Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 15strona oryginału ↗

Paletą służyła jej tęcza

Слово Просвіти, №39 за 2017 рік

Minęło osiemdziesiąt lat, odkąd odeszła w zaświaty wspaniała ukraińska malarka, której prace w stylu postimpresjonizmu znane są nie tylko na kontynencie europejskim — Sofia Łewyćka. A do tego włożyła niemało pracy, aby ducha ukraińskiej sztuki ludowej spopularyzować daleko poza granicami naszej ziemi. Iwan KORSAK Sofia Pyłypiwna to rodzona siostra pisarza, lekarza, siostry Łesi Ukrainki i Ołeny Pcziłki, ministra ochrony zdrowia Ukraińskiej Republiki Ludowej Modesta Łewyćkiego. Życie przeznaczyło siostrze i bratu odmienne drogi: Modesta Pyłypowycza poprowadziły one z Ukrainy przez Grecję, Włochy, Austrię, Polskę na Wołyń, który jeszcze wtedy był pod polską okupacją, a Sofii los przeznaczył Paryż, gdzie przeżyła do ostatnich swoich, to szczęśliwych, to niewiarygodnie cierpiących lat. Nie mieli możliwości widywać się często. Ostatnim razem Modest Pyłypowycz wraz z ukraińskim premierem na wygnaniu Wiaczesławem Prokopowyczem, pobratymcem z czasów ich rewolucji, odwiedzili Sofię w bardzo skromnej, ale przytulnej pracowni na Montmartre. Żywo spierali się o ukraińską klasę w École de Paris, paryskiej szkole sztuki. — Nie ma takiej szkoły — drażnił Sofię Prokopowycz. — Jest hiszpańska, włoska, ukraińska, polska, zobaczycie, minie czas i będą wystawy osobno według różnych nacji… Bo jakikolwiek modernizm i postmodernizm nie pojawiałby się na świecie, a bez narodowego kolorytu — to wszystko destylowana woda… I listami siostra z bratem nie wymieniali się często. Sofia skąpo pisała o sobie, bo nie było się z czego cieszyć — z pierwszym mężem alkoholikiem się nie ułożyło, córka ciężko i beznadziejnie chora. Za to duszę wyładowała w sprawach artystycznych, jeszcze katalog wystawy galerii Guillaume w jednym z listów dołączyła. W katalogu obok Modiglianiego, Matisse’a, Van Gogha prace Ołeksy Hryszczenki, który był pierwszym zauroczeniem młodości Sofii. Za to z jaką radością dzieli się szczęściem: ona wraz z poetą Rogerem Allardem przetłumaczyła na francuski Gogola „Wieczory na chutorze w pobliżu Dykanki” i ozdobiła je własnymi rycinami. Od bólu życia i niepowodzeń, pisze Sofia, uciekam w świat baśniowych obrazów — w poważnym kręgu artystycznym dobrą ocenę zdobyły jej prace „Jeźdźcy”, „Biały jednorożec w rajskim ogrodzie”, „W zaczarowanym ogrodzie”. — To szczególny fenomen, ukraińskie kobiety-artystki, które wywołały w Paryżu prawdziwą furorę — dzielił się Prokopowycz z Łewyćkim swoimi odwiedzinami Paryża. I przypominał słowa innego sławnego artysty, Picassa: — Gdybyśmy mieli choć jedną taką artystkę jak Kateryna Biłokur, zmusilibyśmy cały świat, by o niej mówił. Modest Pyłypowycz poznawał znany od dzieciństwa charakter swojej siostry — ani na paznokieć zazdrości o cudzy sukces, szczera radość z powodzenia innych. Oto z zachwytem pisze o Soni Delaunay z Hradźyska w guberni połtawskiej, która wyszła tu za mąż za znanego Francuza i zdobywa już światową sławę — ona nie tylko stworzyła osobny kierunek w europejskiej awangardzie malarskiej, ale też z powodzeniem pracuje w designie, jej tkaniny i odzież mają szalony sukces, ona maluje całą francuską stolicę w kolory dalekich połtawskich łanów. I nie wyblakną te kolory z wyobraźni artystki nawet po wielu dziesięcioleciach, bo i u schyłku lat Sonia będzie wspominać: „Wspomnienia małej dziewczynki, która żyła wśród łanów Ukrainy, pozostają wspomnieniami w radosnych kolorach. Dojrzewają arbuzy i melony. Pomidory opasują czerwienią zagrody, wielkie żółte słoneczniki z czarnymi sercami wystrzeliwują w błękitne niebo lekko, wysoko. Wesołość, równowaga, zaufanie do życia, żyzna czarnoziemna gleba. Przejeżdżają wielkie wozy z nerwowymi i szybkimi końmi, które zaprzęgano zimą do sań z figlarnymi dzwoneczkami. Wszystko majestatyczne, bezkresne, ale bezkresność ta przyjazna, pełna wesołości a la Gogol, który był jeszcze jednym synem tej ziemi”. Poważni znawcy coraz częściej mówią o unikalnym malarstwie freskowym przemyślanki Sofii Zaryćkiej, której metropolita Szeptycki pomógł się wykształcić. Hanna Staryćka, krewna Mychajła Staryćkiego, po ukończeniu Sofijskiej Akademii Sztuk Pięknych znalazła swój styl w „sztuce nieformalnej”, stworzyła wykwintne serie abstrakcji i kolaży, nowe słowo powiedziała w projektowaniu książek. Charkowianka Chana Orłowa swoiście stylizuje idee awangardy w rzeźbie. Obrazy połtawianki Marii Baszkircewej eksponowane są w Musée d’Orsay w Paryżu, w muzeach Nicei. „A sama ja teraz pracuję — pisze Sofia — nad ilustracjami do poematu Paula Valéry’ego „Wąż” i „Kroniki Joinville’a”. Jednocześnie przygotowuję się do wystawy w Warszawie. Tam, nawiasem mówiąc, będą również ryciny artysty z Wołynia Niła Chasewycza z jego bardzo ciekawym wołyńskim kolorytem”. Oczywiście, małomówna Sofia o sobie. Ale to o niej znany symbolista Émile Bernard powie: „To jest prawdziwie czarująca dusza. Jej słuchać można jak muzyki, muzyki duszy. Wszystkie uczucia dzwonią w jej głosie i wydawało się, że ona nie jest z tego świata. Kiedy Sofia trzymała pędzel w rękach, to paletą służyła jej, zapewne, tęcza. Swoim twórczym geniuszem, swoim indywidualnym wyczuciem Łewyćka zasługuje na to godne miejsce, którego się domagają i który zapewniają jej pierwszorzędni artyści”. Guillaume Apollinaire jest zachwycony pracami Sofii na pierwszej wystawie kubistów w Salonie Jesiennym, dobre recenzje w prasie na temat indywidualnej wystawy Sofii w galerii Weill. A do tego portrety, które zapewniają Lewickiej zarobek, pejzaże, prace designerskie… Paul Valéry napisze do Émile’a Verhaerena o Lewickiej: „Jestem szczęśliwy, że miałem okazję spotkać człowieka tak wysokiej próby duchowej”. Wystawy Sofii we Lwowie, Pradze i Berlinie wywołują dyskusje wśród specjalistów, i nie tylko wśród nich. Po dziesięcioleciach prace Sofii pokonają ocean i będą prezentowane w Stanach Zjednoczonych, na Uniwersytecie w Pittsburghu… Jak tylko lud nasz rozrzuciło po świecie, — myślał nad listem siostry Modest Pyłypowycz. — Lud ów, niezależnie od narodowości, który pochodzi z ziemi ukraińskiej, po ziarenku tworzy kulturę światową. A czy uda się kiedyś zebrać ich imiona i powiedzieć, że to i nasza duma? Czy sądzone będzie losowi choć kiedyś spotkać się z siostrą, porozmawiać o wszystkim na świecie, jak spieszyli się wtedy w Paryżu nacieszyć rozmową? Los sprawi, że siostra z bratem spotkają się jedynie w pośmiertnych wspomnieniach Sofii, gdzie przypomni ona różne historie z młodości. „Mieszkałam latem na daczy pod Wasylkowem, dwie stacje koleją od Bojarki, gdzie Modest Pyłypowycz był lekarzem wiejskim. Była zima, a zdarzyło się, że ciężko zachorowałam. Piszę do niego przez posłańca, bo poczty nie było, żeby poradził, co robić. Aż tej samej nocy przyjeżdża późno Modest Pyłypowycz konno na jakiejś żydowskiej szkapie. Zmęczony strasznie, bo droga przez las bardzo zła, a on jeszcze niedowidział swoimi chorymi oczami, a noc ciemna. Ale na zmęczenie, ani na drogę nie zważał: jedna myśl była, żeby pomóc siostrze. Lecz na tym nie koniec. Pieniędzy u mnie nie było. Daje on mi wszystko, co ma, i mówi: — Masz pieniądze, tylko nie mów Zinie (to jego żona), bo widzisz, jak trafia mi się jakaś bogata praktyka, to ja połowę daję Zinie, a połowę zostawiam sobie, tak żeby ona nawet nie wiedziała, bo często mam takich biednych chorych, że nie mają nawet na leki, to ja dla tych biednych owe pieniądze kradnę ze swojej praktyki, żeby im dać na leki. …Żona jego Zina z natury dobra była i nie skąpa; ale dzieci mieli, i gdyby ona o tym nie dbała, to on by wszystkie pieniądze ubogim porozdawał. Taka już była w nim natura, że dla drugiego ostatnią koszulę z siebie zdjąłby… Nic mu nigdy nie było potrzeba, i chodził on tak ubrany, że ludzie nie fantastycznych, istniejących w wyobraźni ludu „biesów”, „wiedźm”, „domowników”, „czuhajstrów”, „wodników”, tak cudownie opisanych przez Wołodymyra Hnatiuka.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn