Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Muzeum rzadkiej książki

Слово Просвіти, №39 за 2012 рік

W 2009 roku, kiedy obchodzono 200-lecie urodzin Mikołaja Gogola, w trzech salach biblioteki Niżyńskiego Państwowego Uniwersytetu imienia Mikołaja Gogola założono Muzeum Rzadkiej Książki (wcześniej mieściło się ono w bardzo ciasnym pomieszczeniu). Zakupiono nowe wyposażenie muzealne, teraz eksponaty są pod niezawodną ochroną. Marzyło się, że trzy ściany zostaną obite zabytkowymi szafami z XIX wieku, które się zachowały, ale wymagają renowacji. Marzenie pozostawiono na przyszłość — być może znajdą się sponsorzy. O skarbach muzeum opowiedział dziennikarzom jego kierownik, ksiądz, przewodniczący niżyńskiej „Proświty” Ołeksandr Serhijowycz MOROZOW. Zapraszamy naszych czytelników na wycieczkę po salach, w których mieszkają rzadkie książki. „W XIX wieku biblioteka się wzbogacała, w XX — rozgrabiano ją” Nasza biblioteka przed dwoma laty świętowała 190 lat. Spośród działających bibliotek uniwersyteckich jest to jedna z najstarszych. Starsze od niej są chyba tylko lwowska (ma 350 lat), charkowska, Kijowsko-Mohylańska, która przerywała swoje istnienie. A nasza — nie przerywała. W 1803 roku zapoczątkowano Uniwersytet Charkowski, w 1805 wydano rozkaz o utworzeniu w Niżynie liceum księcia Bezborodki. Założycielami uniwersytetu byli bracia Bezborodkowie: książę — kanclerz Imperium Rosyjskiego Ołeksandr i jego młodszy brat Ilja, pochodzący z Czernihowszczyzny. Mieli majątek we wsi Stolne. Ich ojciec Andrij Bezborodko dał dzieciom dobre wykształcenie. Był pisarzem generalnym w ostatnim rządzie hetmańskim Kyryła Rozumowskiego. Ołeksandr Bezborodko uczył się w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej. Karierę bracia Bezborodkowie robili w Sankt Petersburgu. Ołeksandr bardzo szybko został osobistym sekretarzem Katarzyny II, a potem dosłużył się stanowiska kanclerza Imperium Rosyjskiego. Działalność Bezborodków jest kontrowersyjna. Prowadzili politykę w nurcie rusyfikacji, ale zrobili też co nieco dla Ukrainy. Kiedy Ołeksandr Bezborodko zmarł, w jego testamencie znaleziono zapis, w którym przeznaczał pozostałe środki na złożenie ich w banku i otwarcie za nie „instytucji dobroczynnej”. Jakiej dokładnie, nie zaznaczył. Decyzję o tym, co to będzie, podejmował jego młodszy brat Ilja, emerytowany generał, zwolennik reform oświeceniowych Aleksandra I. Zdecydował, że będzie to uniwersytet. Budowa trwała prawie 15 lat. W 1820 roku uniwersytet otwarto i od razu założono jego bibliotekę. Zawdzięczamy to potomkowi rodziny Bezborodków, hrabiemu Ołeksandrowi Hryhorowyczowi Kuszelowowi-Bezborodce, który był pierwszym honorowym opiekunem placówki oświatowej i podarował 2,5 tysiąca książek z biblioteki rodzinnej. To dało początek zbiorom. W ciągu XIX wieku placówkę oświatową kilkakrotnie zmieniano. Po słynnej sprawie o wolnomyślicielstwo w 1832 roku wykładowców gimnazjum oskarżono o szerzenie idei dekabrystów i na mocy carskiego ukazu placówkę przekształcono w liceum fizyczno-matematyczne. Uznano, że fizyka i matematyka są mniej niebezpieczne niż nauki humanistyczne. W 1840 roku powstało liceum prawnicze, a w 1875 roku na bazie liceum utworzono Niżyński Instytut Historyczno-Filologiczny księcia Bezborodki. W 1875 roku dzięki działalności jego pierwszego dyrektora Mykoły Ołeksijowycza Ławrowskiego — znanego pedagoga, filologa, historyka literatury, akademika Rosyjskiej Akademii Nauk, biblioteka została znacznie rozszerzona. W tamtych czasach placówki oświatowe miały swoje fundusze opiekuńcze, do których zbierano datki, środki z testamentów itp. Za te środki zakupiono bibliotekę profesora uniwersytetu moskiewskiego Stepana Szewyriowa, historyka literatury, filologa, słowianofila, przyjaciela Gogola, Puszkina, Aksakowa. Popadł on w konflikty z kierownictwem Uniwersytetu Moskiewskiego, po czym został zwolniony z pracy i wyjechał za granicę. Mieszkał we Włoszech, we Francji, zebrał bardzo cenną bibliotekę (prawie 6 000 tomów), a po śmierci Szewyriowa zakupiła ją nasza placówka. W 1875 roku zakupiono bibliotekę jeszcze jednego znanego naukowca, Friedricha Wilhelma Ritschla. To austriacki naukowiec czeskiego pochodzenia, filolog, specjalista od łaciny klasycznej, miał własną szkołę filologii klasycznej. Jego uczniem był znany niemiecki filozof Friedrich Nietzsche. W archiwach zachowała się charakterystyka, którą Ritschl wystawił Nietzschemu, gdy ten wstępował na aspiranturę. Po śmierci Ritschla jego biblioteka zasiliła nasze zbiory. W 1876 roku swoim funduszem podzielił się z nami Uniwersytet Warszawski, przekazał część swoich dubletów. Wtedy też zakupiono jeszcze jedną bardzo cenną bibliotekę — 680 tomów Niżyńskiej Greckiej Szkoły Aleksandrowskiej. W Niżynie w XVII wieku istniała potężna grecka wspólnota kupiecka, dzięki której działalności zebrano cenną bibliotekę. Najstarsze nasze książki pochodzą właśnie z biblioteki niżyńskich Greków. W XIX wieku biblioteka się wzbogacała, a w XX jej nabytki rozgrabiano, straty były bardzo istotne. W szczególności w 1934 roku, kiedy odbywała się reforma szkolnictwa wyższego w radzieckiej Ukrainie, na rozkaz ówczesnego ludowego komisarza oświaty W. Zatońskiego status niżyńskiej uczelni został obniżony, przekształcono ją w Instytut Oświaty Ludowej, mówiono nawet o tym, by w ogóle zamienić ją w „fakultet robotniczy”. Uczelnię mimo wszystko zachowano, a bibliotekę rozgrabiono. Zabrano nam całkowicie fundusz rękopiśmienny, około 400 jednostek przechowywania, były tam rękopisy z X–XIII wieku oraz najcenniejsza perła — największa w byłym Związku Radzieckim kolekcja autografów Mikołaja Gogola. Przeważnie wszystko to obecnie przechowywane jest w Narodowej Bibliotece im. Wernadskiego. Redakcja „Słowa Proświty” spędziła w muzeum kilka niezapomnianych godzin. W tym gmachu Uniwersytetu Nieżyńskiego mieści się biblioteka starodruków w Kijowie, wiele starodruków zabrała biblioteka Uniwersytetu Kijowskiego. Odkryliśmy w archiwum dokumenty z lat 1934—1936, jest tam bardzo ciekawa korespondencja: Uniwersytet Kijowski zamierzał wywieźć z naszej biblioteki 60 000 egzemplarzy! I ludowy komisarz oświaty wyraził na to zgodę. Książek tych nie wywieziono, ponieważ zaczęły się represje i ludzie, którzy zajmowali się konfiskatą, zostali represjonowani. W ten sposób udało się zachować resztę biblioteki. Pokazać studentom, jak wyglądała dawna ukraińska książka w oryginale, niestety, dzisiaj nie możemy. Ale w Muzeum eksponowane są wydania faksymilowe z lat 80. XIX wieku dwóch najstarszych ksiąg z czasów Rusi Kijowskiej: jest to „Ewangeliarz Ostromira” z lat 1056—57 oraz „Izbornik księcia Światosława” z 1073 r. Specjaliści, którzy badają zabytki staroruskiego piśmiennictwa, mówią, że te księgi reprezentują nie początek rodzimego księgarstwa, a jego rozkwit. To znaczy, aby stworzyć księgę na tak wysokim poziomie artystycznym, trzeba było mieć wieloletnie doświadczenie nie tylko w korzystaniu z ksiąg, ale także w ich wytwarzaniu. Dawniejsze manuskrypty po prostu się nie zachowały. Dlaczego? Odpowiedź jest bardzo prosta: wiemy, że w Kijowie w Soborze Sofijskim była biblioteka Jarosława Mądrego, z której do naszych czasów nie dotarła żadna księga; najprawdopodobniej zginęły one podczas najazdu mongolskiego w XIII w. Pierwsze wydanie „Słowa o wyprawie Igora” z 1800 r. w naszej kolekcji jest bardzo rzadkie i cenne. Trwa dyskusja, czy ten zabytek literatury ojczystej z XII w. jest oryginałem, czy falsyfikatem, ale właśnie to wydanie jest bardzo cenne dlatego, że na terenach byłego Związku Radzieckiego znanych jest tylko około 60 egzemplarzy, a jeden z nich znajduje się w naszej bibliotece. Mamy u nas przekłady „Słowa…” na język ukraiński i rosyjski, wydrukowane w XIX w. z autografami tłumacza — znanego uczonego, pierwszego rektora Uniwersytetu Kijowskiego, przyjaciela T. Szewczenki, Mychajła Maksymowycza. Jest to egzemplarz sygnalny wydania z 1857 r., według którego Maksymowycz poprawiał już złożony tekst. Współczesne wydanie faksymilowe, z którego również jesteśmy dumni, to „Ewangeliarz Peresopnicki” z lat 1556—1561, który wydali w 2008 roku Ukraińska Akademia Nauk wspólnie z Ukraińskim Kościołem Prawosławnym Patriarchatu Moskiewskiego. Ta rękopiśmienna księga to najstarszy znany przekład Pisma Świętego na język ukraiński. Pierwszym badaczem historii tego rękopisu był profesor Nieżyńskiego Instytutu Historyczno-Filologicznego Ołeksandr Serhijowycz Hruzynśkyj. W naszej kolekcji eksponowana jest jego monografia poświęcona historii pochodzenia manuskryptu, datowana na 1911 rok z autografem autora. Jeszcze jedno ciekawe wydanie faksymilowe z 1843 roku to tak zwana „Ewangelia z Reims”, której oryginał przechowywany jest we Francji. Ewangelia ta została napisana w języku słowiańskim w XI wieku i, jak uważają badacze, do Francji trafiła wraz z Anną Jarosławną, córką

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn