Strona · s. 12strona oryginału ↗
Dziennik Szewczenki ma 160 lat
Слово Просвіти, №39 за 2017 рік
Kontynuujemy projekt poświęcony 160. rocznicy rozpoczęcia w czerwcu 1857 r. przez Szewczenkę Dziennika. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. 26 września. Znowu deszcz, znowu błoto. Prawdziwie bezwyjściowe położenie. Starożytne niżnonowogrodzkie cerkwie po prostu mnie oczarowały. Są tak miłe, tak harmonijnie pstre, a wstrętna pogoda nie pozwala mi ich rysować. Ja jednak dzisiaj przechytrzyłem upartą pogodę. Wczesnym rankiem poszedłem do traktierni, zamówiłem sobie herbatę i narysowałem z okna sobór Zwiastowania. Najstarsza w Niżnym cerkiew. Trzeba będzie dowiedzieć się o czasie jej budowy. Ale od kogo? Do pijanych kudłatych kapłanów nie chce mi się zwracać, a nie ma do kogo więcej. Niżny Nowogród pod wieloma względami jest interesującym miastem i nie ma drukowanego przewodnika. Dziko! Po tatarsku dziko! Znowu deszcz, znowu błoto. Taras Szewczenko, który 20 września 1857 r. przybył w drodze z zesłania do Niżnego Nowogrodu, o niepogodzie w mieście wspominał w Dzienniku w ciągu 20–23 września: „Pogoda stale zła”. Prawdziwie bezwyjściowe położenie. Moim zdaniem w tej frazie odzwierciedlone jest nie tylko niezadowolenie poety z pogody, ale i znacznie poważniejsze nieprzyjemności. Przecież w mieście Szewczence od razu ogłoszono, że został zwolniony z umocnień nowopietrowskich bez dopełnienia „niezbędnych” formalności i on, zamiast jechać dalej do Petersburga, zmuszony był zostać. Następnego po przyjeździe dnia przyjaciele Szewczenki M. O. Bryłkin — główny zarządca niżnonowogrodzkiego kantoru kompanii parostatkowej „Merkury” i urzędnik tej samej kompanii P. A. Owsiannikow poradzili mu „udawać chorego”, aby uniknąć powrotu do Orenburga. W te pierwsze dni pobytu w mieście Szewczenko żył w nerwowym napięciu, czekając na dalsze rozstrzygnięcie swojego losu. W pewnym stopniu mogło to wpłynąć na surowość zapisu z 27 września. Jednak Taras Hryhorowycz „przyjmował ciosy” losu i pragnął twórczo pracować, w szczególności chciał rysować niżnonowogrodzkie cerkwie. Starożytne niżnonowogrodzkie cerkwie po prostu mnie oczarowały. Ledwo zszedłszy na brzeg w Niżnym Nowogrodzie, Szewczenko zwrócił uwagę na starożytną „piękność” — cerkiew zbudowaną na cześć założyciela Niżnego Nowogrodu wielkiego księcia Jerzego (Jurija) Wsiewołodowicza. Tego samego dnia nie spodobał mu się sobór Przemienienia Pańskiego w niżnonowogrodzkim kremlu. Za to przyciągnęły go cerkiew św. Jerzego przy wieży Jerzego kremla oraz sobór Zwiastowania naprzeciw wieży Dymitra. ...poszedłem do traktierni... W „Słowniku języka Szewczenki” to słowo nie zostało odnotowane. Traktiernia — od łacińskiego tracto — „częstuję”, według innej wersji przyszło do języka rosyjskiego z polskiego, gdzie oznaczało „trakt”, „drogę”. Pojawiło się w moskiewskim obyczaju w XVIII wieku, w Rosji traktiernie zaczęły rozpowszechniać się od drugiej połowy XIX wieku (do tego istniały kabaki). Nawiasem mówiąc, o kabaku Szewczenko wspomina w zapisie z 27 września. Podczas wojny rosyjsko-japońskiej na początku XX wieku większość traktierni zaczęła nazywać się restauracjami. W powieści „Spacer z przyjemnością i nie bez morału” Szewczenko opowiadał o „białocerkiewskiej traktierni”, gdzie nie mógł doprosić się herbaty. 7 sierpnia zapisał w Dzienniku, że w Astrachaniu nie ma „ani jednej traktierni, gdzie można by choć jakkolwiek zjeść obiad”, a 6 września odnotował, że w Samarze nie mógł doczekać się zamówionych kotletów w rzekomo „najlepszej traktierni w mieście”: „Ogromna przystań zbożowa na Wołdze, nadwołżański Nowy Orlean! I nie ma porządnej traktierni. O Ruś!”. ...narysowałem z okna sobór Zwiastowania. Szewczenko wykonał rysunek sepią i bielą na tonowanym papierze, naklejonym na arkusz większego formatu. Na rysunku na dole po lewej stronie notatka ołówkiem: „NN. Sobór Zwiastowania”. Na odwrocie napis atramentem, zrobiony później: „NN. Sobór Zwiastowania. Założony w 1378 roku przez W. K. Dymitra Konstantynowicza”. Artysta narysował wschodnią fasadę pięciokopułowego soboru Zwiastowania, na drugim planie po prawej — wieżę Dymitra i mur kremlowski, po lewej — budynek w „kaziennym” stylu XIX wieku. W panoramie placu artysta starał się oddać osobliwości starodawnych budowli, jaskrawo oświetlając bielą formy architektoniczne soboru i wieży, zbliżone do przedniego planu kompozycji, przygaszając brunatno-szarym kolorem budynki na dalszym planie. Dziko, po tatarsku dziko! Najpierw rzuca się w oczy zainteresowanie Szewczenki nowym miastem, jego pragnienie przede wszystkim zapoznania się z przewodnikiem po Niżnym Nowogrodzie. Aby w pełni zrozumieć oburzenie poety, trzeba przypomnieć, że w sierpniu 1857 r. nie mógł on znaleźć w Astrachaniu książki „Zapiski o Astrachaniu” M. S. Rybuszkina. Chociaż ta książka już dawno była napisana i wydana! Więcej szczęścia miał Szewczenko właśnie z książką o Niżnym Nowogrodzie. Już 9 października M. O. Bryłkin przyniósł mu pierwszą część książki „Krótki zarys historii i opis Niżnego Nowogrodu, w dwóch częściach, sporządzone przez N. Chramcowskiego”. Zapoznawszy się z pracą rosyjskiego historyka-krajoznawcy M. I. Chramcowskiego (1818—1890), poeta zauważył w Dzienniku, że chciałby dokładniejszej, wyczerpującej opowieści o niżnonowogrodzkich zabytkach historii i architektury, ale pozostał wdzięczny autorowi. Druga część książki M. I. Chramcowskiego wyszła w 1859 r. i Szewczenko jej nie czytał. 27 września. Przechodząc obok cerkwi świętego Jerzego i widząc, że drzwi cerkwi są otwarte, wszedłem do przedsionka i z przerażeniem się zatrzymałem. Zaskoczył mnie jakiś szkaradny potwór, narysowany na trzyarszynowej okrągłej desce. Początkowo pomyślałem, że to indyjski Manu lub Wisznu zabłądził do chrześcijańskiej świątyni, by posilić się kadzidłem i drzewnym olejkiem. Chciałem wejść do samej cerkwi, gdy drzwi się otworzyły i wyszła wystawnie, modnie ubrana dama, już nie całkiem świeża, i zwracając się do narysowanego potwora, trzy razy pobożnie i kokieteryjnie przeżegnała się i wyszła. Hipokrytka! Bałwochwalczyni! I zapewne dziwka. I czy ona jedna? Miliony podobnych jej bezmyślnych, wyrodnych bałwochwalczyń. Gdzież są chrześcijanki? Gdzie chrześcijanie? Gdzie bezcielesna idea dobra i czystości? Prędzej w kabaku, aniżeli w tych oszpeconych zwierzęcych świątyniach. Nie miałem odwagi przeżegnać się i wejść do cerkwi; z przedsionka wyszedłem na ulicę, a oczom moim ukazała się na ciemnym tle szerokiej łąki błyszcząca, wdzięcznie wijąca się piękność Wołga. Odetchnąłem swobodnie, mimowolnie przeżegnałem się i poszedłem do domu. ...wszedłem do przedsionka... Przedsionek — zachodnia część świątyni. Z jednej jego strony był babiniec, z drugiej — przejście do środkowej części świątyni. Przedsionek ma przeznaczenie liturgiczne, w nim, zgodnie ze Statutem, powinny odbywać się litie na wielkich nieszporach, panichidy za zmarłych. ...zaskoczył mnie jakiś szkaradny potwór... Zob. reprodukcję rysunku Szewczenki przed zapisem z 27 września. Ten obraz tak poraził poetę, że 16 lutego 1858 r. znów powrócił do niego w Dzienniku: „Nie ręką ludzką uczyniony potworny obraz, kopia z którego mnie kiedyś przestraszyła w cerkwi Jerzego”.
Mychajło Hruszewski pisał nawet kiedyś, że Szewczenko rzekomo „nie rozumiał wartości ani staroruskiej, ani bizantyjskiej sztuki: wszystko wrzucał do jednego worka, nie rozróżniając, co w tym tradycyjnym kulcie było zwyrodniałe, a co miało jakąś estetyczną wagę”2. W związku z tym oświadczeniem zauważę, że wyjaśnia się ono, mówiąc trafnymi słowami Dmytra Stepowyka, „nierozwinięciem ukraińskiego literaturoznawstwa w porównaniu z literaturoznawstwem”. Rzeczywiście, za czasów Hruszewskiego, a nawet znacznie później, twórczość Szewczenki jako profesjonalnego artysty była badana i rozumiana znacznie mniej niż jego spuścizna poetycka. Współcześni szewczenkoznawcy wychodzą z założenia, że twórczość malarsko-graficzna Szewczenki, z czysto profesjonalnego punktu widzenia, jest równoważna i równoznaczna jego twórczości słownej, czyli literackiej3. Zapewnił to nie tylko naturalny talent Tarasa Hryhorowycza, ale także to, że „pod kierunkiem Karla Briułłowa Szewczenko zdobył wysokie akademickie wykształcenie zawodowe, przyłączył się do skarbów światowej sztuki i światowej myśli estetycznej”4. W ten sposób, w odpowiedzi Hruszewskiemu możemy powiedzieć, że genialny poeta i artysta o wspaniałym estetycznym guście i silnej antymoskiewskiej naturze nie zaakceptował w niżnonowogrodzkiej świątyni konkretnego obrazu, a dokładniej — „namalowanego potwora”, który nie miał związku ze staroruską sztuką. Spojrzawszy na rysunek, zamieszczony przez Szewczenkę w Dzienniku, można łatwo się przekonać, że nie chodzi o wysokiej klasy ikonopisanie. Zatem mamy do czynienia z emocjonalnym, ale fachowym odrzuceniem przez Szewczenkę antyartystycznego wytworu moskiewskiej bizantyjszczyzny czy suzdalszczyzny. ...na trójarszynowej okrągłej desce. Arszyn — dawna wschodniosłowiańska miara długości, która używana była także w czasach Szewczenki; równała się 0,711 m. ...indyjski Manu lub Wisznu... Manu — według indyjskiej mitologii protoplasta ludzkości. Wisznu — jeden z trzech głównych bogów w hinduizmie (Wisznu, Śiwa, Brahma), bóg — opiekun świata. Hipokrytka! Bałwochwalczyni! To jeden z najbardziej niezwykłych zapisów Szewczenki w Dzienniku. Wątpliwe, by przypadkowa „pani” zasługiwała na tak bezlitosną ocenę, zresztą nie było podstaw, by podważać szczerość jej wiary. Ale to wyraźne i konkretne rozdrażnienie poety najmniejszą, w jego opinii, hipokryzją oraz nieestetycznością, powierzchownością i nieszczerością w świecie cerkiewnym świadczy właśnie o tym, że Szewczenko nie tylko nie wrzucał wszystkiego do jednego worka, nie rozróżniając, jak zaznaczał Hruszewski, a przeciwnie, wyraźnie i zgodnie z sumieniem rozdzielał chrześcijaństwo i bałwochwalstwo, cerkiew i pogańską budowlę, szczerą wiarę i hipokryzję, duszną modlitwę i kokieteryjną pokazowość. M. S. Szahinian, która nadzwyczaj subtelnie i głęboko odczuwała stan duszy poety, pisała: „Wydrwiwał wszystko wyrafinowane, bezcielesne, wszystko, co trąci religijnym tematem, wszystko czysto formalne, dekoracyjne, całą zdrową siłą swojego talentu, całym wiernym klasowym instynktem, powstając przeciwko nienawidzącej mu egzotyce, za realizmem”. Ciekawa myśl, choć zaciśnięta w prokrustowe łoże twierdzenia o tym, że Szewczenko był realistą (w socjalistycznym rozumieniu słowa) i niepowstrzymanie dążył do „materialistycznego światopoglądu”. W rzeczywistości wiara w Boga była częścią kodu genetycznego Szewczenki. Z tą wiarą było nierozerwalnie związane całe postrzeganie świata przez poetę: „Dla człowieka-materialisty, któremu Bóg odmówił świętego, radosnego uczucia rozumienia Jego łaski, Jego nieprzemijającego piękna, dla takiego półczłowieka każda teoria piękna jest niczym więcej niż pustym gadaniem”. Ten zapis Szewczenko niedawno poczynił w Dzienniku. „Wierz! I wiara uratuje ciebie” — to słowa Szewczenki. I jeszcze: „Miłosierny Bóg — moja nieprzemijająca nadzieja”. Szewczenko także ostrzegał bezbożników: „Oszukujcie siebie, obcych ludzi / Lecz nie oszukujcie Boga”. Jednak uważał, że w egzotyczno-dekoracyjnej, jak mu się wydawało, scenerii oraz wśród nieszczerych ludzi niemożliwe jest czytanie tekstów o Jezusie Chrystusie i jego ofierze w imię ludzi. Mówiąc słowami Szewczenki, „najpodlejsza sprzeczność”! I zapewne dziwka. Cytując zapis Szewczenki we własnym tłumaczeniu na język ukraiński w pracy popularnonaukowej „Z historii myśli religijnej na Ukrainie”, Mychajło Hruszewski w tym miejscu zauważył, że „grube wyrażenie pominięto w druku”. Tak samo czynili też publikatorzy Dziennika poety. Wszakże w Dzienniku Szewczenki, który poeta prowadził do maja 1858 r., a w lipcu podarował M. M. Łazarewskiemu. Co miesiąc publikujemy jeden-dwa zapisy Tarasa Szewczenki z autorskimi komentarzami historyka-szewczenkoznawcy Wołodymyra Melnyczenki. W tym numerze opowieść o notatkach poety, poczynionych w Niżnym Nowogrodzie 26 i 27 września 1857 r. Komentarze są szczególnie interesujące ze względu na ujawnienie stosunku Szewczenki do Boga i cerkwi. T. Szewczenko. Sobór Zwiastowania w Niżnym Nowogrodzie. 26 września 1857 r.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
