jadalni kręciło się kilku nastolatków, którzy najwyraźniej byli obeznani z życiem jako byli bezdomni i w tym czworoboku budynków zachowywali się jak dawni mieszkańcy. Już wtedy Idzie przyszło na myśl: więzienie dla małoletnich! Kolonia, z której zniknęli więźniowie, oprócz tych kilku, przydzielonych do nich. W koszarach (każda na 50—60 miejsc) dzieci z rodzinnych stron Idy trzymano przez miesiąc: “bez spacerów, bez kąpieli, bez zmiany bielizny”, — precyzuje Ida Wasyliwna. Co to za miasto tam, poza murami? Może Charków? Było to dzieciom nieznane. Zatem po miesiącu rozdzielono je do różnych specpociągów. Cieszyło jedno: trzy przyjaciółki z Pierwszej Andrijiwki — 9-letnia Ida Borodaj, 10-letnia Nela Lubyćka oraz Ida Neskorodź, lat 7, miały jechać razem — do specjalnego (dla dzieci “wrogów ludu”) Darijiwskiego domu dziecka (rejon szpolański na Kijowszczyźnie, obecnie — obwód czerkaski). Ale przecież Ida Neskorodź miała siostrzyczkę Żenię. Żenia zaś miała jechać do innego domu dziecka. Żadne błagania dziewczynek nie pomogły. “Rodzone siostry posortowano”, — pisze Ida Wasyliwna. Trzy dni jechały pociągiem. Dom dziecka, do którego je przeznaczono, stał na skraju lasu — był to dawny pański dwór o pięknej architekturze. Do 1937 roku wychowywano tam dzieci z przeszłością — urków. Następnie przybył nowy “kontyngent” — sieroty “specjalnej kategorii”: dorastały w rodzinach, gdzie ludzie wyróżniali się zdrowym rozsądkiem rolników, dociekliwą myślą inteligentów, niezależnością kozackiej postawy. Więc, jak wykombinowali stalinowscy pachołkowie, takie dzieci musiały zostać poddane zdecydowanej obróbce wychowawczej. W tamtym czasie Ida i jej przyjaciółki jeszcze nie wiedziały, jakiej obróbki — żrącym środkiem dezynfekującym — poddano ich aresztowanych rodziców, to znaczy ich ciała, zakrwawione w katowni… A w Darijiwskiej placówce dziewczęta z Charkowszczyzny nie były już pierwszą grupą. Poprzednie zaś zaprowadziły porządki “fali”, jeśli można tak powiedzieć o dziewczęcym zbiorowisku. Duch agresji, rozpalany w całym społeczeństwie, nieuchronnie zarażał nastolatków, wyrwanych spod rodzicielskiej opieki. Ida Wasyliwna zapomniała już imiona wychowawców (na szczęście wśród nich byli ludzie nieźli, całkiem porządni), ale imiona dziewcząt-“pahanek” w pamięci na wieki: od znęcania się Liny Dadyko i Ziny Szadury one we dwie, Ida i Nela Lubyćka, musiały uciekać gdzie pieprz rośnie. Lasem wyszły do linii kolejowej. Szły po podkładach cały dzień. A w nocy, wyczerpane mrozem i zamiecią, usiadły na szynach. Słyszały gwizd parowozu, lecz wstać nie było siły. “Pan Bóg był łaskawy dla nas”, — pisze Ida Wasyliwna. Już jako dorosła próbowała odszukać dobrego człowieka — zwrotniczego, który wyciągnął je wtedy niemal spod kół, ogrzał w swojej chacie całkowicie odmrożone. Ale ślady po tym człowieku już zaginęły. Dziewczęta zaś zwrócono do specdomu dziecka. A zimą 1939 roku stał się cud: andrijiwskie dziewczynki zabrały ich mamy! Matki wypuszczono na wolność, a nie wtrącono do GUŁAG-u. Czyżby akt humanizmu? W żadnym wypadku, — ustaliła Ida Wasyliwna z pomocą grupy obrony praw człowieka Jewhena Zacharowa, — po prostu nastąpiła “zmiana warty”: w tym czasie ludowy komisarz spraw wewnętrznych Ukrainy Izrail Leplewski został rozstrzelany (katu za zasługi), a jego następca Ołeksandr Uspenski na wszelki wypadek “wyczyścił” i posprzątał po nim, aby już jakoby od zera zacząć odliczanie szpiegów i “wrogów ludu”. Zatem żony represjonowanych wypuścił, a wszystkie dokumenty towarzyszące zniszczył. A matce i córce — Hannie Ołeksandriwnie i Idzie — pisana była droga tułaczki: w rodzinnym domu — obcy ludzie, majątek skonfiskowany (bardzo tęskniły za rzadką biblioteką). Poszły po obcych wsiach: z jednej wygonili — “wyliczyli” represjonowanych, w drugiej, przez Boga zapomnianej, osiadły. Nazywała się Wowczyj Jar. Lecz wilki są bardziej miłosierne od enkawudzistów. Minęły lata. I szaleńczymi wysiłkami woli i rozumu Ida Borodaj wywalczyła sobie prawo do bycia studentką. A dalej — fabuła godna klasyki kina. Wyobraźcie sobie: studentka Ida, spragniona wiedzy, odwiedza Charkowskie Muzeum Sztuki. Wychodzi z niego w zadumie, idzie ulicą kilka kroków i — widzi kadr, wyryty w pamięci na wieki, widzi obrazek-deja vu: wysoki płot, brama i głuchy czworobok wysokich budynków. Centrum miasta! Na rogu Sownarkomowskiej i Sumskiej. Ile wspomnień i jaka zachęta do poszukiwań prawdy! Oto do jakich niepodważalnych wniosków w końcu doszła Ida Wasyliwna: specprzyjmiki-rozdzielniki dla dzieci represjonowanych rodziców nigdzie nie potwierdzały swojego statusu i istniały jako “nieuchwytne” obiekty, bo w odpowiednim czasie na miesiąc-dwa potajemnie “wynajmowały” pomieszczenia kolonii dla urków czy domów dziecka dla zwykłych sierot. Odbywała się tajna “karuzela” z podmienianiem dzieci: tylko wywiozą małych “wrogów ludu” — nastolatkowie-koloniści wracają na zasiedlone miejsca. A po pewnym czasie — nowy “zjazd”, nowy krótkoterminowy wynajem. Mieszczanie zaś tej podmiany nie musieli zauważyć, nie musieli wiedzieć, że pod marką “bezdomnych” czy małoletnich przestępców tam od czasu do czasu przebywały dzieci z najbardziej świadomych, najbardziej inteligentnych rodzin. Archiwalne dane o tym zniszczono. Już w naszych czasach opublikowano supertajny rozkaz NKWD nr 486, który regulował obowiązkowe aresztowanie żon represjonowanych i umieszczanie ich dzieci w różnych domach dziecka. Ale do dziś, jak świadczy Ida Wasyliwna, miejsca tych “nieuchwytnych”, reżimowych specprzytułków w większości nie są wyjaśnione. I kontynuuje: “Wszystko to dobrze wiadomo “bardzo zasłużonym” i personalnym emerytom KPZR i KGB, ale oni wolą milczeć i skromnie konsumować niebotyczne sumy emerytur”. A tak — to i tak! Odpłaci się każdemu. Tymczasem Ida Wasyliwna Stiopkina wzywa wszystkich, którzy poznali gorzkie piętno “dzieci NKWD”, by nie milczeli, współpracowali z towarzystwami “Memoriał”, Towarzystwem Ochrony Praw Więźniów Politycznych i Represjonowanych, pisali wspomnienia, poznawali prawdę, opowiadali o zbrodniach komuno-enkawudowskiego reżimu albo publicznie, albo przynajmniej w kręgu rodziny, żeby wiedziały dzieci i wnuki, żeby nie traciły czujności, słuchając nowych “wizażystów” historiografii, którzy natarczywie wprowadzają modę na stalinowskie wąsy.
ludzie sztuki, represjonowani w latach 30. „Mój ojciec Dmytro Hrudyna tak nigdy i nie dowiedział się o narodzinach jedynej córki Diny. Aresztowano go pod koniec maja 1937 roku, a ja urodziłam się 20 czerwca. Od samych moich narodzin epoka Wielkiego Terroru pochłonęła naszą rodzinę. Moją mamę, śpiewaczkę Esfir Lifshits, skreślono z 5 roku Konserwatorium Kijowskiego. Aresztowano babcię, aktorkę Miriam Lifshits, która grała role dramatyczne i groteskowe, tłumaczyła na jidysz polskie i rosyjskie sztuki. Z naszego mieszkania na Chreszczatyku skonfiskowano fortepian, bibliotekę, inne mienie, archiwum ojca zamieniono w śmieci, a nas przesiedlono do małego pokoju na Peczersku. W Dmytriwce na Czernihowszczyźnie wykluczono z partii i zdjęto ze stanowiska redaktora gazety rejonowej brata ojca, Dmytra. Dramatyczne relacje w naszej zniszczonej rodzinie odbijają się echem tragedii 1937 roku przez całe moje życie. Oczywiście, wbrew takim okolicznościom mój los stał się pomyślny. Nauczyłam swoje dzieci cenić i chronić relacje rodzinne” — pisze ona. Dinę Dmytriwnę poruszył ten fakt, że nieznani jej ludzie, przedstawiciele innego pokolenia, publicznie wstawili się za jej ojcem, ostrzegając przed powtórzeniem radzieckiej tragedii. Ukrainy bardzo dziwi obecność tego wydania na Ukrainie. Ciekawe, o jaką Ojczyznę chodzi w tym projekcie? O Imperium Rosyjskie? O Związek Radziecki? Dlaczego Ukraińcom narzuca się rosyjską wersję postrzegania Tarasa Szewczenki i opowiada o Piotrze I oraz Katarzynie II jak o wybitnych rodakach? Ale przede wszystkim przygnębia to, że takie czasopisma szeroko reklamują centralne ukraińskie kanały! Zrozumiałe, że to kontynuacja polityki regionalistów, nakierowanej na stworzenie tak zwanego „jednego obszaru kulturowego”. Jak wiadomo, w podręcznikach, z których historię uczą się ukraińscy uczniowie, Stepan Bandera i Roman Szuchewycz wspomniani są jedynie jako kolaboranci. Atak na ukraińską historię trwa, zwracają nas do tych czasów, kiedy wydarzenia historyczne interpretowano wyłącznie przez pryzmat korzyści „jedinoj i niedielimoj” Rosji czy ZSRR. Jako przewodniczący Ługańskiej organizacji obwodowej WS „Swoboda” uważam, że projekt „Nasza historia. 100 wielkich imion Ojczyzny” narusza suwerenność i integralność terytorialną Ukrainy. Ługańska organizacja obwodowa WS „Swoboda” zwraca się do Służby Bezpieczeństwa Ukrainy z żądaniem zaprzestania reklamy tego wydania w centralnych kanałach telewizyjnych Ukrainy, wycofania ze sprzedaży i zaprzestania jego dalszego rozpowszechniania. Od redakcji. „Kolekcjonerskie wydanie o wielkich ludziach ojczyzny” jest szeroko reklamowane i sprzedawane w każdym z kiosków, gdzie tak mało jest ukraińskiej prasy. O jaką „ojczyznę” chodzi? Jak określono w opisie kolekcji, ma ona być rozpowszechniana w Rosji, na Białorusi, w Kazachstanie. Nawet nie zauważyliśmy, jak „wujkowie ojczyzny cudzej” znów zadbali o to, byśmy pewnego ranka obudzili się nie na Ukrainie… nieżynie — uczniowie, których nauczała w miejskiej szkole nr 3. Z zainteresowaniem czytają książkę, której egzemplarze autorka przekazała do Nieżyńskiego Muzeum Krajoznawczego, biblioteki miejskiej, biblioteki uczelni wyższej. Kronika rodzinna, z którą związani są Elina i Sofia Bystryckie, Jewhenija Tarnawśka, Esfir i Miriam Lifshits, Wiktor Ikonnyk, zainteresuje wszystkich, którzy nie są obojętni na historię swojego miasta i kraju. Dina Hrudina zdobyła dwa wyższe wykształcenia, a nawet trzecie w Ameryce, zaopiekowała się i pochowała krewnych, wychowała dwoje dzieci, cieszy się czworgiem wnucząt, a nawet napisała książkę. To już jest ciekawy wątek. Być może zachęci on także innych do napisania historii swojej rodziny.
Tłumaczenie maszynowe
Dmytro SNIEHYRIOW, przewodniczący Ługańskiej organizacji obwodowej WS „Swoboda” W kioskach Ługańska pojawiła się szeroko reklamowana przez kanał „1+1” pierwsza seria czasopism „Nasza historia. 100 wielkich imion Ojczyzny”. Za jedyne 5 hrywien 50 kopiejek można nabyć dwa pierwsze rosyjskojęzyczne czasopisma w jaskrawym opakowaniu, które przypomina kopertę płyty winylowej. Pierwszy numer poświęcony jest Tarasowi Szewczence, drugi… — rosyjskiemu carowi Piotrowi I. Zwracamy uwagę na dane wydawnicze: wydawca i założyciel spółka z o.o. „De Agostini” (Rosja). Wydawnictwa rozprowadzane są w czterech krajach: w Rosji, na Ukrainie, Białorusi i w Kazachstanie. O ile na Białorusi i w Kazachstanie czasopismo jest po prostu importowane i rozprowadzane, to na Ukrainie wydaje je niejaka spółka z o.o. „De Agostini Publishing”. W pierwszym numerze wydawcy próbują odpowiedzieć na pytanie: jakie więc było prawdziwe życie wielkiego Kobziarza? Po przeczytaniu tego czasopisma Taras Szewczenko jawi się czytelnikom jako niezbyt mądry i niewdzięczny (obraził żonę Aleksandra II, która pomogła wykupić go z poddaństwa). Bardzo jaskrawo opisane są prywatne momenty życia poety: okazuje się, że nie miał szczęścia do kobiet, które go nieustannie zdradzały, a sam Szewczenko lubił spędzać czas, spożywając „okowitę” z płotką! Taras Szewczenko przedstawiony jest w czasopiśmie nie jako bojownik o ukraińską wolność, lecz jako zwykły poeta-buntownik, którego los jest nierozerwalnie związany z Imperium Rosyjskim. Wśród wielu wersji życia i twórczości Kobziarza znajduje się „ukrainofilska”. „Ta wersja najaktywniej opracowywana jest na Ukrainie — pisze czasopismo. — Przekształca ona Szewczenkę w wąskiego nacjonalistę, którego niepokoiła jedynie ukraińska niepodległość i przeciwstawianie się rosyjskiemu imperializmowi”. W czasopiśmie o Piotrze I wspominają także o hetmanie Iwanie Mazepie, ale tylko to, że Piotr potajemnie porozumiał się z sojusznikami Mazepy i kozactwo nie podporządkowało się hetmanowi. W rozdziale o budowie Petersburga ani słowa o mieście „na kościach”. Piotr I przedstawiony jest czytelnikom jako postępowy reformator i pierwszy car, który rozpoczął rosyjską ekspansję na Zachód. Do czasopism dołączony jest dodatek: reklamowy buletyn, w którym anonsują bohaterów kolejnych numerów: wśród nich Aleksander Suworow i Katarzyna II. Mnie jako obywatela Ukr- Już czternasty rok cała jej rodzina mieszka w USA. Wspominają z ciepłem Ukrainę, krewnych, przyjaciół, kolegów z klasy i roku, nauczycieli i wykładowców, współpracowników, którzy wspierali ich w ciężkich okolicznościach życiowych w Nieżynie, Kijowie, Moskwie. Kilka stron poświęcono Nieżyńskiemu Instytutowi Pedagogicznemu i jego pedagogom: Wołodymyrowi Nazarowowi, Ołeksandrowi Blyzniukowi, Antonowi Sołomasie, Mychajłowi Karmińskiemu, Romanowi Hurewyczowi, Lilii Tewzadze. Pomysł książki podsunęła Dinie jej dawna mentorka, docent Nieżyńskiego Uniwersytetu Państwowego imienia Mykoły Hohola Tamara Pinczuk. Ona też napisała przedmowę. Dinę Dmytriwnę pamiętają także ni-
Tłumaczenie maszynowe
Nadija Onyszczenko, m. Nieżyn
Książka o takim tytule niedawno ukazała się nakładem nieżyńskiej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością „Gidromaks”. To rodzinna kronika nieżyńskiej rodziny Grudinów, która w kontekście historii radzieckiej przedstawiła jej najbardziej bolesne wydarzenia. Stali czytelnicy gazety mieli możliwość zapoznania się z publikacją „Zakładnik epoki”, którą Dina Grudina nazwała Wielkim Strachem. Totalitarny XX wiek unicestwiał osobowość, niszcząc wybitne postacie. Właśnie takimi byli jej rodzice —
Tłumaczenie maszynowe
— Maryno Łazariwno, jak bada się psychologię osoby w podeszłym wieku na Ukrainie? — Nasze laboratorium nie zajmuje się bezpośrednio gerontopsychologią. Jednak psychologią starości zajmuję się ja, ponieważ ten problem jest dla mnie bardzo interesujący. Nie znam laboratoriów gerontopsychologii na Ukrainie, a w Instytucie Gerontologii problemami psychologicznymi starości zajmują się niedostatecznie głęboko, ponieważ ta placówka ma inną funkcję. Nie mogę powiedzieć, że gerontopsychologia jest szeroko badana za granicą, tam zaczęto się nią zajmować dopiero w ostatnich latach, kiedy stało się jasne, jak katastrofalnie zestarzała się ludzkość na całym świecie i kiedy udało się nieco przełamać takie negatywne zjawisko w społeczeństwie, którego nazwą jest ageizm (od angielskiego „age”) — dyskryminacja ze względu na wiek, co w większości oznacza swoistą izolację psychologiczną osób starszych w społeczeństwie. Problem istnienia starości i śmierci na świecie był przemilczany. Emeryci nie pojawiali się ani w reklamach, ani w telewizji, ani w dziełach literackich, czyli było to coś w rodzaju tabu. Zapewne znacie też piosenki wychwalające młodość: „Dobrze być młodym, po prostu lepiej być nie może”, „Wiecznie młody, wiecznie pijany”, „Żyj, póki jesteś młody”. Kult „młodego ciała” do dziś nie zniknął. Ale na początku XXI wieku sytuacja w społeczeństwie nieco się zmieniła: o osobach w podeszłym wieku zaczęły mówić media, przyszło zrozumienie, że starość to niezwykle ważny okres życia. Do osób w podeszłym wieku zaczęto odnosić się z szacunkiem. W związku z tym zaczęto zajmować się także psychologią osób starszych, aby zapewnić im komfortową egzystencję w społeczeństwie, pomóc im pozbyć się problemów, lepiej poznać procesy starzenia. — Jakie zmiany psychologiczne zachodzą u osób w podeszłym wieku? — Kiedy prowadzę wykłady z gerontopsychologii dla pracowników socjalnych, lekarzy, wolontariuszy, interesuję się ich wrażeniami z kontaktów z ukraińskimi seniorami. Często słyszę: „Oj, z nimi tak trudno, ich pamięć nie jest już tak silna”. Na moje pytanie: „Powiedzcie, kto z was nie był w sytuacji, gdy wychodząc z domu i zamykając drzwi, rozproszył się, a potem, trzymając w rękach klucz, sprawdzał, czy je zamknął?” — żadna ręka się nie podniosła. Za tę zwykłą sytuację w każdym wieku odpowiada pamięć operacyjna: kiedy się rozpraszamy, wypuszczamy ją spod kontroli. U osób w podeszłym wieku ta tendencja się nasila. Pamięć krótkotrwała u nich też nieco słabnie, ale za to długotrwała jest niezwykle silna. Starszy człowiek opowie wam wiele ciekawych rzeczy z przeszłości, pamięta szczegóły zarówno o wojnie, jak i o Hołodomorze. Jeśli chodzi o inne procesy psychiczne — myślenie, intelekt, percepcję — jest też swoista specyfika, ale działa ona na korzyść osoby w podeszłym wieku. Intelekt, który rozwija się u młodego człowieka, nazywa się płynnym. Charakteryzuje się on szybkością zapamiętywania, myśleniem indukcyjnym, operowaniem obrazami przestrzennymi. Młody człowiek doskonale przechodzi testy intelektualne, rozwiązuje zadania, z którymi starszy nie poradzi sobie szybko i dobrze, ponieważ posiada on intelekt skrystalizowany — jest to zdolność do ustanawiania związków znaczeniowych między wydarzeniami, formułowania sądów, analizowania problemów i wykorzystywania przyswojonych przez siebie strategii do rozwiązywania zadań. Bardzo silny moment — aby szybko podjąć decyzję, młodzi ludzie muszą coś wymyślić, a starszym jest łatwiej: mają analogie z przeszłości, doświadczenie. Mam badania, które świadczą o tym, że kiedy połączy się intelekt skrystalizowany z płynnym, czyli kiedy jakieś poważne (zwłaszcza życiowe) zadanie rozwiązują razem osoby w podeszłym wieku i młodzi — jest to potężna twórcza współpraca. Na przykład w grupie, gdzie jest wielu młodych studentów i kilka osób w podeszłym wieku, rozwiązywano zadanie praktyczne: „Co można doradzić piętnastoletniej dziewczynie, która zamierza wyjść za mąż?” Młodzi szybko powiedzieli, że robiąc to, straci młodość, zrujnuje życie, popełni głupstwo. Osoby w podeszłym wieku zadały proste pytanie: „Może są okoliczności, które to spowodowały?” I tutaj już młodzi zaczęli myśleć, że może ona czeka dziecko, żyje w innym okresie historycznym, kiedy wszyscy tak wcześnie wychodzili za mąż, jest nieuleczalnie chora i zostało jej niewiele czasu, i jeszcze wiele wariantów wygenerował młody płynny intelekt. Jaka jest więc tutaj rola skrystalizowanego intelektu? Starsi ludzie zobaczyli problem z innej strony. Czyli mówić o tym, że kompetencje intelektualne starszego człowieka są słabsze — nie można. Ale one się zmieniają. — Czy osoba w podeszłym wieku łatwiej wpada w pułapkę oszustów? — Ogólnie ofiarami afer pada wielu ludzi w różnym wieku. Przypomnijmy, na przykład, machinację z „Elita-Centrum”, gdzie poszkodowani byli w większości młodzi ludzie. Możliwe, że te afery są „bardziej wyrafinowane” niż te dla osób w podeszłym wieku. Z osobami starszymi, cierpiącymi na marazm, oszuści rzeczywiście robią wszystko, co chcą. Tymi starszymi osobami powinno opiekować się państwo. Zdrowi ludzie cierpią nie dlatego, że są w podeszłym wieku, ale dlatego, że są samotni i nie mają do kogo się przytulić, nie mają z kim porozmawiać. I kiedy do starszej osoby w zaufanie wchodzi młoda, miła dziewczyna, obiecuje wsparcie, mieszka u niej, nawet pomaga, stopniowo zaczyna manipulować i wtedy łatwiej jej przeprowadzić aferę. A dla osoby w podeszłym wieku to ogromna trauma moralna. Są ludzie, zarówno starzy, jak i młodzi, którzy piją, zażywają narkotyki, mają inne uzależnienia, i kiedy oszuści „pomagają” im realizować te szkodliwe nawyki — to wzmacnia chorobę, a człowiek nie ma już sił, by się bronić, kiedy zostanie wciągnięty w aferę. Wiele nierozsądnych, niepoważnych decyzji podejmują ludzie nie w podeszłym wieku — sprzedają mieszkanie, myśląc, że kupią inne, i lądują na ulicy. Wcześniej działali oszuści-„naparstkowicze”. Kto wpadał w ich sidła? Ludzie młodzi i w średnim wieku. A kto w większości gra w kasynach, na automatach, w gry komputerowe? Zatem nie trzeba być starym, żeby zostać oszukanym. Samotna osoba w podeszłym wieku ma mniej bliskich więzi społecznych, które są niewidzialne, ale stanowią sieć ochrony, wspierają ją. Samotny człowiek nie ma z kim poradzić się w sprawie tej czy innej propozycji — dlatego wpada w ręce oszustów. Bardzo wrażliwa samotna osoba w podeszłym wieku, która straciła wielu bliskich — ta duchowa samotność jest dla manipulatorów „łakomym kąskiem”. — Jaki jest Pani stosunek do popularnej obecnie usługi — „umowy dożywotniego utrzymania”? — Czasami osoba w podeszłym wieku nie ma innego wyjścia. Często bywa, że rzeczywiście jest wspierana. Jednak nawet jeśli ktoś, kto się opiekuje, nie kocha starszej osoby, to i tak wiadomo — czeka, aż jej życie dobiegnie końca. Nasze życie nie jest nieskończone i chce się, żeby ktoś był obok ciebie… To trudna sytuacja psychologiczna. — Czy kobiety i mężczyźni w podeszłym wieku różnią się? — Długość życia mężczyzn jest mniejsza, częściej można spotkać wdowę niż wdowca. Samotnemu mężczyźnie trudno poradzić sobie z problemami domowymi samodzielnie. Dlatego statystyki pokazują, że mężczyźni-wdowcy żenią się ponownie, mimo że są w podeszłym wieku. Samotne kobiety (przyjaciółki żony, dawne znajome) z radością zgadzają się na małżeństwo. Jeśli chodzi o realizację twórczą, to dotyczy to bardziej mężczyzny niż kobiety. Kobiety szybciej odnajdują się w sprawach domowych. — Na czym polega szczęście osoby w podeszłym wieku?
— Jej szczęście nie różni się od szczęścia jakiegokolwiek człowieka w innym wieku. Szczęście jest w tobie i w twoim rozumieniu tego, co się dzieje. Mówią, że jeśli nie możesz zmienić tego, co się dzieje, to trzeba zmienić swój stosunek do tego. Zrozumiałe, że zmienić wysokość emerytury jest niemożliwe, nie można automatycznie wyleczyć swoich chorób. Ale co dzieje się za oknem? A za oknem tętni życie! Ludzie starsi opiekują się wnukami, czytają, szukają twórczych zajęć, zaczynają pisać wiersze, malować obrazy, zbierają się w stowarzyszenia, zajmują się kulturą fizyczną, uczą się czegoś nowego. Jeśli człowiek jest osobowością, to w każdym wieku szuka siebie, szuka dróg do samorealizacji. Mam doktorantkę, która bada życie, a w szczególności szczęście człowieka w podeszłym wieku po stu latach. W Kijowie są tacy ludzie, nie ma ich wielu — w zeszłym roku było ich 90. Ludzie w tym wieku znajdują to, co ich interesuje. Był taki przypadek: 96-letnia niewidoma kobieta wyszła za mąż za 98-latka. Co na to powiedzieć? Pracownicy socjalni: “Dwoje głupich starców! Oni już mają demencję!” Ja mówię, pomyślcie, on jest stary, ale widzi — jej będzie łatwiej żyć. Co więcej, we dwoje jest im ciekawiej, będą bardziej uważni i zdołają zauważyć oszustwa. To jest zwycięstwo. W starości można żyć szczęśliwie, ale do tego potrzebny jest duch, siła duchowa. Ludzie w podeszłym wieku ciężko znoszą zmiany fizjologiczne, prawie u wszystkich ogranicza się mobilność, słabnie słuch, wzrok, pojawiają się jakieś choroby. Ale ludzie starsi cenią swoje życie. Teraz wiek emerytalny przesuwa się w tę i z powrotem, jednak Ukraińcy bardzo późno przechodzą na emeryturę. Nie ma czegoś takiego: nadszedł czas na zasłużony odpoczynek i człowiek od razu odchodzi z pracy — wręcz przeciwnie, kontynuuje z entuzjazmem pracować. Co więcej, u nas można pracować i otrzymywać emeryturę. Wiek emerytalny nie zmienił mojej orientacji życiowej. Zajmuję się swoją ulubioną sprawą. Moja aktywność życiowa nie pozwoli mi siedzieć z założonymi rękami. — Zatem można przeszkodzić procesom starzenia się? — W amerykańskiej psychologii istnieją takie pojęcia “młodzi starzy” i “starzy starzy”. Młodzi starzy — to ci, którzy czują się jeszcze młodzi. Mogą na przykład zostawić swoją starszą żonę czy męża, ożenić się z młodą osobą, a nawet mieć dzieci. O nich można powiedzieć: ci ludzie umierają w biegu: od udaru, prosto na miejscu pracy, bo nie zaadaptowali się do zmian fizjologicznych, które z nimi zachodzą. Wiek zawsze daje o sobie znać. Trzeba wszystko robić ostrożniej, a oni tego nie przyjmują, mają młodą rodzinę, chcą podtrzymywać wizerunek młodego, dlatego umierają, nie poczuwszy się “starą” osobą. Ci, którzy uświadamiają sobie problemy swojej starości, przedłużają swoje życie. — Marino Łazariwno, czym dla Pani jest szczęście? — Szczęście — to skomplikowana rzecz. Już rok, jak zmarł mój mąż. To był niezwykle trudny okres. Dzisiaj o szczęściu trudno mi mówić, ale trzymam się. Cieszy mnie syn, który bardzo uważnie odnosi się do pamięci ojca, i jest dla mnie jasne, że kiedy odejdę z życia, będzie tak samo w stosunku do mnie. W tym wieku cieszy co innego. Oceniając życie, które przeżyłam, mogę powiedzieć — było ono ciężkie, ale szczęśliwe. Interesuje mnie to, co robię. To jest życie, które nie jest prosto zbudowane, i choć czasem bywa bardzo boleśnie, kontynuuję cieszyć się nim. Rozmawiała Natalia ANTONIUK Do Słowa Proświty nadszedł list ze wsi Podwirne w obwodzie czerniowieckim: “Szanowna Redakcjo! Zwraca się do Państwa emerytka Maria Pawliwna Kifiak. Pewnie na Ukrainie emeryci są najbiedniejsi, najbardziej pozbawieni praw i najbardziej bezbronni. Oni, z reguły, prawie wszyscy są chorzy i prawie wszyscy mają nędzne emerytury. Dlatego znęcać się nad nimi jest najłatwiej, za to nikogo nie spotyka żadna kara, emeryci nie mają się gdzie zwrócić i szukać ochrony. Chcę opowiedzieć wam o złodziejach i oszustach z LLC “Posztorg Ukraina”. Ci oszuści okłamują obywateli, zwłaszcza emerytów. Proponują kupować u nich towary i zapewniają, że każdy kupujący będzie uczestnikiem losowań cennych nagród. Emeryt, otrzymawszy taki list, za ostatnie kopiejki kupuje u nich towar, mając nadzieję na wygraną. Ale ci oszuści żadnych losowań nie przeprowadzają, dla nich najważniejsze to nakraść. Mam na to mocne dowody. Oprócz tego, że ich towary są trzy-pięć razy droższe, są one jeszcze wątpliwej jakości, a i rezultatu z nich praktycznie żadnego. Ci ludzie zapomnieli, że i oni staną się emerytami, i wtedy tacy sami oszuści jak oni będą okłamywać ich”. W liście, jak widzicie, naświetlone są dwa problemy. Towary pocztą — dobra usługa, więc korzystając z niej, pomyślcie: czy nie wciągają was w zależne relacje obietnicami premii, nagród itp.? W każdym razie — gospodarzem sytuacji jesteście wy. Pamiętajcie, że darmowy ser jest tylko w pułapce na myszy. Dzisiaj nie będziemy mówić o tym, jak doświadczeni oszuści okłamują emerytów, ale omówimy inną, nie mniej ważną kwestię: czy rzeczywiście człowiek w podeszłym wieku jest tak bezbronny wobec oszustów, czy rzeczywiście jest on idealną ofiarą dla złodziei? Nierzadko mówimy: ludzie w podeszłym wieku są naiwni, łatwowierni, bardzo łatwo ich oszukać. Czy rzeczywiście tak jest i czy z latami znika zdolność myślenia i analizowania? Czy łatwo emeryci poddają się wpływowi manipulatorów? O tym czytelnikom Słowa Proświty opowiada kierownik laboratorium nowych technologii informacyjnych nauczania Instytutu Psychologii imienia H. S. Kostiuka Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy, doktor nauk psychologicznych, profesor Maryna SMULSON.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Festiwal tradycyjnie prowadziła laureatka Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki, narodowa artystka Larysa Kadyrowa (która jest prezydentem festiwalu), za wsparciem Ministerstwa Kultury i Turystyki, Narodowego Akademickiego Teatru im. I. Franki, międzynarodowej organizacji charytatywnej „Międzynarodowy Instytut Teatru” (Centrum Ukraińskie), Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T.H. Szewczenki, Muzeum Marii Zankowieckiej oraz Wydziału Muzeum Sztuki Teatralnej, Muzycznej i Filmowej Ukrainy. W ramach VII festiwalu odbyła się konferencja naukowa: „Wpływ twórczości Czechowa na światowe i ukraińskie procesy kulturowe”. Podczas konferencji swoje myśli na temat odczytywania Czechowa przedstawili uczestnicy z wielu krajów świata (Ukrainy, Rosji, Wielkiej Brytanii, Polski, Węgier, Hiszpanii). Najbardziej inspirujące było to, że podczas wystąpień przedstawiciele różnych krajów nie rozrywali Czechowa na strzępy, nie wyjaśniali, do kogo on należy (i, oczywiście, nie spierali się o to, czy jest poetą, prozaikiem czy dramaturgiem), lecz mówili o tym, czym Czechow jest drogi każdemu. Bo Szekspir i Czechow to dwaj autorzy, których sztuki najczęściej wystawia się na scenach świata. W czym więc tkwi tajemnica takiej atrakcyjności?! Dyrektor Instytutu Literatury NANU akademik Mykoła Żulinski uważa, że wielka magia twórczości Czechowa polega na tym, że zachowuje ona dla nas pamięć. „Ile by się nie pojawiało nowych inscenizacji Czechowa, nowych odczytań jego twórczości, on zawsze daje nam wiarę i nadzieję… Czechow żyje, a teatr jest wieczny” — zauważył akademik. Natomiast rosyjski teatrolog Walerij Chazanow dostrzega szczególną cechę Czechowa w tym, że stara się on pojąć i zrozumieć to, co niepojęte, niemożliwe. „Epigrafem całej twórczości Czechowa jest samotność człowieka”. Zapewne właśnie dlatego pisarz pozostaje bliski każdemu. Profesor Jacqueline Carr-Phillips opowiedziała, że Brytyjczycy uważają Czechowa za prekursora modernizmu, pomostu między realizmem a modernizmem. „Wpływ Czechowa na literaturę angielską jest bardzo odczuwalny — podkreśliła doktor filologii Uniwersytetu Lancaster. — Widać to w twórczości Virginii Woolf, Katherine Mansfield i wielu innych. Cała nowoczesna literatura wyszła z Czechowa”.
w końcu odbyła się premiera długo oczekiwanego projektu „Dupki. Arabeski”. Mimo prowokacyjności tytułu almanachu filmowego, który wywołał pewien wewnętrzny opór nie tylko u konserwatywnych krytyków filmowych, ale także u publiczności przyzwyczajonej do ekstrawagancji, nazwa okazała się całkowicie trafna. Właśnie to ekscentryczne słowo sprawiło jednak, że większość obwodowych kin odmówiła wyświetlania zbioru. I to na próżno. Bo „Dupki. Arabeski” to nie tylko przekrój współczesnego ukraińskiego kina, ale także przekrój ukraińskiej rzeczywistości we wszystkich jej przejawach. We wszystkich jej przejawach. Chamski, okrutny, brutalny świat,
Kadr z filmu „Głuchota” Myrosława Słaboszpyckiego
Tłumaczenie maszynowe
W Kijowie od 23 do 28 września trwał VII Międzynarodowy Festiwal Monodramów Kobiecych „Maria”, poświęcony pierwszej ludowej artystce Ukrainy Marii Zańkowieckiej. Tegoroczny festiwal odbył się pod znakiem 150. rocznicy urodzin Antona Czechowa. Jej słowa potwierdziła jeszcze jedna Angielka — profesor, doktor medycyny Uniwersytetu w Cardiff Margaret Siriol Colley: „Czechow jest autorem modernistycznym i w literaturze angielskiej odczytuje się go właśnie w takim kontekście”. Pisarka, profesor, doktor filologii Uniwersytetu w Edynburgu Jennet Paisley opowiedziała o współczesnym odczytaniu Czechowa w Szkocji, jego interpretacjach i ożywieniu, które znalazło oddźwięk wśród współczesnych Szkotów. A dyrektor i kierownik artystyczny Madryckiego Narodowego Teatru Rosyjskiego Irina Kuberska uważa, że w XX wieku w ogóle nie udało się w pełni zrozumieć, odkryć Czechowa, ponieważ był on pisarzem przyszłości i dopiero w XXI wieku pojawiła się możliwość, by to zrobić. Pani Irina opowiedziała o swojej wizji Czechowa na przykładzie spektaklu „Wiśniowy sad”, który jako reżyser wystawiła w swoim teatrze. „Bohaterami Czechowa kieruje seksualna energia twórcza, której Czechow również doświadczył. Musimy nie poddawać się okolicznościom, a tworzyć, przełamywać okoliczności” — wyjaśniła swoją wizję klasyka pani Kuberska. Ukraiński teatrolog Ołeh Werhelis opowiedział o pierwszej inscenizacji Czechowa w Teatrze im. Iwana Franki w 1946 roku. Był to „Wiśniowy sad”. W spektaklu grali Natalija Użwij, Dmytro Milutenko, Jewhen Ponomarenko. Reakcja krytyków na spektakl była bardzo burzliwa. Na tyle, że dwudziestoletni syn Użwij, Mychaś, nie wytrzymał i napisał list otwarty w obronie swojej matki i jej postaci — Raniewskiej. Krytyk filmowy, redaktor naczelna czasopisma „Kinoteatr” Łarysa Briuchowecka scharakteryzowała Czechowa jako „chodzący rentgen”. Szczegółowo opowiedziała o ekranizacjach Czechowa i ich cechach szczególnych. Pani Łarysa przeprowadziła również paralele między Bergmanem a Czechowem. Szwedzkiego reżysera, na którego twórczość wpływ Czechowa jest bardzo odczuwalny, pisarz przyciągał swoją buntowniczą naturą. Nazywał go znakomitym diagnostą i mówił, że nie dziwi się temu, iż został lekarzem. Natalija Babanska, dyrektorka Muzeum Marii Zańkowieckiej, opowiedziała o poważnych, głębokich relacjach przyjacielskich, które łączyły Marię Zańkowiecką i Antona Czechowa. O ich listach oraz pragnieniu Czechowa, by kupić sobie dom w pobliżu Nieżyna (Zańkowiecka próbowała mu w tym pomóc). Na co prezydent festiwalu, emocjonalna Łarysa Kadyrowa, nie wytrzymała i wykrzyknęła: „To nie była przyjaźń! Zakochał się w niej. Zakochał się!”. A dramaturg Ołeksandr Mordań zauważył, że wielu obecnie zwraca się do Czechowa z chęci wyrażenia siebie i rywalizuje z kolegami o to, kto bardziej oryginalnie odczyta tekst. „Wszyscy bohaterowie Czechowa są nieszczęśliwi. Wśród nich nie ma złych, nie ma dobrych. Są żywi. Czechow jest obecny w nas wszystkich, czy tego chcemy, czy nie” — podsumował. Podczas festiwalu na Scenie Kameralnej Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. I. Franki pokazano kobiece monospektakle z różnych krajów świata. Wśród nich z USA, Polski, Węgier, Rosji, Białorusi i, oczywiście, Ukrainy. W szczególności widzowie zobaczyli premierę spektaklu „Stara kobieta wysiaduje” (reżyser-inscenizator Zbigniew Chrzanowski, wykonawczyni Łarysa Kadyrowa), a także „Wygnanie do raju” (inscenizacja Virginija Tarnauskaitė, wykonawczyni — Halina Dziagilewa), „Aktor” (reżyseria — Stanisław Mielski, wykonawczyni — Ołeksandra Tomas) i inne.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
to, co otacza współczesnego człowieka, pokazane bez upiększeń. „Mudaki” (gnojki) to diagnoza, którą ukraińscy reżyserzy postawili swojemu państwu i jego obywatelom, ponieważ to właśnie gnojek jest bohaterem naszych czasów. Pierwsza taśma zbioru, która trafnie oddaje ogólny nastrój kinoalmanachu, to pięciominutowa praca Wołodymyra Tychego „Po drodze”. Mężczyzna w tanim samochodzie (Ołeksandr Ihnatusha) parkuje pod budynkiem. Obok stoją znacznie droższe samochody. Na swoje nieszczęście, wysiadając z auta, wchodzi w łajno. Facet najpierw wyciera obuwie o asfalt, potem o koło „Mercedesa”, a dalej jeszcze o jeepa. Ostatecznie zeskrobawszy obuwie i brudząc sąsiedzkie samochody, rozgląda się i widzi, że na chodniku wciąż została kupka, a czystych aut obok też pod dostatkiem. Ukraińskie realia szokują swoim naturalizmem. Wszakże czyż nie to widzimy każdego dnia w pociągach, w klatkach schodowych, na ulicach?! Degradacja społeczeństwa odbywa się na wszystkich poziomach i już nie można zamknąć oczu i udawać, że to wszystko nie istnieje. Dlatego taśmy nie pozostawiają nikogo obojętnym. Zdaniem inicjatora projektu Wołodymyra Tychego, „gnojarstwo to główny styl życia w kraju. Ludziom gwizdać na przyszłość i na przeszłość, żyją tylko swoimi zachciankami”. „Mudaki. Arabeski” to kinoalmanach stworzony bez wsparcia państwa, bez sponsorów. Podobny projekt stał się pierwszym na Ukrainie. Reżyserzy, aktorzy, operatorzy — nikt nie otrzymał za swoją pracę pieniędzy. W ciągu roku nakręcono 20 filmów, z których 14 weszło do zbioru. Jeden z producentów, Denys Iwanow, opowiedział, że główną ideą takiego kina jest naświetlenie tematu, a nie wykorzystanie najnowszych technologii. Wszakże tematu gnojków wyczerpać się nie da. Jedną z najciekawszych prac jest taśma „Ostatni list” Jurija Kowalowa. O chłopcu, który podniósł w klatce schodowej list, przyniósł go do domu, otworzył i przeczytał. „Umieram synku, nie widziałam cię osiem lat. Przyjedź, choć spojrzę na ciebie przed śmiercią...”, — pisała nieznana mu stara kobieta. Dziecko jest tak Ukraiński „Robin Hood”. Kadr z filmu „Po drodze” poruszone listem, że samodzielnie jedzie na drugi koniec miasta (na poczcie pomylono ulice), aby znaleźć adresata. Spacer przez groźną sypialnianą dzielnicę z jej aborygenami i oto wreszcie dogania taksówkę, która wiezie tego, dla kogo tu przyjechał, na kurort. „Ona umiera. Prosi, żeby przyjechać”, — ledwie wykrztusza chłopiec. I otrzymuje policzek: „Nigdy nie czytaj cudzych listów!” — taką pierwszą życiową lekcję dał mu dorosły. Mimo nieco różnego poziomu prac, ogólnie projekt jest udany. Wyszło prawdziwe niezależne kino. Kilka taśm przeszło selekcję międzynarodowych festiwali filmowych i nawet otrzymało nagrody. „Głuchota” Myrosława Słaboszpyckiego brała udział w konkursie 60. Berlińskiego Międzynarodowego Festiwalu Filmowego oraz w konkursie Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Martha’s Vineyard (stan Massachusetts, USA). Filmy „Ukraińska literatura: podręcznik dla gnojków” Anatolija Ławrenyszyna były uczestnikami konkursu IX festiwalu filmów krótkometrażowych Dr. Mabuse (Barcelona, Hiszpania). Taśma „Po drodze” Wołodymyra Tychego otrzymała specjalne wyróżnienie jury na V Festiwalu Filmów Krótkometrażowych FF600 w Lublanie (Słowenia). Kryzysowe ukraińskie kino udowodniło, że życie kinematograficzne istnieje poza budżetami Ministerstwa Kultury. Reżyserzy nie chcieli czekać na sprzyjające warunki inwestycyjne i wsparcie państwa, na które można liczyć latami, a i tak nigdy się nie doczekać. Postanowili, że nikt nie może im odmówić prawa do zawodu. I pokazali odbicie nas samych. I być może ten kinoalmanach to odpowiedź na pytanie, kto jest winny temu, że u nas wszystko jest tak źle. Póki co zbiór krótkometrażówek można zobaczyć tylko w Kijowie i Odessie. Po dystrybucji almanachu planowane jest wydanie DVD, do którego wejdą wszystkie 20 taśm projektu. Materiały przygotowała Łesia KOWERZNIEWA
Tłumaczenie maszynowe
Anastasija ŁACJUHA, starszy pracownik naukowy Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki. Być dobrym grawerem — znaczy szerzyć wśród społeczności to, co piękne i pouczające, znaczy szerzyć światło prawdy… T. Szewczenko. Przez wrzesień i październik 2010 roku w Narodowym Muzeum Tarasa Szewczenki (NMTS) odbywa się szereg wydarzeń poświęconych 150. rocznicy otrzymania przez Tarasa Szewczenkę tytułu akademika grawerstwa (2 września 1860 roku). To właśnie w dziedzinie grafiki Taras Hryhorowycz osiągnął największe sukcesy — stał się wybitnym akwaforcistą XIX wieku nie tylko na Ukrainie i w Rosji, ale także w Europie. Technika akwaforty zawsze przyciągała T. Szewczenkę swoim demokratyzmem i orientacją na szerokie grono odbiorców. Dzięki swoim możliwościom stylistycznym ten rodzaj grafiki zbliża się do rysunku piórkiem, co idealnie i precyzyjnie oddaje zamysł artysty. W salach NMTS zaprezentowano prace T. Szewczenki, które odtwarzają spójny w swojej różnorodności wizualny obraz artysty-grawera w jego perspektywie historycznej: od periodyku „Malownicza Ukraina”, swoistej encyklopedii artystycznej Ukrainy, po kopie akwafortowe obrazów europejskich i krajowych artystów: E. Murillo, Rembrandta, K. Briułłowa, M. Meszczerskiego, I. Sokołowa, portrety wybitnych postaci XIX wieku oraz autoportrety. Na początku września w specjalnej sali muzeum otwarto wystawę „Szewczenko-akwaforcista”, zbudowaną na podstawie rzadkich oryginalnych materiałów ze zbiorów NMTS oraz Literacko-Memoriałowego Domu-Muzeum T. H. Szewczenki (DMS). W sali eksponowane są szkice, rysunki przygotowawcze do akwafort Tarasa Szewczenki „Dwie dziewczyny”, „Starzec na cmentarzu”, „Modelka”, „Sama sobie w swoim gospodarstwie”; fragmenty wykonane tuszem z akwaforty Rembrandta „Śmierć Marii”: „Ksiądz”, „Lekarz”, „Czytelnik”. Eksponowane są przybory grawerskie, których używał T. Szewczenko (w szczególności igły akwafortowe, ruletki), wykonane przez niego płyty akwafortowe i inne. Eksponaty te dają zwiedzającym możliwość odwiedzenia laboratorium twórczego artysty, zapoznania się z etapami pracy artysty nad własnymi dziełami. W ekspozycji przedstawiono ikoniczne autoportrety poety-artysty, wykonane w technice akwaforty: „Autoportret ze świecą” (1860), wykonany na podstawie autoportretu z 1845 r.; „Autoportret w ciemnym kostiumie”, twórczo zinterpretowany przez artystę z „Kobziarza” z 1860 r. Jeden reprezentuje uogólniony obraz poety w chwili jego twórczego olśnienia, drugi przedstawia zamyślonego artystę, pogrążonego we własnych myślach i przeżyciach. W sali znajduje się pięć akwafort, które były eksponowane na wystawie akademickiej w 1860 roku. Wśród nich jest akwaforta „Wirsawia” (z obrazu K. Briułłowa), która została przedstawiona przez artystę „na tytuł akademika”. Rada Akademii Sztuk Pięknych orzekła: „z szacunku dla sztuki i wiedzy w dziedzinie sztuk pięknych, udowodnionej wykonanymi pracami… uznać za akademika… w dziedzinie grawerstwa Tarasa Szewczenkę…”. A na uroczystym rocznym posiedzeniu Akademii Sztuk Pięknych „imiona Szewczenki oraz innych nowo wybranych członków Akademii ogłoszone zostały przy dźwiękach trąb i kotłów…”. W ekspozycji muzeum znajduje się dyplom Tarasa Szewczenki na tytuł akademika, wydany 31 października 1860 roku. Wirtuozerią wykonania i głębią charakterystyki psychologicznej wyróżnia się galeria portretów akwafortowych wybitnych postaci kultury — rektora Akademii Sztuk Pięknych Fiodora Bruniego, jej wieloletniego wiceprezesa Fiodora Tołstoja, architekta Iwana Hornostajewa oraz wybitnego rzeźbiarza Piotra Klodta. To właśnie ten ostatni portret przyciągnął uwagę współczesnej młodej artystki, studentki II roku Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury Wasyliny Melnyk, która wykonała kopię płyty akwafortowej z pracy T. Szewczenki i 7 września przeprowadziła w murach NMTS warsztaty dla pracowników muzeum. Warto podkreślić, że w NMTS stale działa usługa „Zrób grafikę własnymi rękami!”, która daje zwiedzającym unikalną możliwość stania się na chwilę artystą-grawerem, opanowania techniki grawerowania i samodzielnego wykonania na prasie akwafortowej z początku XX wieku portretu Piotra Klodta lub innej grafiki. Wśród działań mających na celu uczczenie kunsztu Szewczenki-grawera zaplanowano przeprowadzenie „okrągłego stołu” z udziałem znanych historyków sztuki, artystów i muzealników. Temat „okrągłego stołu” to „Szewczenko-grawer jako wybitne zjawisko w sztuce ukraińskiej i europejskiej”. Artysta dał impuls do rozwoju tej sztuki kolejnym pokoleniom, pogłębił środki techniki akwafortowej, osiągając przejścia tonalne i bogactwo światłocienia.
Tłumaczenie maszynowe
1 0 0 3 9
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r.
(z dostawą i pocztowymi wydatkami): na 1 miesiąc 4 hrywny 77 kopiejek, na 3 miesiące 13 hrywien 71 kopiejek, na pół roku 25 hrywien 77 kopiejek, na rok 50 hrywien 34 kopiejek.
Tłumaczenie maszynowe
Tekst uszkodzony przy rozpoznawaniu — przeczytaj stronę oryginału
R e d a k t o r n a c z e l n y Lubow HOŁOTA
K o l e g i u m r e d a k c y j n e Lubow HOŁOTA (przewodniczący), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK
Zastępcy redaktora naczelnego
Petro ANTONENKO 279-49-47, Jewhen BUKET 279-39-55
Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Łesia KOWERZNIEWA 279-49-47 Dział pracy proświtańskiej Nadija KYRYJAN 270-55-57 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Olha MOSZKOWSKA 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Ołeh BESSKYJ 278-63-69 Redaktor dyżurny Petro ANTONENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 101B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie „Presa Ukrajiny” w środę. Zam. nr 3301239 Nakład we wrześniu — 33 500 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Cena prenumeraty, uwzględniając usługi pocztowe: na miesiąc — 4,77 hrywny, na 3 miesiące — 13,71 hrywny. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN 4 820095 780016
Tłumaczenie maszynowe