Strona · s. 13strona oryginału ↗
Duchowe wyspy pośród potopu światowego
Слово Просвіти, №39 за 2018 рік
Tak można określić książki autorów ukraińskiej diaspory. Imion jest wiele, lecz zacznijmy od kobiecych, takich jak Sofia Parfanowycz i Łesia Łysak-Tywoniuk. Powrót ich dorobku twórczego do Ojczyzny, a w szczególności do naszego historycznego miasteczka, ma taką historię. Śp. poeta i dziennikarz Hryhorij Radosziwski był inicjatorem utworzenia w Zborowie w obwodzie tarnopolskim muzeum krajoznawczego, z czasem został jego dyrektorem, a wzniesiona dzięki jego entuzjazmowi Świątynia pamięci (tak powiedział o muzeum sam Hryhorij Radosziwski) zyskała status historyczno-krajoznawczego muzeum „Bitwa pod Zborowem”. Dbając o efektywne funkcjonowanie placówki, krajoznawca pracował perspektywicznie, działał niestrudzenie i wielokierunkowo. Zasługą Hryhorija Radosziwskiego jest muzealny księgozbiór. Rzadkie egzemplarze książek napłynęły głównie z diaspory wraz z listami przewodnimi darczyńców. Pewnego razu muzeum otrzymało kopertę z Nowego Jorku od urodzonej w Zborowie Jewhenii Czumy. W liście z 20 kwietnia 1998 roku pisze ona o wieloletniej członkini zborowskiej „Proświty” Pawłynie Bodnar, do której zwróciła się w sprawie podarowania książek ze swojej biblioteki, aby „przynajmniej odrobinę przyczynić się dla swojego ukochanego miasta Zborowa, gdzie urodziła się i mieszkała do 1944 roku przy ulicy Młynowieckiej”. Pani Pawłyna przesłała dar do muzeum. A pomogła pani Jewhenii przesłać paczki z utworami Rada Szkół Ukrainoznawstwa w USA, podając listy przesłanych wydawnictw (do pół setki tytułów). Drugi list z 15 lutego 1999 roku Jewhenija Czuma zaadresowała do dyrektora muzeum Hryhorija Barana-Radosziwskiego. Podziękowała za uwagę poświęconą podarowanemu dla muzeum księgozbiorowi przewodniczącemu zborowskiej „Proświty”, wielkiemu miłośnikowi książek Tarasowi Łoburowi oraz przewodniczącemu miasta Ołeksandrowi Kabariwskiemu. „Wspominaliście — pisze dobrodziejka — że w tym roku będziecie świętować 350-lecie bitwy pod Zborowem, w której kozacy zwyciężyli wojska polskiego króla Jana Kazimierza. Mam o Kozackiej mogile niezatarte wspomnienie. Działo się to w 1929 roku. Obok mogiły odbywała się wielka manifestacja. Ludzie z okolicznych wsi przyszli z Bractwem. Był to doprawdy wielki zryw narodu. Dookoła zgromadziło się dużo polskiej policji. Pamiętam, jakiś pan wyszedł na mogiłę i przemawiał do ludzi, a pod koniec powiedział: „Hańba wrogiej ręce, co ścięła ten krzyż”. Księża otoczyli nas, dzieci, dookoła, żeby nic się nie stało, bo policja zaczęła bić, strzelać i rozpędzać ludzi. Nie przypominam sobie, jak wróciliśmy do domu. Po drodze widziałam: na wozie wieźli ranną płastunkę. Później, już jako starsza, uświadomiłam sobie, że to Polacy ścięli krzyż na Kozackiej mogile”. Listy Jewhenii Czumy są przechowywane w muzeum. Tak został nawiązany kontakt między naszymi rodakami z diaspory. Potem nadeszły książki i czasopisma z Belgii od rodziny proświcianki Teodozji Łuciw, a także od Wołodymyra Brytana ze Szwecji, w szczególności uniwersalne wydanie „Zboriwszczyna. Nad brzegami Seretu, Strypy i Złotej Lipy” (Historyczno-memuarowy i literacki zbiór Naukowego Towarzystwa imienia Szewczenki. Ukraińskie archiwum. Tom XXXVIII. Wydanie Komitetów Zboriwszczyny. 1985. Toronto—Nowy Jork—Paryż—Sydney, 1056 s.). Zatem w bibliotece muzeum „Bitwa pod Zborowem” jest wiele unikalnych książek. Wśród nich dokumentalne i artystyczne utwory Sofii Parfanowycz i Łesi Łysak-Tywoniuk. Łesia BILYK, m. Zborów
I. Kim dla nas dzisiaj jest Sofia Parfanowycz, której 120. rocznica urodzin przypadła 7 czerwca 2018 roku? Sofia Mykołajiwna Parfanowycz urodziła się 7 czerwca 1898 roku w rodzinie urzędnika kolejowego we Lwowie. Zdobywszy gruntowne wykształcenie medyczne, stała się pierwszą Ukrainką, doktorem medycyny w Austro-Węgrzech. Podkreślę tylko te fakty z życia Sofii Parfanowycz (Wołczuk), które wydały mi się szczególnie znamienne dla tak niezwykłego losu. Cyfra 8 w dacie urodzin i śmierci 1898—1968 (Lwów—Detroit). Ojciec, inżynier z zawodu, miał talent pisarski, tworzył utwory dramatyczne, które, choć nie zostały wydrukowane, przechowywane są w rękopisach biblioteki NTSz we Lwowie. Ród Parfanowyczów wywodzi się ze starego rodu szlacheckiego Sasów (Sas). Pięcioro dzieci w rodzinie, z których troje zostało lekarzami, a dwoje — nauczycielami. Sofia Parfanowycz — lekarka-ginekolożka, wykładowczyni. Była dyrektorką szkoły felczersko-akuszerskiej we Lwowie. Pierwsza studentka-Ukrainka wydziału medycznego Uniwersytetu Lwowskiego i pierwsza kobieta-lekarz, która prowadziła prywatną praktykę lekarską na terenach zachodnioukraińskich. Pracowała jako bezpłatna ordynatorka w lwowskim szpitalu „Narodna Licznycia”, kierowała jako lekarz żłobkiem dziecięcym i domem położniczym dla robotnic (Niemcy), w oddziale ginekologicznym szpitala Świętego Krzyża w Detroit, w szpitalu państwowym dla osób upośledzonych umysłowo w stanie Michigan (USA). W 1941 roku napisała pracę naukową o leczeniu nowotworów złośliwych. Wydrukowała wiele artykułów i prac popularnonaukowych z zakresu higieny i prawidłowego odżywiania, profilaktyki chorób kobiecych i dziecięcych; propagowała zdrowy styl życia. Sofia Parfanowycz była żoną wdowca Pyłypa Wołczuka (pracował jako urzędnik bankowy) i dobrze wychowała jego syna Romana, dla którego stała się przyjacielem na całe życie. O działalności społecznej Sofii Parfanowycz można sądzić z listy organizacji i towarzystw, w których pracy brała udział: towarzystwo antyalkoholowe „Widrodżennia” (była redaktorką czasopisma „Widrodżennia”), „Medyczna Hromada” we Lwowie, „Ukraińska Akademicka Hromada”, „Związek Studentek” (Praga), „Związek Ukrainek”, Ukraińskie Towarzystwo Higieniczne we Lwowie (była w składzie redakcji czasopisma „Narodne Zdorowja”), Ukraińskie Towarzystwo Lekarskie we Lwowie (liczne artykuły S. Parfanowycz w czasopiśmie towarzystwa „Likarskyj Wisnyk”), Ukraińskie Towarzystwo Lekarskie Ameryki Północnej (przewodniczyła przez trzy kadencje: 1952, 1953, 1954 lata). Geografia życia Sofii Parfanowycz tylko potwierdza wyjątkowość losu tej niezwykłej kobiety, która w wieku 16 lat straciła matkę, potem Ojczyznę, lecz zdołała przenieść miłość do Ukrainy i jej narodu przez całe życie. W bibliotece muzeum „Bitwa pod Zborowem” znajdują się powieści Sofii Parfanowycz „U lisnychiwci” (1954), „Na schreszczenych dorohach” (1963), zbiór opowiadań i szkiców „Czarowna Dibrowa” (1964), „Zahorila połonyna” (1948). Te książki są drogie dlatego, że to też Ukraina, nasza zagadkowa ziemia, która niczym splot słoneczny w ciele planety: uderzy nieszczęście — odczują wszyscy! Lecz z jakiegoś powodu zło wszechświatowe celuje właśnie w splot słoneczny. I w strefie jego działania są ludzkie losy. Ukraińcy zdołali, nie złamali się, ponieśli swoje ukraiństwo przez świat. A ukraiństwo — to istota nawet nie narodowego, a czegoś sprężystego i jasnego pośród mroku, który od czasu do czasu naciska na planetę. Żeby tam nie urwało się życie, musi wykiełkować ukraiństwo, chociaż w potomkach zapomni, skąd korzeń wyrwano. Niszczą nas, a my wyłaniamy się to tu, to tam. Szkoda tylko, że sierocieje nasza ziemia, Ukraina. To boleśnie odczuwa Sofia Parfanowycz — nostalgią naznaczony jest jej utwór „Czarowna Dibrowa”. Ukraińskie osiedle „Dibrowa” na brzegu małego amerykańskiego jeziorka z rzadkim lasem i zaroślami. „Ona — jest czarowna! — cytuje Hannę Czeriń we wstępie autorka Sofia Parfanowycz. — Wszędzie, gdzie znalazł się ukraiński człowiek, jest Dibrowa. Odnajduję w Dibrowie naszego ukraińskiego człowieka z jego różnymi cechami i wadami. Tam ten człowiek wychodzi ze skorupy codzienności, w której ukrył się z konieczności życia i walki, i widzę go takim, jakim jest naprawdę”. Z miłością odtworzono życie płastunów, którzy obozowali w Dibrowie, podano dokumentalne zdjęcia szkolenia „nowego ludu”. „Dzieciom potrzeba powietrza, potrzeba wolności”. „Kamień Szewczenki” też tam się znalazł! O radzieckiej rzeczywistości pisarka podaje taki obraz: „Na zdjęciu nieboszczyk. Dookoła ludzie… Jakże surowe wieści przynoszą te twarze! Wśród nich jedna jedyna spokojna, nawet radosna — twarz nieboszczyka”. O tym, jak ukraiństwo nieuchronnie wlewa się w amerykański proces asymilacji, Sofia Parfanowycz opowiada obrazowo: „Woda, matka życia, wzięła w swoje szczodre dłonie nasiona-zarodki i zaniosła w wodną przestrzeń, wyrzuciła na dalekie brzegi. Tam, na nowych kontynentach, powstało nowe życie. Na długo. Może, na wieki…” Chyba dlatego śmiechołzy tryskają sokiem takich oto metafor: „Hej, księżycu — niebieska pomarańczo! A któż cię tak źle obierał ze skórki? Przecież ty cały jesteś taki poszarpany, jak ta gęś niedoskubana”. Utwór „U lisnychiwci” zachwyca: przyroda — żywy przyjaciel-rozmówca — przemawia z każdej strony. Szczegółowe opisy nie męczą i nie nudzą, a dzwonią i pachną dzieciństwem, kiedy wszystko jest ciekawe, wszystko jakby po raz pierwszy otworzyło się przed twoim wzrokiem. Mała sarna Sylwa, dzięcioł Stukacz, żółw Tanka Poliszczuszka, kotki, pieski, ptaki, robaki — wszystko w ruchu i perypetiach wspólnego życia pośród przyrody. Sofia Parfanowycz opowiada o wielu roślinach, nazywając każde drzewo, krzew czy zioło — setki nazw! A jakie rozmaitości kwiatów! Z humorem pisze o sądzie nad ślimakiem Pawłem, rozdzieliwszy role, jak w przedstawieniu: gdzie sędziowie przysięgli — kotka Maja i jeż Iczok. Ta książka, jak zaznaczono w adnotacji, „dla wszystkich: dla dzieci, młodzieży i dla starszych. Czarowna książka!” Tak bardzo chce się, żeby ją wznowili w nowej szacie współcześni wydawcy, szczodrze ilustrując każdą historię w „U lisnychiwci”. We „Wstępnych wierszach” do powieści „Na schreszczenych dorohach” pisarka zaznacza, że ta książka „to nie wspomnienia, ani dziennik czy notatnik. To, jak dawno mówiono, opowieść o ludziach i wydarzeniach, w które autorka wplotła się siłą okoliczności”. „Wierzę, — spowiedniczo prorokuje powieściopisarka, — że ten dokument czasu znajdzie czytelnika. Książka nie dla rozrywki, ale ona utrwala przez nas przeżyte: tymi, którzy wrócili, i tymi, którzy nie wracali i, może, nie wrócą nigdy”. Wołodymyr Nesterowycz we wstępie do tej powieści „Twórcza sylwetka autorki” zaznacza, że Sofia Parfanowycz „wykorzystuje swoje pisarskie pióro i warunki wolnej wypowiedzi w Ameryce, aby nie pozwolić ukraińskiemu człowiekowi zapomnieć niedawnej przeszłości, i po to, by odnalazł swoją rolę i miejsce w nowym świecie”. Utwór jest biograficzny, lecz bohaterami „Schreszczenych dorig” są wszyscy nowocześni wychodźcy z rodzinnych ziem, którzy przeżyli zniewagę, pogardę, beznadzieję, strach przed byciem upolowanymi przez radzieckie organy karne. „Ludzie ci znaleźli się na skrzyżowanych drogach”. Na obczyźnie skoncentrowały się i społeczno-polityczne sprzeczności między samymi Ukraińcami — tego autorka książki nie ukrywa i rozpuszcza grozę rozłamu ironicznym śmiechem: „Walka rozpoczęła się z typowym galicyjskim temperamentem i proświtańskim smakiem”. Sofia Parfanowycz dobrze znała języki, historię i literaturę narodów europejskich. Przeżywając wydarzenia II wojny światowej, pisarka prowadzi czasową paralelę: „Bajkami wstaje historia tamtych czasów, kiedy osobista odwaga, siła i męstwo ratowały i podnosiły człowieka. W tamtych czasach bohaterowie wyróżniali się w walce wręcz. Gdyby im ktoś powiedział, że kiedyś bohater będzie rzucał bomby na bezbronnych mieszkańców miast sam ukryty za chmurami — nie wiem, czy uwierzyliby w jego męstwo i czy przyjęliby go w swoje szeregi”. Obozy osób przesiedlonych — to gorzkie doświadczenie dla samej autorki. „Rejestracje, zakazy, polowania na ludzi, przymusowe wywózki, masowe aresztowania i sądy. Może, dopiero gdy wyginie kilka milionów nas, nas wszystkich i różnych, może, głodne, bezlitosne życie nasyci swoją chciwą paszczę i stanie się innym… Ale teraz ono warzy w wielkim kotle ludzką kaszę i, żeby smaczniejsza była, podlewa ją krwią i pieprzy rewolwerowymi kulami”. Niestety, aktualnie brzmią dla współczesnego Ukraińca, który zobaczył kraje Europy, i takie słowa:
„Przyglądał się ten naród życiu i krajom narodów zachodnich i dziwił się ich wygodnemu i dostatniemu bytowi. On, który żył i pracował na najbogatszej ziemi, nie widział od dawna białego chleba i takiej słoniny, jak mały górski naród słowacki. On, który swoimi konopiami, lnem, wełną, a nawet bawełną mógłby odziać niemal całą Europę, dziwił się, że inne narody są ubrane i obute, a on obdarty i bosy. Dziwił się, potrząsał głową i postanawiał: nie! Lepiej ginąć od bomb w ludnych miastach Zachodu i po lasach od zimna i niedostatku, niż wracać tam, gdzie panuje północny wróg i wysysa krew oraz soki z nieszczęsnej Ukrainy. Ale jak wracać, to z bronią w ręku, jako mściciel!”. „Rosyjski bolszewizm — reasumuje autorka — to żaden socjalizm ani demokracja, tylko najbardziej skrajny faszyzm, zamaskowany hasłami dawno zapomnianych twórców socjalizmu. To zaborczy, rosyjski imperializm, który pod przykrywką walki z kontrrewolucją wyniszcza wszystkie nierosyjskie narody Związku”. Mądra kobieta, mądre i jej słowo. Niechby do niego przyłączyło się jak najwięcej czytelników. Nie można by powiedzieć, że imię Sofii Parfanowycz jest zapomniane: we Lwowie pamięć o rodzinie Parfanowyczów uwieczniono w nazwie ulicy, istnieje artykuł w Wikipedii o Sofii Parfanowycz, fachowe wydanie „Żinoчий likar” (nr 1 z 2009 roku) na 110-lecie od dnia jej urodzin przygotowało jubileuszowy artykuł o twórczej i zawodowej działalności wybitnej Ukrainki, a na 120-lecie w serwisie YouTube zamieszczono wideorolik „Sofia Parfanowycz: życie i twórczość” (wyświetleń zaledwie trzy, choć materiał jest ciekawy, mimo lakoniczności informacyjnie nasycony, zilustrowany fotografiami). W Kanadyjsko-Ukraińskim Centrum przy Zaporoskiej Obwodowej Uniwersalnej Bibliotece Naukowej z utworów literacko-artystycznych znajduje się zbiór opowiadań o Bojkowszczyźnie „Zahoriła połonyna” (Augsburg, 1948). I, jak już zaznaczono, cztery książki w bibliotece muzeum „Bitwa pod Zborowem” (obwód tarnopolski). Jednak to za mało dla zachowania pamięci i twórczego spadku pisarki, trzeba, żeby o Sofii Parfanowycz wiedziała cała Ukraina. Im bardziej wczytujemy się w jej życie, tym bardziej uświadamiamy sobie winę współczesnych wobec tej ofiarnej kobiety, która władała słowem i jednocześnie w pełni zrealizowała powołanie lekarza, naukowca i praktyka, w nieznośnie ciężkich wojennych okolicznościach, które towarzyszyły niemal całemu XX wiekowi. Ciąg dalszy nastąpi.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
