Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 2strona oryginału ↗

Literaci świata w obronie prawdy w dobie propagandy

Слово Просвіти, №39 за 2017 рік

Natalia HUMNYCKA, Lwów. Po raz pierwszy w ciągu niemal stu lat swojego istnienia (1921—2017) jedna z najstarszych organizacji praw człowieka na świecie, PEN Club (International PEN, PEN Club), przeprowadziła swoje dyskusje na Ukrainie. W dniach 18—24 września 2017 r. Lwów stał się światowym centrum dyskusji literackich, filozoficznych i intelektualnych w ramach 83. międzynarodowego kongresu PEN, który dziś zrzesza profesjonalnych pisarzy ze 101 krajów i obejmuje 144 autonomiczne narodowe centra PEN. Na kongres zjechali znani literaci i tłumacze z ponad 70 krajów świata w liczbie 200 uczestników. Prezydent PEN International Jennifer Clement podkreśliła, że decyzja o przeprowadzeniu kongresu na Ukrainie była podyktowana chęcią wsparcia Ukraińców w czasie rosyjskiej propagandy, ochrony prawdy, wolności i literatury. W słowie powitalnym do uczestników kongresu mer Lwowa Andrij Sadowy podkreślił, że w rzeczywistości wszyscy walczymy z niewolnictwem i nieprawdą, a PEN ma unikalną możliwość głoszenia prawdy. Główny temat kongresu — jak odróżnić prawdę od propagandy — był rozważany w kontekście rosyjskiej propagandy na Ukrainie, która dzieli ukraińskie społeczeństwo wewnątrz kraju i ma wielki wpływ na światową opinię. Mówiono o utracie wolności i istnieniu propagandy w innych krajach, takich jak na przykład Chiny, Węgry czy USA. Kongres rozpoczął się od akcji wsparcia dla Ołeha Sencowa, którego rosyjski sąd skazał na 20 lat więzienia za rzekomy terroryzm. Ta odważna postać stała się symbolem walki o uwolnienie wielu pisarzy, dziennikarzy i działaczy społecznych, którzy cierpią za wolność słowa. Uczestnicy kongresu przygotowali dla rządu Ukrainy rekomendacje dotyczące wspierania śledztw w sprawie zabójstw dziennikarzy, wśród których jest m.in. Pawło Szeremet, a do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka skierowali wniosek dotyczący prześladowań Tatarów na Krymie. W ramach kongresu odbyło się wiele ciekawych spotkań, okrągłych stołów i wykładów. Na szczególną uwagę zasługuje spotkanie z prezydentem Francuskiego Centrum PEN Sylvestre’em Clancierem na temat: „Filozofia w literaturze”. Sylvestre Clancier jest autorem ponad 20 tomików poetyckich i książek eseistycznych. Spotkanie otworzył dyrektor Alliance Française we Lwowie, przedstawiciel Ambasady Francji we Lwowie Nicolas Facino, moderował ukraiński filozof, dyrektor Centrum Badań Europejskich Humanistycznych Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska” Kostiantyn Sigow, a tłumaczenie symultaniczne wykonała wykładowczyni Alliance Française we Lwowie Olha Kahało (Surmak). Dyskutant rozpoczął swoją rozmowę od myśli Aldousa Huxleya, że filozofia uczy wątpić w to, co jest prawdą, a propaganda przekonuje nas, by wierzyć w to, co prawdą nie jest. W tym tkwi główne niebezpieczeństwo propagandy, zwłaszcza w dobie globalizacji. Rozwijanie tematu Sylvestre Clancier zaczął od odwołania się do antycznych pisarzy i myślicieli. Związek literatury i filozofii, zdaniem Clanciera, jaskrawo demonstruje twórczość epistolarna Seneki, którą uważa on za swoisty przewodnik mądrości. Kolejnym palącym problemem jest problem relacji władzy i artysty, w szczególności pisarza i filozofa. Przytacza twierdzenie Platona z jego „Państwa”, że filozof musi być imperatorem, a imperator filozofem. To model idealnego przywódcy, który niezwykle trudno zrealizować. Przytoczył przykład Macrona, który w swojej działalności odwołuje się do filozofii. Temat relacji władzy i filozofa (czy literata) zawsze był bardzo aktualny i niebezpieczny. Przywołał tragiczny przykład Seneki i Sokratesa. Dziś taką samą sytuację obserwujemy w przypadku filozofów, literatów i dziennikarzy, m.in. w Turcji i Chinach. Prawdziwi pisarze mają niezwykłą siłę wewnętrzną, ich dzieła wzywają do wolności. Na przykład François Villon i Taras Szewczenko znaczną część życia spędzili w więzieniu, ale nie złamali się, nie stracili wiary w wolność i braterstwo. Pisarze buntują się przeciwko niesprawiedliwości społecznej, uciskowi praw i wolności nie tylko jednostki, ale i zniewolonych narodów. Wspomnijmy chociażby obronę ludów kaukaskich przez Szewczenkę, a narodu ukraińskiego przez Bjørnsona. Prelegent podkreślił, że fundamentem każdego pisarza czy filozofa powinno być czytanie w przestrzeni i czasie. To właśnie czytanie jest niewyczerpanym źródłem idei i postępu. A ponadto jest to obiektywna droga do samopoznania, wzajemnego poznania, zrozumienia i tolerancji. Droga do własnej godności i szacunku dla drugiego człowieka. Sylvestre Clancier zwrócił uwagę na utwór Alberta Camusa „Obcy”, którego sens polega na tym, że aby szanować innych, trzeba przede wszystkim szanować siebie, stać się godnym człowiekiem. Wspomniał prelegent także Victora Hugo, który bronił republiki jako idei światowego porozumienia, idei „wolności, równości, braterstwa”. Właśnie egzystencjalna formuła „wolności, równości, braterstwa” jest fundamentem, który łączy wielkich filozofów i wielkich pisarzy. Synergia ich myśli na bazie tego fundamentu przekształca Słowo w skuteczną broń przeciwko nieprawdzie i agresji informacyjnej. Łesia Ukrainka ponad sto lat temu pisała: „Słowo, tyś moją jedyną bronią…”. Mówiono także o wpływie muzyki na literaturę i filozofię, a także o problemach moralno-etycznych wyboru postawy i wartości światopoglądowych pisarza. W związku z tym Sylvestre Clancier zaktualizował myśl, że pisanie i czytanie to akt wolności, to sposób na powiedzenie, że jesteśmy wolni. To skuteczny protest przeciwko barbarzyństwu i manifestacja obrony prawdziwych wartości ludzkich. Co ciekawe, w ramach Forum Wydawców we Lwowie (które odbyło się tuż przed Kongresem PEN) w Domu Franki odbyła się debata na podobny temat w kontekście obecnej sytuacji na Ukrainie, w której dyskutantami byli znani ukraińscy aktywiści społeczni: filozof Wachtang Kebuladze, pisarz Wołodymyr Jermolenko i polityk-dyplomata Danyło Łubkiwski. Formuła „wolności, równości, braterstwa” stała się kamieniem węgielnym debaty. Fakt ten świadczy o wzroście aktualności tej idei i o jej realnych podstawach. A pisarze, podobnie jak politycy, muszą być realistami i opierać się na realistycznych punktach odniesienia. Słowa Émile’a Zoli — „Kiedy prawdę chowa się w mroku podziemi, nabiera ona tam tak nieodpartej siły, że w pewnym momencie dochodzi do wybuchu, który niszczy wszystko” — powinny stać się ostrzeżeniem dla możnych tego świata i bodźcem do przełamania strachu przez elitę społeczeństwa, do której bezsprzecznie należą literaci i filozofowie.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn