Strona · s. 14strona oryginału ↗
Niemieckie korzenie, ukraińska dusza…
Слово Просвіти, №39 за 2017 рік
Nadia TREBINA, główny bibliograf-krajoznawca Połtawskiej Obwodowej Biblioteki dla Młodzieży imienia Olesia Honczara. Mykoła Arkadijowycz urodził się 29 września 1817 roku w ziemiańskiej rodzinie starego ukraińskiego rodu z „kroplą teutońskiej krwi”, jak sam to określał. Pradziad Mykoły — Johann Rigelman przyjechał do Rosji w 1711 roku w składzie orszaku narzeczonej carewicza Aleksieja Pietrowicza, księżniczki Charlotty-Zofii. Prababcia — Marfa Wasyliwna — była od strony matki wnuczką generalnego sędziego Wasyla Łeontijowycza Koczubeja, a od strony ojca — wnuczką hetmana Danyła Apostoła. Ojciec Mykoły — Arkadij Ołeksandrowycz Rigelman, żeniąc się z Paraską Hryhoriwną Hałahan, spowinowacił się z kozacko-starszyńskim rodem Hałahanów. Kuzynem Mykoły był niemal jego rówieśnik Hryhorij Pawłowycz Hałahan (1819—1888) — mecenas, ukrainofil, działacz społeczny, urodzony we wsi Sokyrynci w powiecie pryłuckim, który w swojej rodowej posiadłości stworzył centrum ukraińskiego ruchu kulturalno-gospodarczego. Mykoła Rigelman ukończył Pierwszy Oddział Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Moskiewskiego (1839), otrzymał stopień kandydata (1840). Trzy lata mieszkał za granicą. Po powrocie do Kijowa Mykoła Arkadijowycz został mianowany urzędnikiem w kancelarii generał-gubernatora. Niebagatelną rolę odegrał Mykoła Arkadijowycz w pracy Kijowskiej Komisji Archeograficznej, utworzonej 19 listopada 1843 roku przy generał-gubernatorze kijowskim, wołyńskim i podolskim. Łącząc w swoich szeregach zarówno uczonych-specjalistów, jak i amatorów, Komisja sprzyjała kształceniu na Ukrainie kadr wykwalifikowanych historyków, archeografów i archiwistów. U jej źródeł stał wybitny uczony-encyklopedysta, historyk, pierwszy rektor Uniwersytetu Kijowskiego, połtawianin Mychajło Maksymowycz (1804—1873). Główną siłę naukową Komisji stanowili jej członkowie rzeczywiści (12 osób), wśród których był także młody kandydat M. A. Rigelman. Bezpośrednio w redagowaniu wydawnictw brało udział tylko 5 osób (wśród nich — M. A. Rigelman). Od połowy lat 40. XIX wieku Komisja miała ścisłe związki z archiwami moskiewskimi, które nawiązano przez generał-gubernatora D. G. Bibikowa (1792—1870). W 1846 r. został on wysłany do Moskwy jako członek rzeczywisty Komisji M. A. Rigelman. Spotykał się on z kierownictwem archiwum Senatu, Zbrojowni, archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych, umawiając się z nimi na współpracę z Komisją Kijowską. Przez M. A. Rigelmana trafił do Komisji również latopis połtawianina Samijła Wełyczki, który należał do M. P. Pogodina. Kimże jest M. P. Pogodin? Mykoła Pietrowicz Pogodin (1800—1875) — rosyjski historyk, literat, profesor Uniwersytetu Moskiewskiego, jeden z nauczycieli Mykoły Arkadijowycza. Latem 1829 roku wraz z aktorem M. Szczepkinem odbył podróż na Ukrainę. Pogodin odwiedził miasto Romny (na słynnym jarmarku), Dykankę, Połtawę, gdzie poznał I. P. Kotlarewskiego, prowadził z nim rozmowę o historii Ukrainy, życiu Ukraińców, pozostawiając zapis w dzienniku: „Starzec pod sześćdziesiątkę, ale wesoły. Wygląd ma wspaniały”. Oryginał bezcennego dzieła został przekazany Komisji przez M. P. Pogodina za pośrednictwem M. A. Rigelmana. Przekazując ten zabytek, Mykoła Pietrowicz pisał do przewodniczącego Komisji M. Je. Pisarewa: „Usłyszawszy od pana Rigelmana o Pańskim pragnieniu wydrukowania mojej małorosyjskiej kroniki, przesyłam ją do Pańskiej pełnej dyspozycji. Proszę Pana w imię historii, aby strzegł Pan rękopisu jak źrenicy oka, nikomu do czasu nie pokazywał, oprócz wyznaczonego wydawcy”. Takim wydawcą został M. I. Kostomarow (1817—1885), młody adiunkt katedry historii rosyjskiej Uniwersytetu Kijowskiego, a przygotowywał latopis do druku jego towarzysz z Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego, połtawianin M. I. Hułak (1822—1899). Jednak ich działalność archeograficzna została przerwana aresztowaniem wiosną 1847 roku. Po nich pracę nad pierwszym i drugim tomem latopisu S. Wełyczki kontynuował M. A. Rigelman. W latach 1848—1851 Rigelman opublikował dwa tomy tego wydania pod tytułem „Latopis wydarzeń w Rosji Południowo-Zachodniej w XVII w.”. W tym wydaniu S. Wełyczki praktycznie całkowicie brak przypisów do tekstu, należytego opracowania archeograficznego. W niewielkiej przedmowie podano krótką informację o źródle, jego strukturze, wyglądzie zewnętrznym, czasie powstania. Takie same wady były właściwe również trzeciemu tomowi latopisu S. Wełyczki pod redakcją nauczyciela I. Samczewskiego (1855 r.). Według definicji połtawianina M. P. Drahomanowa Mykoła Rigelman to „rządowy ukrainofil”, który dostrzegał w słowiańszczyźnie „osobliwy organizm duchowy”, dlatego też znalazł się w kręgu osób zbliżonych do Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego. Jak świadczy list generał-gubernatora D. G. Bibikowa do kijowskiego poczmistrza (z 06.05.1847 r.) z adnotacją „Bardzo tajne” o zatrzymaniu listów T. H. Szewczenki oraz innych aresztowanych w sprawie Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego, podejrzewany o przynależność do niego był także Mykoła Arkadijowycz: „Przy czym dostarczać także do mnie listy, jakie będą otrzymywać na nazwisko służącego w mojej kancelarii urzędnika Rigelmana”. Do 1850 roku M. A. Rigelman przebywał pod nadzorem policyjnym. Mykoła Arkadijowycz poznał Kobziarza jeszcze w 1840 roku w Petersburgu. W 1857 roku pomógł Tarasowi Szewczence materialnie, w tym samym roku Rigelman opublikował w czasopiśmie „Russkaja biesieda” (nr 8) recenzję „Zapisek o Południowej Rusi”, w której wysoko ocenił poemat Szewczenki „Najmyczka”, napisany w 1845 r. w mieście Perejasław (gub. połtawska). Akcja poematu rozgrywa się na Połtawszczyźnie, prawdopodobnie w pobliżu Romna i Łochwycy (wieś Łypowe, która jest tam wspominana, znajdowała się w powiecie romeńskim). Wielki jest wkład M. G. Rigelmana w sprawę upamiętnienia zabytków ukraińskiej twórczości ludowej. Nie mając wystarczających środków na wydanie zbiorów pieśni, zbierał materiały i mimo wszystko promował zbiory do druku. Jeszcze w 1848 roku Rigelman przekonał H. P. Hałahana do wydania przygotowanego przez połtawianina Mychajła Maksymowycza drugiego tomu pieśni. Sto pieśni, zapisanych z głosu znanego wykonawcy ukraińskich pieśni ludowych, etnografa, pisarza, lekarza Stepana Nosa (1829—1900), którego korzenie rodu wywodzą się z powiatu chorolskiego guberni połtawskiej, stało się podstawą znanej kolekcji „Narodowe południoworosyjskie pieśni” (zawierała około 800 ukraińskich pieśni ludowych) urodzonego w powiecie hadziackim guberni połtawskiej profesora, etnografa Amwrosija Metłynskiego (1814—
1870). Pewnego razu, słuchając śpiewu Stepana Nosa, flegmatyczny Mykoła Arkadijowycz zerwał się z fotela i wykrzyknął: “Jaki czar i piękno, ile duchowej prawdy w tych kwiatach!”. Bardzo aktywnie wspierał wydanie tego zbioru Rigelman. Nie ograniczył się jedynie do zdobycia funduszy, lecz uzupełnił zbiór pieśniami zebranymi przez siebie, H. Hałahana oraz innych etnografów, wziął na siebie wszystkie kłopoty redakcyjne, organizacyjne i wydawnicze. W liście do H. P. Hałahana (z 25.03.1853 r.) Mykoła Arkadijowycz pisał: “Przywiózłbym ci próbki zbioru ukraińskich pieśni, które przygotował do wydania Metłynski…; pokłada on wielkie nadzieje w twoim wsparciu i ja również, jeśli to wydanie dojdzie do skutku, to będzie ono pierwsze pod względem systematycznego ułożenia, zatem wszystkie strony życia narodu, zarówno zewnętrznego, jak i wewnętrznego, odbiją się we właściwym im zwierciadle”. Zbiór ujrzał światło dzienne w 1854 roku kosztem H. P. Hałahana. Rosyjski poeta Iwan Aksakow tak wypowiedział się o nim: “Co za przepych pieśni małoruskich w zbiorze Metłynskiego! Ile w nich artystycznego piękna, gracji!”. Kuzyni Mykoła Rigelman i Hryhorij Hałahan odegrali znaczącą rolę w rozwoju ukraińskiej kultury narodowej, sztuki, edukacji. Mykoła Arkadijowycz ubóstwiał muzykę, miłość do niej przeniósł przez całe swoje życie, zmarł nawet przy fortepianie w 1888 roku. W tym samym roku w Kijowie odsłonięto pomnik B. Chmielnickiego. Hlib Łazarewski (1877—1949), syn znanego uczonego-historyka O. M. Łazarewskiego, odnotował w swoich wspomnieniach: “Myśl postawienia tego pomnika w Kijowie zrodziła się po stłumieniu powstania styczniowego w 1863 roku i czy nie pierwszymi pionierami byli Mykoła Rigelman i Mychajło Juzefowycz. Myśl ta znalazła całkowite poparcie w Petersburgu...”. bramnej klasztornej cerkwi Piotra i Pawła oraz przypomniał o poezji “Mnich”, poświęconej temu miejscu. Współczesną interaktywną atrakcją projektu jest odtworzenie na drukarce 3D rzadkiego eksponatu: półfabrykatu talerza z fabryki fajansu w Meżyhirji (przedmiot z lat 50. XIX wieku). Następnie wyrób zostanie przekazany do kolekcji muzealnej Wyszhorodzkiego Rezerwatu Historyczno-Kulturowego. Na wystawie dzielili się wiedzą ze wszystkimi chętnymi znani ukraińscy historycy i badacze: Wsewołod Iwakin, Anatolij Zajika, Hennadij Nikołajenko, Natalija Pysarenko, Dmytro Bibikow i inni. W tym roku przypada 200. rocznica urodzin ukraińskiego archiwisty, publicysty, etnografa, działacza społecznego Mykoły Arkadijowycza Rigelmana, wnuka znanego historyka, generała Ołeksandra Rigelmana (1720—1789), którego prace są cennymi źródłami do historii Ukrainy XVII—XVIII w.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
