Strona · s. 8strona oryginału ↗
Cześć jego pamięci
Слово Просвіти, №39 за 2017 рік
Maksym RYLSKI, prawnuk, przewodniczący fundacji rodzinnej „Róże i winogrona”
Zakończenie. Pocz. w nr 38 z 2017 r.
Przeciwko chłopskiej nędzy 22 maja 1861 roku Tadej był już wśród tych, którzy witali trumnę z ciałem Kobziarza pod Kijowem. Dla ukraińskiej inteligencji tamtego czasu przeniesienie prochów Kobziarza na Ukrainę stało się impulsem do wzmocnienia samoidentyfikacji i przebudzenia świadomości narodowej. W cerkwi Narodzenia Pańskiego odprawiono panichidę. Zamiast chóru śpiewali studenci-chłopomani Uniwersytetu Kijowskiego, Kijowskiej Akademii Duchownej i seminarium duchownego. Żegnali członkowie Hromady Petersburskiej oraz studenci-chłopomani. Tadej był wśród nich. Wiosna 1861 r. niosła wielkie nadzieje. Wiece uniwersyteckie, czasopismo „Osnowa”, zebrania ukraińskich sił w prywatnych mieszkaniach kijowian w celu wspólnych narad (do studentów dołączyli gimnazjaliści, wychowankowie seminarium duchownego i kadeci). Jedno z takich zebrań w kijowskim domu Rylskich opisał Iwan Neczuj-Łewycki (w tamtym czasie student seminarium duchownego) w swojej słynnej powieści „Chmury”. Przedstawił swoich bohaterów pod innymi imionami. Rylscy zostali ukazani jako Duninowie-Lewczeńscy, Pawło Czubynski jako Radziuk. Chłopomani obmyślali swoje relacje z Hromadą Petersburską (w Petersburgu zaczęto wydawać „metelyky”, książeczki dla ludu, ale nie miał ich tam kto pisać), otworzyli szkółki niedzielne, Teatr Ludowy, Muzeum Historyczne, czytelnię ludową, wydawnictwa tanich książek dla oświaty. Ale po roku, wiosną 1862 r., rozpoczęła się nowa fala ciężkich i krwawych represji. Rozbito „Osnowę”, na Ukrainie rozpoczęły się aresztowania członków hromad. Chłopomani trzymali się nawet pod wichurą represji. Tadej Rylski jedzie jako emisariusz kijowian do Charkowa, aby moralnie i, co najważniejsze, materialnie wesprzeć rodziny tych, którzy już siedzieli za kratami. Kolejne sprawy śledcze, każdą podróż odnotowuje policja. Razem z innymi chłopomanami Tadej podpisuje swoisty manifest swojej organizacji „Odgłos z Kijowa”, wydrukowany później w czasopiśmie „Sowriemiennaja letopis”. Wśród sygnatariuszy, oprócz Rylskiego, znaleźli się Pawło Czubynski, Wołodymyr Antonowycz, Pawło Żytecki, bracia Syniohubowie. Kwiat ukraińskiego chłopomaństwa — 21 osób wystąpiło ze sprostowaniami złośliwych oszczerstw, już zamieszczonych we wrogich czasopismach, wobec oskarżeń o ateizm, bunty, zniewagę ojczyzny. Rok 1863 stał się fatalny dla większości prawobrzeżnych rodzin szlacheckich. Powstanie styczniowe na terenach Imperium Rosyjskiego poniosło klęskę. Większość chłopomanów nie poparła powstania z zasadniczych powodów: nie pragnęli odrodzenia w Prawobrzeżnej Ukrainie państwa polskiego. Antonowycz i Rylski rozumieli, że wśród ludności powstańcy nie uzyskają poparcia. Byli solidarni z masami chłopskimi. Przepaści między pańskimi pałacami a chłopskimi chatami nie da się pokonać. Rozprawa caratu była okrutna. Większość tych, którzy przyłączyli się do powstania, zginęła lub została zesłana na Syberię. Zginął cały młody kwiat prawobrzeżnej szlachty. Ci, którzy w 1867 roku zebrali się w Kijowie, postanowili odnowić Starą Hromadę Kijowską, ale już potajemnie. Tadej znów był wśród swoich współmyślicieli i przekazywał pieniądze na galicyjskie czasopismo „Prawda”. Ojciec Rylskiego w końcu pogodził się z poglądami syna, zapisał mu jedną trzecią swojego majątku, w tym posiadłość we wsi Romanówka. Tadejowi przypadła jedna trzecia wsi, ale — wraz z długami. Tak błyskotliwie przyjął spadek i tak korzystnie dla chłopów zatwierdził gramoty statutowe, że wywołał falę donosów sąsiadów-ziemian. Od tego czasu z Romanówką związane było jego życie, przez prawie czterdzieści lat. Było mu pisane zostać doradcą, nauczycielem, lekarzem, a u schyłku lat — sędzią pokoju dla dwóch pokoleń swoich ziomków. Podczas studiów Tadej był nauczycielem i dobroczyńcą tajnej szkoły dla biednych dzieci. Teraz na własny koszt otworzył szkołę w Romanówce: dzienną — dla dzieci, wieczorową — dla dorosłych. Kiedy sprzedawano część ziemi romanowskiej, Tadej zorganizował jej zakup przez najbiedniejszych chłopów za pośrednictwem banku. Wdzięczność chłopów była wzruszająca: stali się gospodarzami. Naturalnym następstwem było jego małżeństwo z romanowską chłopką Melanią Fedoriwną Czupryną, której rodzice i dziadkowie byli poddanymi Rylskich. W 1873 roku współmyślicielom Tadeja udało się zorganizować pierwszą w historii Ukrainy naukową instytucję ukrainoznawczą — Południowo-Zachodni Oddział Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. Pierwszym przewodniczącym był Pawło Hałahan, kolejnym — W. Antonowycz. Ukazało się kilka tomów pod nazwą oddziału. Tadej jak najaktywniej współpracuje z tą strukturą: zapisane przez niego pieśni ludowe pojawiły się w wielotomowym zbiorze twórczości ludowej Pawła Czubynskiego.
W tym samym czasie Tadej pracuje nad badaniami ekonomicznymi, szuka skutecznych recept przeciwko chłopskiej nędzy. W tych latach przeciwko Tadejowi otwarto nową sprawę śledczą, która niemal zaprowadziła go na Syberię. W 1880 roku Tadej wydał chłopom gramotę ze swojego archiwum rodzinnego o nadaniu komuś z polskich królów ich przodkom ziemi skwirskiej jeszcze za czasów starostwa białocerkiewskiego. Gramota była bezspornym dokumentem historycznym, nienagannie sporządzonym, mogła stać się realną podstawą prawną do złożenia pozwu sądowego. Wśród chłopów zaczęły się niepokoje. Jednak wkroczyła policja, chłopów uspokojono, a Tadeja wezwał do siebie generał-gubernator Drenteln w celu złożenia wyjaśnień. Legendy o tej rozmowie krążyły aż do śmierci Rylskiego. Drenteln wyraził pretensje zarówno co do gramoty, jak i szkoły w Romanówce, chodzenia w stroju ludowym oraz małżeństwa z chłopką. A nawet tego, że wesele odbywało się według ludowych zwyczajów. Ziemianie widzieli w swoim sąsiedzie niebezpiecznego przestępcę-buntownika, zasypywali donosami i żądali zesłania na Syberię. Tadej odpowiadał, że dokumenty z archiwum rodzinnego ma prawo oddawać, komu zechce, że nie ma praw, które zabraniałyby żenić się z chłopkami i wyprawiać wesela po ludowemu.
Czas upływał na troskach o gospodarstwo, na kształceniu dzieci, na sprawach społecznych. Dla młodzieży Tadeusz był już żywą legendą „chłopomaństwa”, symbolem wierności młodzieńczym ideałom. Hlib Łazarewski (znany ukraiński literaturoznawca, bibliograf, pamiętnikarz), który po raz pierwszy zobaczył Tadeusza na tajnym zebraniu u Antonowicza, zaświadczył, z jakim szacunkiem odnosili się do niego młodzi ukrainofile: „Rylski był szczególnie owiany mgiełką… narodowego romantyzmu… Człowiek wielkich zdolności (znane nam były jego artykuły w „Kijewskoj starinie”, polskich postępowych gazetach, jego prace naukowe z ekonomii) mieszka niemal w chłopskiej chacie, dzieląc z miejscowym chłopstwem całą jego nędzę…” „Kiedy Rylski zaczął mówić, wskazując na konieczność pracy dla rodzimego narodu, kijowskich studentów poraziła i zachwyciła surowa logika jego wystąpienia i szczerość przekonań. Wiedzieli już, że jest on sędzią pokoju, do którego w spornych sprawach przyjeżdża niemal cały powiat, opiekunem wiejskiej szkoły, gospodarzem. Często lekarzem, nauczycielem, dobroczyńcą i chłopskim pomocnikiem jednocześnie. A oprócz tego działaczem politycznym, tajnym członkiem Towarzystwa Ukraińskich Postępowców. A jeszcze — niestrudzonym badaczem ludowego światopoglądu”. Właśnie w Romanówce Rylski znalazł możliwość wcielenia w życie swoich ideałów, co też uczynił. Przez cały czas nie miał ani jednego pozwu czy sporu z współmieszkańcami wsi. Przez lata gospodarowania nie tylko spłacił długi ojca, ale i całą Romanówkę uczynił bodaj najbogatszym miasteczkiem w całej guberni kijowskiej, zorganizował wywóz zboża aż do Królewca, omijając licznych pośredników. Pełnił obowiązki honorowego sędziego pokoju. Doskonale studiując prawa cywilne, udzielał bezpłatnych porad prawnych mieszkańcom Romanówki i okolicznych wsi. Nie ograniczał się do rad, lecz sporządzał chłopom potrzebne dokumenty i występował w sądach jako ich adwokat. W kwestii wyznaniowej również zachowywał się nietypowo. Będąc katolikiem, wpuścił do swojego domu prawosławną szkołę parafialną, a potem zbudował dla niej osobny budynek, opłacał nauczyciela i sam nauczał. Kiedy katolicka kaplica w Romanówce mogła się zawalić, kazał ją rozebrać, motywując to tym, że jest jedynym katolikiem we wsi i dla niego samego nie warto utrzymywać księdza i kościoła. Dotarło to do Watykanu i bullą papieską Tadeusza wykluczono z kościoła katolickiego. Na propozycję przejścia na prawosławie również odmówił, ponieważ byłoby to odebrane jako przypochlebianie się rosyjskiemu samoderżawiu. Swoją drogą, w czasopiśmie „Kijewskaja starina” w latach 1888—1889 badał i drukował rozprawy o religijnym światopoglądzie Ukraińców. Sama droga życiowa Tadeusza była na tyle wyrazista, że we wspomnieniach współczesnych niejednokrotnie przyćmiewała jego spuściznę naukową: postać Rylskiego-ukrainofila zasłaniała sylwetkę Rylskiego-uczonego i literata. Już pierwsze wspomnienia o Tadeuszu Rylskim podkreślały jego głęboką zdolność do obserwacji, analizy życia ludowego. Na uniwersytecie, który ukończył w 1862 roku, najbardziej interesował się ekonomią polityczną. Jeszcze na początku działalności Rylski zaczął drukować swoje prace z etnografii i ekonomii w czasopiśmie „Osnowa” (które wychodziło w Petersburgu) pod pseudonimem Maksym Czornyj. Właśnie wiedza ekonomiczna, zdaniem Tadeusza, mogła dać odpowiedź na przyczyny ludzkiej nędzy na tle bezmyślnego marnotrawstwa i luksusów prawobrzeżnej szlachty i jednocześnie dać radę, jak z tej nędzy się wykaraskać. W latach 70. pojawiła się praca „Dom zarobkowy”. Na zarzut o Tadeusz Rylski oraz Wołodymyr Antonowicz z małym Maksymem (lata 90. XIX w. Romanówka) Ukraińscy chłopomani: pośrodku stoi W. B. Antonowicz. Siedzą od lewej do prawej — T. R. Rylski, W. L. Berensztam, F. T. Panczenko i B. S. Poznański
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
