Strona · s. 5strona oryginału ↗
Współczesna rzeczywistość kina dokumentalnego
Слово Просвіти, №39 за 2017 рік
W Kijowie, Odessie, Lwowie, Charkowie, Sumach, Dnieprze i Chersoniu odbywa się Międzynarodowy Festiwal Filmowy DOCU/XIT, prezentujący osiem prac mistrzów współczesnej dokumentalistyki. Są to historie o współczesnej rzeczywistości od Bałkanów po Iłowajsk, od mieszkania znanej ukraińskiej aktorki po centralną salę koncertową w Pjongjangu. Film „Dzień wyzwolenia” reżyserów Ugisa Olte i Mortena Traavika (produkcja Norwegia, Słowenia, Łotwa, Korea Północna, 2016 r.) opowiada o pierwszym w historii Korei Północnej koncercie rockowym. I nie jest to zwykły koncert, a występ słynnych prowokatorów, słoweńskiego zespołu „Laibach”. Jeszcze od czasu swojego powstania w socjalistycznej Jugosławii i do dziś ten art-rockowy zespół wyśmiewa autorytarne tendencje różnych systemów społeczno-politycznych: od socjalizmu po faszyzm i kapitalizm. Co więc czeka na tych prowokatorów-żartownisiów w Korei Północnej? Czy uda im się zrealizować swój zamysł i po raz kolejny zakpić z totalitaryzmu, czy wręcz przeciwnie, będą musieli ustąpić z własnych zasad? Ten film jest o wolności sztuki i jej granicach, o odpowiedzialności i politycznym zaangażowaniu. Obraz „Bez tytułu” (Austria, 2017 r.) — reżyserzy Michael Glawogger i Monika Willi, planowali pięć lat temu jako historię, w której świat pojawi się pod warunkiem beza- Olga ŻMUDOWSKA I chociaż większość autorów recenzji i opinii o filmie mówi o pewnych niedociągnięciach obrazu, w rezultacie można zaznaczyć, że niedoskonałości dzieła tłumaczą się cechą bardzo charakterystyczną dla niemal wszystkich współczesnych ukraińskich obrazów o okresie stalinowskim — próbą wciśnięcia w ograniczoną czasem ekranowym opowieść filmową jak największej ilości informacji o grozie i nieludzkości samego systemu, który panował w państwie radzieckim. Właśnie dlatego postacie głównych pozytywnych bohaterów i relacje między nimi zostały przedstawione nieco schematycznie, a wizerunki negatywnych bohaterów — niemal karykaturalnie. Ten film to w rzeczywistości wielkie zwycięstwo twórcze, ponieważ krystalizuje całą tę wiedzę o ukraińskich powstańcach przeciwko radzieckiemu (i wszystkim innym antyukraińskim) reżimowi, daje możliwość zobaczenia charakteru i osobowości Ukraińca, który po hartujących i kształtujących charakter latach oporu na ojczystej ziemi znalazł się w niewoli. Film jest w rzeczywistości o tym, dlaczego Ukraińców nie da się poskromić, przuczyć, ogrzać i zmusić do zapomnienia o Ukrainie. Twórcom obrazu udało się pokazać prawdziwie interesującą osobowość głównego bohatera i nie wpaść z przyzwyczajenia w ukraińską tradycję „kina poetyckiego” — piękną, jako dorobek ukraińskiej kinematografii, ale zgubną dla współczesnej ukraińskiej twórczości filmowej, od której czas i procesy w światowej kinematografii wymagają większej różnorodności form tworzenia. Bo „Czerwony” to jeden z niewielu ukraińskich filmów, które mogą przyciągnąć uwagę, zainteresować, wywołać zachwyt nie tylko wewnętrznego, ukraińskiego widza, ale i powalczyć napięciem oraz pomysłowością wydarzeń o widza zagranicznego. I choć podłoże, sens wydarzeń w jednym z łagrów GUŁAG-u Film „DIXIE LAND” (Łotwa, Ukraina, Niemcy, 2016 r.), który nakręcił reżyser Roman Bondarczuk, zaczyna się od tego, że dziecięca orkiestra dęta wykonuje marsz. Nauczyciel słucha, jak fale Morza Czarnego rozbijają się o molo, słońce jest jasne, a niebo błękitne. Życie toczy się dalej: dzieci dorastają, nauczyciel umiera, a poczucie bytu, które niespodziewanie napływa, czyni dzieci dojrzałymi znacznie szybciej, niż tego oczekiwano. Medale i instrumenty orkiestrowe błyszczą w słońcu, ale każde dziecko ma swój los — z dętymi dytyrambami czy bez nich. Reżyser Serhij Bukowski (Ukraina) nakręcił film „Główna rola”. Opowiada on o mamie reżysera — aktorce filmowej Ninie Antonowej. Ma ona teraz 80 lat. Setki ról w kinie — wielkich i małych. To szczególna historia o uczciwym i smutnym życiu, o poświęceniu i wolności. Prawdziwa sława aktorska przyszła do niej tylko raz w życiu. Była to główna rola w pierwszym radzieckim kolorowym wieloodcinkowym filmie telewizyjnym „Warczyna ziemia”. Od tamtej pory minęło 45 lat… Drugi obraz Serhija Bukowskiego „Jutro święto” został nakręcony jeszcze w dalekim 1987 roku. Prawie rok nie wchodził na ekrany. Już „ogłoszono” pieriestrojkę, ale partyjna machina biurokratyczna nie mogła pogodzić się z utratą swojej „kierowniczej roli”. Oczywiście, ideolodzy z KC rozumieli autorską metaforę: fermy drobiu są absolutnym odzwierciedleniem stylu i sposobu życia radzieckiego społeczeństwa. Otrzymawszy główną nagrodę festiwalu „Mołodist” w tym samym 1987 roku, film rozpoczął podróż po światowych forach filmowych i stał się klasyką ukraińskiej kinematografii. Obraz „Wojna chimer” (Ukraina, 2016 r.) reżyserek Anastasiji i Marii Starorzyckich — to artystyczna historia na materiale dokumentalnym, nakręcona przez jej bezpośrednich uczestników. On był ochotnikiem na froncie, ona przyjechała tam zaraz po bitwie. On trafił do kotła pod Iłowajskiem i stracił swoich najbliższych towarzyszy broni. Przejeżdżając przez zniszczone miasta, ona próbuje zrozumieć istotę wojny i miłości. Podczas wojny wprost mówią sobie o swoich uczuciach, wyrywając się z kotła. To historia ich podróży do linii frontu i próby wspólnego życia po wszystkim, co się wydarzyło. Obraz jest przemyśleniem okolicznościach, ale z różnych powodów i kierują się różnymi motywami. Zatem właśnie w tej płaszczyźnie przedstawiono najważniejszą linię konfrontacji i zbliżenia Danyła Czerwonego z drugim głównym bohaterem — Wiktorem Gurowem (zagrał go Ołeh Szulha), również Ukraińcem, ale urodzonym i wychowanym w innej części Ukrainy, na radzieckiej Czernihowszczyźnie. Gurow — pilot wojskowy, którego zestrzelono nad okupowanym przez Niemców terytorium, po czym zdołał przebić się do swoich, ale trafił do obozów pod zarzutem dezercji. Właściwie, zwykła praktyka jak na tamte czasy — paranoiczna nieufność stalinowskiego NKWD do własnych obywateli, nawet bohaterów, była niemal normą w tamtym „radzieckim” państwie. Dla Gurowa Czerwony jest wrogiem, bo przeciwstawia się jego liderowi Stalinowi, którego Gurow nadal uwielbia mimo wszystko, co go spotkało. Takich jak Gurow, którzy przeżywając tortury stalinowskich pachołków, ginęli, ale wierzyli, że stali się ofiarą strasznej pomyłki, a nie stalinowskiej polityki, w GUŁAG-u były miliony. Dlaczego wierzyli? Możliwe, że było to jedynym usprawiedliwieniem całego ich poprzedniego życia, rezygnacją z własnej osobowości na rzecz interesów „rodiny”, usprawiedliwieniem zdrad i donosicielstwa na bliskich ludzi, obojętności na tragedie tych, których za-własnego doświadczenia Anastasiji Starorzyckiej. A w ironicznym filmie dokumentalnym reżyserki Switłany Szymko „Leninopad” (Ukraina, 2017 r.) mowa jest o pożegnaniu z radziecką epoką na Ukrainie. Podczas seansu spirytystycznego z duchem Lenina dowiadujemy się o naszej przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. Obraz pokazuje rozkwit i upadek idoli, a także fantastyczne życie pozagrobowe duchów historii. Obraz został nakręcony po uchwaleniu przez Radę Najwyższą Ukrainy w 2015 roku ustaw potępiających radziecki reżim totalitarny i zakazujących używania symboliki komunistycznej. Opowiada o tych, którzy wprowadzają te ustawy w życie. Przygotował Eduard OWCHARENKO Zdjęcie ze strony docuhit.org/films
sądzony wcześniej… Gurov dorastał w radzieckiej części Ukrainy i dopiero w obozie spotkał człowieka, który pozostał sobą i — przede wszystkim — Ukraińcem. Ważne jest, że zarówno autor scenariusza Andrij Kokotiucha, jak i reżyser Zaza Buadze podkreślają, że Gurov nie jest łajdakiem. Jest on w rzeczywistości dobrym człowiekiem, który pragnie być uczciwy, wierny swojemu narodowi, który potrafi kochać. Lecz w układzie współrzędnych, w którym został wychowany, w którym zdrada na rzecz władzy jest honorem, wszystkie jego cnoty okazują się fałszywe i stają się źródłem jego osobistych cierpień oraz przyczyną podłości wobec innych ludzi. Konfrontacja z Czerwonym, dla którego obóz nie stał się niewolnictwem, a jedynie klatką, zmusza Gurova do odczucia fałszu własnego istnienia, do przerażenia się tym, że niemal przekształcił się w wykonawcę cudzej zbrodniczej woli. Właśnie moment, w którym dwaj Ukraińcy zaczęli działać wspólnie, broniąc swojej ludzkiej godności, jest bodaj najważniejszym w filmie. Gurov w końcu ginie i pytanie, czy zdołałby do końca uznać rację Czerwonego, czy stałby się jego sojusznikiem w przyszłości, pozostaje bez odpowiedzi. Ale odpowiedź na nie może dać każdy z ukraińskich widzów, bo wszyscy my do dziś istniejemy w tym szalonym starciu ukraińskości i radziecczyzny. I obecnie na terytorium Ukrainy dochodzi do starć Gurovów z Czerwonymi, i obecnie ich potomkowie stają przed wyborem: kto jest im bliższy, bardziej zrozumiały? Wydarzenia ostatnich czterech lat ukraińskiej historii świadczą, że duch, idea, które pomagały Danyłowi Czerwonemu i jego towarzyszom broni zwyciężać w najstraszniejszych okolicznościach, okazały się żywe i niezwyciężone, przejawiając się po półwieczu w zupełnie młodych ukraińskich obywatelach w najwspanialszy sposób. Dzieci pokolenia, które wychowywano jako Wiktorów Gurovów, okazały się dziećmi Danyłów Czerwonych.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
