Strona · s. 10strona oryginału ↗
Ugoda hadziacka jako pierwsza próba integracji europejskiej
Слово Просвіти, №39 за 2018 рік
Ugoda hadziacka, czyli traktat hadziacki, 6 września 2018 roku skończył 360 lat. Czym jest ten dokument, jakie jest jego miejsce w historii Ukrainy, ówczesnej i dzisiejszej Europy? W różnych czasach i za różnych rządów dokument ten oceniano różnie. Za imperialnej Rosji i Związku Radzieckiego pisano o nim zawsze tylko w negatywnym świetle i oceniano go jako zdradę „bratniego” narodu rosyjskiego, a jego główną postać, współpracownika i kontynuatora dzieła sławnego Bohdana Chmielnickiego, hetmana Iwana Wyhowskiego, traktowano jako sprzedawczyka, zdrajcę i pachołka polskiego rządu królewskiego. Wszak Iwan Wyhowski był rzeczywiście kontynuatorem dzieła Bohdana Chmielnickiego, gdyż dziś nie jest już tajemnicą, że widząc obłudę moskiewskich obietnic danych w Perejasławiu oraz stale obserwując naruszanie praw i wolności narodu ukraińskiego i kozactwa, hetman Chmielnicki w ostatnich latach życia odszedł od ustaleń perejasławskich i obrał kurs na stworzenie niepodległego państwa ukraińskiego. Jednym z tych, którzy byli przy boku sławnego hetmana faktycznie od samego początku powstania, od 1648 roku, był pisarz generalny Wojska Zaporoskiego Iwan Ostapowycz Wyhowski — człowiek utalentowany i aktywny. Wołodymyr MOKLAK, zasłużony pracownik kultury Ukrainy, członek Proświty, zastępca dyrektora Połtawskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego imienia Wasyla Kryczewskiego. Ukraińsko-polska umowa pokojowa. Za czasów niepodległości Ukrainy ugoda hadziacka przez rodzimych i polskich historyków zaczęła być traktowana jako wielki i bezsprzeczny wspólny sukces dyplomacji ukraińskiej i polskiej. Przypomnijmy, jak 10 lat temu do Połtawy i dawnej stolicy hetmańskiej, Hadziacza, przyjeżdżała liczna delegacja ukraińskich i polskich historyków. Odbyła się wielka konferencja naukowa poświęcona 350-leciu ugody hadziackiej. W Kijowie i Warszawie wydano dwa duże zbiory materiałów. Jednak temat okazał się na tyle interesujący i mało zbadany, że jego studiowanie trwa do dziś. Szczególnie dotyczy to polskiej szkoły historycznej. Czym więc jest ugoda hadziacka? Stworzona za czasów niepodległości Encyklopedia historii Ukrainy podaje taką definicję: „Ugoda hadziacka 1658 — ukraińsko-polska umowa pokojowa, podpisana 16 (06) września nieopodal miasta Hadziacz przez hetmana I. Wyhowskiego z rządem polskiego króla Jana II Kazimierza Wazy. …Na warunkach ugody hadziackiej, która kończyła dziesięcioletnią wojnę ukraińsko-polską, przewidywano powrót Ukraińskiego Państwa Kozackiego … w skład odnowionej Rzeczypospolitej na prawach jej federacyjnej części — Wielkiego Księstwa Ruskiego”. We współczesnej polskiej nauce historycznej ugoda hadziacka traktowana jest jako porozumienie, „dzięki któremu miało powstać Księstwo Ruskie — jako trzeci obok Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego — samodzielny członek Rzeczypospolitej”. Droga do ugody hadziackiej była niełatwa i długa. Zrozumiawszy całą błędność orientacji na Moskwę, młoda dyplomacja ukraińska już w ostatnich latach życia Bohdana Chmielnickiego zwróciła wzrok w kierunku Europy — Szwecji i Polski. Sprzyjała temu również polityka podwójnych standardów Moskwy, która niby wspierała nowo wybranego hetmana Iwana Wyhowskiego, ale jednocześnie próbowała osłabić jego władzę, podburzała opozycję i rozpalała wrogość między nią a hetmanem. Właśnie dlatego rozpoczęły się negocjacje. Powstanie prorosyjsko nastawionego pułkownika połtawskiego Marcina Puszkara przeciwko władzy hetmańskiej, skutecznie zlikwidowane przez Iwana Wyhowskiego pod koniec maja 1658 r., stało się powodem bezpośredniej interwencji wojskowej rządu carskiego w sprawy państwa kozackiego. Już 29 czerwca wojsko moskiewskie, dowodzone przez wojewodę G. G. Romodanowskiego, wyrusza na Ukrainę. Jednocześnie aktywizują się resztki prorosyjsko nastawionych powstańców. Hetman próbuje znaleźć wyjście z tej sytuacji. Pod koniec sierpnia I. Wyhowski z wojskiem kozackim stoi pod Hadziaczem. Prawdopodobnie w tym czasie myśl o konieczności szukania dróg wyjścia z zaistniałej sytuacji była już w pełni uformowana w kręgu administracji hetmańskiej i osób mu bliskich. Nie ufając Moskwie, która stale naruszała warunki ugody perejasławskiej, otoczenie Iwana Wyhowskiego widziało wyjście z sytuacji jedynie w podpisaniu traktatu pokojowego z Rzecząpospolitą. Już wieczorem 30 sierpnia (9 września) 1658 roku do obozu hetmańskiego, który w tym czasie stał za Komysznią nieopodal Hadziacza, przybyli komisarze polscy. Przybyłych uroczyście witano. Jak zapisał jeden z uczestników polskiej delegacji: „Kiedy wjeżdżali na plac, piechota stała z obu stron z chorągwiami, chyliła chorągwie do ziemi i przy tym dała takiego ognia, jakby niebo się otworzyło. A kiedy (komisarze) zeszli z koni przed namiotem hetmańskim, uderzono z 10 armat”. Po negocjacjach, które trwały kilka dni, 6 (16) września 1658 roku umowę podpisano i wkrótce polscy komisarze wracają z powrotem. Prawie cały ten czas w obozie hetmana przebywa także poselstwo moskiewskie, dowodzone przez diaka Wasyla Kikina, który próbował nie dopuścić do zerwania umowy między Moskwą a Ukrainą. Ale w przeddzień podpisania W. Kikina wraz z innymi członkami poselstwa po dość ostrej rozmowie z hetmanem odesłano do Moskwy. Dziewiętnaście punktów umowy. Czym była ugoda hadziacka? Niestety, dziś nie mamy oryginału tego dokumentu, podpisanego przez hetmana Iwana Wyhowskiego ze strony ukraińskiej oraz polskich komisarzy ze strony Rzeczypospolitej. Czyli oryginał umowy nie zachował się. Ale mamy kilka jego odpisów, stworzonych na różnych etapach procesu negocjacyjnego. Najszerszy i najciekawszy z nich to odpis wypracowany przez ukraińskich i polskich dyplomatów na pierwszym etapie negocjacji. Ma on 19 punktów, zgodnie z którymi: 1. Trzy zdobyte województwa — kijowskie, bracławskie i czernihowskie — przekształcają się w Księstwo Ruskie na wzór Księstwa Litewskiego, i wszyscy urzędnicy są dozwoleni, jak kanclerz, marszałek. 2. Metropolita kijowski musi mieć miejsce w senacie po jego miłości księciu lwowskim arcybiskupie. 3. Władycy lwowscy, łuccy, przemyscy, chełmscy muszą mieć miejsce po biskupach swoich powiatów. 4. Pieniądze mają być bite na wzór mennicy Księstwa Litewskiego. 5. Wszystkie dobra zabrane na kościoły katolickie mają być oddane obrządkowi greckiemu, zarówno mnichom, jak i świeckim. 6. Mieszczanie obrządku greckiego będą korzystać w miastach z tych samych wolności co katolicy i mają być dopuszczeni do magistratu. 7. Podatki w trzech wspomnianych województwach, które mają pójść na żołd dla żołnierzy z innych narodów, muszą być oddawane nie do Skarbu Koronnego, a do Księstwa Ruskiego, a tego wojska ma być 10 tysięcy. To wojsko ma być pod regimentem zaporoskiego hetmana Wyhowskiego; po jego śmierci dowództwo ma powrócić do ich miłości panów hetmanów koronnych.
8. Starostwa owruckie, perejasławskie i czyhryńskie mają być sądowe. 9. Obecnemu panu hetmanowi zaporoskiemu starostwo czyhryńskie ma przypaść dożywotnio, a po jego śmierci — hetmanom zaporoskim, którzy zawsze będą wojewodami kijowskimi. Starostwo lubomelskie, którym zarządzała królowa jej mość, a teraz dla pokoju ustąpiła, ma należeć do domu Wyhowskich na prawie lennym. 10. Na elekcję hetmana zaporoskiego Wojsko Zaporoskie przedstawi 4 kandydatów, z których jednego zatwierdza król jego mość. 11. Liczebność Wojska Zaporoskiego wynosi 60 tysięcy, jednak zostaje zmniejszona do 30 tysięcy. 12. Szlachcice związani z Wojskiem Zaporoskim mają zostać objęci amnestią. 13. Nadania na dobra duchowne wiary greckiej pozostają przy metropolicie i władykach. Król jego mość z czterech kandydatów zatwierdza jednego. 14. Dwie Akademie, jedna w Kijowie, druga w Księstwie Litewskim, gdzie sobie wyszukają, mają zostać utworzone. Profesorami mają być katolicy i grecy (to znaczy — prawosławni), a heretycy wszystkich sekt wykluczają się z tej Akademii. 15. Szkoły przeciwne Akademii, czyli jezuickie, stają się niemożliwe. 16. Biblioteki i drukarnie są dozwolone wszędzie, przy czym w kwestiach wiary należy unikać obraz obrażających obrządek rzymski. 17. Z każdego pułku nobilitować (nadać szlachectwo. — Aut.) po stu kozaków, podanych w rejestrze przez pana hetmana zaporoskiego, a pułków jest 14. 18. W nawigacji na Morzu Czarnym, aby wszyscy mogli pływać. 19. Po przysiędze na pierwszym sejmie króla jego mości i pana hetmana zaporoskiego każdemu wolno powrócić do swoich majątków. Strona traktatu hadziackiego Król Jan II Kazimierz Waza Traktat, który miał stać się punktem zwrotnym w historii państwa kozackiego… Właśnie taki był pierwotny tekst. To znaczy, warunki traktatu hadziackiego przewidywały powrót Ukrainy w skład państwa polskiego jako jego części federacyjnej. Tworzono Wielkie Księstwo Ruskie, zarządzane na wzór Wielkiego Księstwa Litewskiego. Wszyscy uczestnicy wojny z Polską otrzymywali amnestię. Wojsku Zaporoskiemu potwierdzano wszystkie jego dawne przywileje, nadawano zezwolenie na pędzenie gorzałki i zakładanie szynków oraz prawo sądu hetmańskiego. Rejestr miał liczyć 60 tysięcy osób. Co roku 100 kozaków z każdego pułku, na wniosek hetmana, miało otrzymywać nobilitację. Unię cerkiewną likwidowano. Majątek cerkiewny i świątynie, zagarnięte wcześniej przez unitów, miały zostać zwrócone prawosławnym. Metropolita kijowski i czterej prawosławni biskupi otrzymywali miejsca w senacie Rzeczypospolitej. Prawosławnym mieszczanom gwarantowano równość z mieszczanami katolickimi. Kolegium Kijowsko-Mohylańskie otrzymywało status wyższej uczelni i prawa równe prawom Akademii Krakowskiej. Przewidywano założenie na terytorium Rzeczypospolitej jeszcze jednej akademii prawosławnej, a także otwarcie szkół średnich i drukarni. Taki był pierwszy wariant ugody hadziackiej. Podczas obrad sejmowych tekst ten znacznie okrojono. Tak więc do ratyfikowanego przez polski sejm i podpisanego przez króla ostatecznego tekstu nie weszły punkty o likwidacji unii na całym terytorium Rzeczypospolitej, o zwrocie zagarniętego przez unitów majątku ich poprzednim właścicielom — prawosławnym, ograniczono rejestr kozacki, który miał wynosić 30 tysięcy kozaków, nie zezwolono na bicie własnej monety. Traktat hadziacki miał stać się punktem zwrotnym w historii państwa kozackiego. Jednak zarówno polskie, jak i ukraińskie społeczeństwo nie było jeszcze gotowe na realizację tego projektu. Dlatego niemal od razu rozpoczęła się jego rewizja przez obie strony. Rząd hetmański próbował rozszerzyć terytorium Wielkiego Księstwa Ruskiego kosztem innych ziem ukraińskich, zwiększyć rolę jego instytucji państwowych. Jednocześnie Rzeczpospolita próbowała ograniczyć władzę hetmańską i zmniejszyć liczebność rejestru kozackiego. Traktat hadziacki obowiązywał niedługo — do października 1659 roku, kiedy to już następny hetman, Jerzy Chmielnicki, wypowiedział go, podpisując nowy układ z Moskwą. Jednak mimo tak krótkiego okresu obowiązywania, traktat hadziacki wywarł znaczący wpływ na całą późniejszą dyplomację kozacką. Traktat hadziacki stał się traktatem straconych możliwości. Wielu współczesnych tym wydarzeniom i późniejsi historycy mówią o tym, że niezdolność ukraińskiej, polskiej i litewskiej szlachty do realnej oceny wydarzeń, do adekwatnego przyjęcia idei traktatu hadziackiego stały się początkiem upadku państwa polskiego, a w przyszłości doprowadziły do jego rozbiorów i likwidacji za czasów Katarzyny II. Właściwie traktat hadziacki stał się ostatnią próbą zachowania Rzeczypospolitej w jej dawnych granicach…
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
