Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

KWITNIJ, MOWO NASZA RODZIMA

Слово Просвіти, №39 за 2011 рік

Hryhorij DONEC, Muzeum Pawła Tyczyny, Kijów Zakończenie. Początek w nr 37 z 2011 r. Jednak Tyczyna nie tylko wysławiał język ukraiński w utworach poetyckich, przejmując się nim jako poeta i obywatel, ale także zajmował się kwestią językową z obowiązku zawodowego — z racji zajmowanego stanowiska. Wszak jesienią 1941 roku w Ufie doszło do połączenia dwóch instytucji naukowo-badawczych i utworzenia Instytutu Języka i Literatury AN USRR, którego dyrektorem mianowano Pawła Tyczynę. Już na pierwszym posiedzeniu Rady Naukowej, gdzie rozpatrywano stan prac nad podręcznikiem dla uczelni wyższych z historii literatury ukraińskiej, Pawło Hryhorowycz osobno podkreślił konieczność naświetlenia w nim „ewolucji ukraińskiego języka literackiego”. Kiedy zaś znany językoznawca Łeonid Bułachowski zakończył swoją pracę naukową o akcencie w języku ukraińskim, Tyczyna niezwłocznie napisał recenzję, podkreślając: „Potrzeba takiej pracy jest wielka. Jakość tej pracy jest wysoka”. Wniosek recenzenta był jednoznaczny: „Jak najszybciej drukować tę pracę”. I w 1943 roku w Ufie książka Ł. Bułachowskiego „Ukraiński akcent literacki (charakterystyka normy)” ujrzała światło dzienne. 7 stycznia 1943 roku na plenum SPU Pawło Tyczyna wygłosił referat „Rozwój ukraińskiej kultury radzieckiej w ciągu 25 lat”. Co ciekawe, historyczny rozwój kulturowy narodu ukraińskiego poeta wyznaczył od „czasów starożytnych jego, potem od czasów kultury Rusi Kijowskiej, kultury Księstwa Halicko-Wołyńskiego, kultury Ukrainy XIV, XV i późniejszych czasów”. Faktycznie, wbrew oficjalnej nauce radzieckiej, została wypowiedziana koncepcja Mychajła Hruszewskiego. Tyczyna pochwalał politykę narodowościową lat 20., która już dawno została zakończona, tym samym, w istocie, przecząc ówczesnemu programowi politycznemu Kompartii. Znał siłę rodzimego słowa, rozumiał jego wielką rolę w podnoszeniu patriotycznych uczuć Ukraińców, którzy z bronią w ręku bronili swojej ziemi. Dlatego z inicjatywy Pawła Hryhorowycza w kwietniu 1942 roku w Ufie w stutysięcznym nakładzie wyszedł „Kobziarz” z przedmową Tyczyny, gdzie, między innymi, wyjaśniano potrzebę tak znacznego nakładu: „...w listach, które napływają do Związku Pisarzy, do naszych redakcji, do Akademii Nauk, jest jedna prośba, która bez końca się powtarza, prośba o przysłanie „Kobziarza” Szewczenki na front!”. NA NIWIE OŚWIATOWEJ W marcu 1943 roku, z rekomendacji Mykyty Chruszczowa, Pawła Tyczynę mianowano Ludowym Komisarzem Oświaty USRR. Od tego czasu poeta kierował Ludowym Komisariatem, a później — Ministerstwem Oświaty Ukrainy aż do sierpnia 1948 roku. Na Ukrainie wojna zniszczyła 18 tysięcy szkół, setki tysięcy dzieci pozostały sierotami, powstała paląca potrzeba uzupełnienia kadr nauczycielskich, brakowało literatury dydaktycznej i metodycznej... A do tego wszystkiego — jeszcze ciągła walka o ukraińskojęzyczność placówek oświatowych. Nie zawsze udawało się przełamywać rusyfikatorski nacisk władz partyjnych, ale Pawło Hryhorowycz dokładał wszelkich starań, by powstrzymać procesy asymilacyjne w dziedzinie oświaty. Przy każdej okazji obowiązkowo podkreślał pierwszorzędne znaczenie języka ukraińskiego w procesie nauczania. Sam starannie czytał szpalty elementarzy, czytanek, niektórych innych podręczników. Bardzo poprawnie, ale stanowczo wymagał (i dopiął swego!) od urzędników oświatowych władania językiem ukraińskim, niezależnie od tego, gdzie byli. Pod kierownictwem i z udziałem Pawła Tyczyny wprowadzono „Zasady dla uczniów”, w których jeden z punktów zobowiązywał uczniów do pielęgnowania kultury języka i kategorycznie zabraniał przeklinania. 31 sierpnia 1945 roku w gazecie „Zirka” opublikowano odezwę ministra oświaty do uczniów, gdzie, między innymi, był taki apel: „Ze szczególną miłością uczcie się języka ojczystego, bez tego nie można być człowiekiem kulturalnym, nie można przyswoić podstaw innych nauk”. W tym samym roku odbyła się republikańska narada aktywu pracowników oświaty. Tyczyna kieruje pracą rejonowych wydziałów oświaty, dyrektorów szkół na „nieustanną kontrolę... nad podnoszeniem nie tylko poprawności ortograficzno-składniowej uczniów, ale i całej ich kultury języka”. Stałą troską Pawła Tyczyny jako szefa oświaty była praca nad nową pisownią ukraińską. Proces ten trwał od 1938 roku, a Pawło Hryhorowycz był niezmiennym członkiem komisji ortograficznej, której praca ożywiła się w latach 1942—1943. W końcu w sierpniu 1943 roku we wsi Pomirky pod Charkowem, w obecności Mykyty Chruszczowa, odbyła się podsumowująca (jak planowano) dyskusja nad projektem pisowni. Po długich dyskusjach i uzgodnieniach, wydawałoby się, wszyscy, zważając na polecenia i nacisk organów partyjnych, doszli do porozumienia: pisownię należy zatwierdzić. Co prawda, pozostawał nieuzgodniony punkt o literze „ґ”, ale tę kwestię odłożono na później. Ostatnie słowo należało do ludowego komisarza oświaty, który swoim podpisem miał nadać pisowni moc prawną. Tyczyna (jako najbardziej żarliwy zwolennik powrotu litery „ґ” do ukraińskiego alfabetu) nagle zaproponował złożenie podpisu jutro, na świeżą głowę. Następnego dnia samochód, którym jechał Pawło Hryhorowycz, dostał się pod bombardowanie. A tam — kontuzja, złamanie nogi, szpital... Po wyzdrowieniu znów pojawiła się kwestia zatwierdzenia pisowni, ale niepokorny ludowy komisarz pod różnymi pretekstami unikał tej procedury. Doszło nawet do kłótni z jego dobrym przyjacielem Łeonidem Bułachowskim, któremu przypadła misja wymuszenia na Tyczynie podpisu. Dopiero w 1947 roku nowa „Pisownia ukraińska” została ostatecznie zatwierdzona, jednak Pawło Hryhorowycz nadal używał litery „ґ”, o czym świadczą jego rękopisy. REAKCJA W 1947 roku, wraz z mianowaniem na Ukrainie „nadzorcą” Kaganowicza, sytuacja społeczno-polityczna drastycznie się pogorszyła: wielki głód, brutalne prześladowania twórczej inteligencji, stanowcze żądania przekształcania szkół na język nauczania rosyjski. Między ministrem oświaty Pawłem Tyczyną a krwawym Lazarem zaczęły wybuchać konflikty. Pawło Hryhorowycz, uświadomiwszy sobie niemożność obrony własnych przekonań na wysokim stanowisku rządowym, w 1948 roku doprowadził do swojej dymisji. Ostatnie powojenne dziesięciolecia życia poeta aktywnie prowadził działalność państwową i społeczną. Był deputowanym ludowym Rady Najwyższej USRR i ZSRR, akademikiem, członek radzieckiego Komitetu Obrony Pokoju, wchodzi w skład zarządu towarzystwa „Znannia”, w skład licznych redakcji wydawnictw informacyjnych i periodyków… Na własną twórczość czasu prawie nie zostaje. Dorobek poetycki Pawła Tyczyny z tego okresu nie jest zbyt wielki objętościowo i jest nadmiernie zideologizowany. Lecz od czasu do czasu spod pióra poety wychodzą liryczne perły, i oczywiście szczere słowo o ojczystym języku. Zresztą w ówczesnej publicystyce Pawła Tyczyny raz po raz natrafiamy na dowody tego, jak blisko brał do serca problemy związane z językiem ukraińskim. W wywiadzie Tyczyny dla czasopisma „Prapor” na pytanie o stosunek do narzucanej tendencji upodabniania literatur i języków narodów ZSRR, poeta z oburzeniem odpowiedział: „Mówicie, języki się upodobnią?! Jakże to?.. To przecież różne języki, z różną strukturą wewnętrzną, fonetyką, morfologią, składnią. Języki to nie maszyny do pisania, gdzie można zmieniać alfabety i czcionki. To przecież niezwykle skomplikowane rzeczy…”. Nawiasem mówiąc, Pawło Hryhorowycz w kwestii języka ojczystego nie cierpiał na małorosyjskie poczucie niższości i, w odróżnieniu od ówczesnych językoznawców (a i, niestety, niektórych obecnych), uświadamiał sobie starodawność języka ukraińskiego i istnienie pisma u Ukraińców „jeszcze na długo przed przyjęciem przez nich chrześcijaństwa”. W szczególności powoływał się na traktat „O piśmie” starobułgarskiego pisarza z końca IX – początku X w. Chrabra Czernorizca, którego zresztą nazywał „staroruskim mnichem” (oczywiście mając ku temu podstawy). W ostatnim roku życia, na łóżku szpitalnym, Pawło Tyczyna podpisuje do druku artykuł „Kwitnij, mowo nasza ridna” („Kwitnij, języku nasz ojczysty”), gdzie podkreślił: „Język cudowny, głębokie i sprężyste słowo, niczym ostrą broń, dał nam naród. Dał ten język i nakazał pilnie, święcie strzec jego czystości, wzbogacać i szlifować do blasku, do ostrości rażącej…”. Faktycznie jest to swoisty testament genialnego syna Ukrainy. WALKA PRZECIWKO RUSYFIKACJI Pawło Hryhorowycz pragnął przywracać na łono języka ojczystego zrusyfikowanych Ukraińców. Jak opowiadał Julij Kociubynski, wnuk wybitnego klasyka literatury ukraińskiej, jemu, wychowanemu w domach dziecka w Rosji, Tyczyna kategorycznie zalecał porzucić wydział filologii rosyjskiej i studiować na wydziale ukraińskim. „Będzie Panu niełatwo, ale musi Pan, bo przecież jest Pan z rodziny samego Mychajła Kociubynskiego” – nalegał poeta. Julij Romanowycz posłuchał rady i nie tylko został specjalistą filologii ukraińskiej, ale i gorącym orędownikiem idei narodowej, aktywnym działaczem „Proświty”. Pawło Tyczyna nie mógł pogodzić się z masową rusyfikacją Ukraińców. Biednymi duchem nazywał tych ziomków, którzy pchali swoje dzieci do „ruskiej” szkoły, uważając to za prestiżowe. Tyczyna nie akceptował takiego bezmyślenia i dobrze rozumiał, kto i po co stwarza na Ukrainie warunki do asymilacji Ukraińców. Wielokrotnie protestował na najwyższym szczeblu przeciwko polityce etnocydobójstwa. W 1959 roku, kiedy Pawło Tyczyna był przewodniczącym Rady Najwyższej USRR, z Moskwy nadeszła wskazówka, by przyjąć we wszystkich republikach związkowych ustawę, zgodnie z którą rodzicom nadawano prawo wyboru języka nauczania dla swoich dzieci i rezygnacji z nauki języków narodowych (oczywiście poza „ogólnopojętym językiem”). Pawło Hryhorowycz nazwał tę decyzję Moskwy milowym krokiem ku rusyfikacji, przedstawił kierownictwu republiki swoją negatywną opinię o tak otwartym ataku na ukraińską tożsamość. W geście protestu złożył wniosek o dymisję. Tyczynę zwolniono „ze względu na stan zdrowia”, co dało mu podstawę, by nawet nie pojawiać się na tej haniebnej sesyjnej

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn