Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

Niewytracone dialogi duchowości

Слово Просвіти, №39 за 2021 рік

Halyna STASIUK, kandydat nauk filologicznych, docent Iwano-Frankiwskiej filii Uniwersytetu „Ukraina” Dobrze zachowane i gruntownie przebadane archiwum pisarza to pięciopłatkowa rzadkość w realiach ukraińskiej, przez stulecia proskrybowanej kultury. Z reguły takie archiwa przechodziły przez wir wydarzeń osobistych i społecznych tylko dzięki bliskim, którzy z poświęceniem opiekowali się rękopisami, listami, dziennikami swojego wielkiego krewnego, chroniąc je przed czasem i politycznymi kataklizmami, aż do momentu przekazania tego skarbu do odpowiednich instytucji narodowych. Ale i wtedy takiemu archiwum musiało jeszcze poszczęścić się na swojego badacza. Tak ułożyły się też losy spuścizny epistolarnej i dziennikowej Iwana Czendeja: zachowana dzięki bliskim, w końcu doczekała się wnikliwego naukowego namysłu. W monografii doktora nauk filologicznych, profesora Sydora Kiralia „Iwan Czendej i kijowscy krytycy: dialogi epistolarne” objęto szeroką panoramę procesu literackiego na Ukrainie od lat 60. do czasów niepodległości przez pryzmat listów znanego zakarpackiego pisarza. Opierając się na osobistych świadectwach pisemnych Iwana Czendeja, znany badacz wydobył z mroku przeszłości nie tylko nieprzeciętną postać wielkiego mistrza słowa, ale i duchową atmosferę tamtego czasu. Ze stron gruntownej pracy wyłaniają się ludzie godni i odważni, ludzie czynu, którzy każdy z osobna i wszyscy razem, ryzykując życie w warunkach totalitarnego reżimu, posuwali sprawę niepodległości Ukrainy, posuwali codzienną, żmudną, często niewdzięczną pracą literacką, krytyczną, wydawniczą, ale właśnie nią torowana była droga do narodowego samostanowienia. Wiele z tych imion jest mało znanych ogółowi, jednak zachowane w epistolarium Iwana Czendeja, zasłużenie zabrzmiały ponownie dzięki znaczącemu współczesnemu badaniu: Wiktor Kostiuczenko (literaturoznawca, dyrektor wydawnictwa literatury dziecięcej „Weselka”), Kost Wołynśkyj (literaturoznawca, krytyk), Łeonid Kowalenko (literaturoznawca, krytyk) i inni. W korespondencyjnym kontakcie z autorem powieści „Ptaki opuszczają gniazda” ci działacze nauki i kultury jawią się jako żywi — ze swoimi życiowymi i zawodowymi problemami, sukcesami i porażkami, „chwilowymi” emocjami oraz wyraźnymi przekonaniami światopoglądowymi. I takie „uczłowieczenie” imion z historii we wspomnianej monografii dokonało się nie tylko dzięki wdzięcznemu materiałowi (osobiste zapisy adresata i adresatów), ale i dzięki darowi naukowca. Obiektywnie, argumentowanie, inkrustując myśl obszernymi cytatami z epistolarium i dziennika sławnego zakarpackiego prozaika, powołując się na wspomnienia współczesnych oraz materiały „spraw”, założonych przez odpowiednie sowieckie struktury na świadomych narodowo literatów, krytyków, redaktorów z szerokiego kręgu znajomości Iwana Czendeja i na niego samego, badacz zarchitektował prawdziwy obraz ówczesnej rzeczywistości społeczno-kulturowej, na tle której wyraźnie wystąpiły żywe twarze jej uczestników. Ten wektor studium ma nieprzemijające znaczenie dla młodego pokolenia literaturoznawców: dla zrozumienia specyfiki dyskursu kolonialnego, w którym żyli i tworzyli pisarze-„szestdziesiatnycy”. Inny ważny horyzont badania to analityka twórczej osobowości Iwana Czendeja. Pryzmat epistolarny pozwolił naukowcowi zbliżyć się do adresata jako do człowieka i autora, obejmując wielościenność tej niezwykłej postaci. Iwan Czendej w recepcji literaturoznawczej profesora Sydora Kiralia to nie tylko utalentowany pisarz, ale i człowiek wielkiego serca i wysokiego ducha. W monografii mowa jest i o specyfice procesu twórczego nowelisty, i o jego żmudnej pracy nad językiem utworów, i o niemal detektywistycznych historiach wydawania zarówno poszczególnych jego książek, jak i „tomików”, a także o głębokich wewnętrznych przeżyciach Iwana Czendeja z powodu niesprawiedliwości ocen krytycznych, problemów z publikacją, ciężkich życiowych stygmatów. Wytrzymać niełatwe próby, utwierdzić się w pozycji autora „wysokiej literatury” pisarzowi pomogły zarówno własne siły, jak i wsparcie „braci w duchu”; i to jeden z lejtmotywów badania: odkrycie wpływu na talent, jaki ma zrozumienie znaczenia tego talentu przez innych, postawienie pytania o „rozpoznanie” daru i jego wspieranie (to zawsze było problemem dla ukraińskiej mentalności, w areale której tylko nielicznym szczęściło się na swojego Wacława Moraczewskiego). Oprócz podniesienia „dziewiczych” tematów, złożonej (praca prozopograficzna z epistolarium i dziennikami wymaga niemałego taktu i delikatności) metody ich zgłębiania, sprawiedliwej obiektywności w naświetlaniu drażliwych momentów, potężnej analityczności, obszerności po raz pierwszy wprowadzonej do obiegu naukowego informacji, monografia „Iwan Czendej i kijowscy krytycy: dialogi epistolarne” ma jeszcze jedną ważną ozdobę — błyskotliwą stylistykę wykładu. Wysoka kultura autorskiego języka zachwyca i jest godnym przykładem do naśladowania. Można bez przesady twierdzić, że badanie profesora Sydora Kiralia o epistolarium Iwana Czendeja to praca-podstawa dla wszystkich przyszłych studiów w tym kierunku. nyszewskiego (1758 r.), które podarował cerkwi Świętej Trójcy we wsi Pustowijiwka na Sumszczyźnie, rzeczy osobiste wybitnych kobiet XIX wieku – Łesi Ukrainki, Marii Zańkoweckiej, Sofii Tobilewycz, rzeczy z osobistego archiwum Wasyla Stusa, graficzne autoportrety Kateryny Biłokur i wiele innych. „Każdy artefakt zaprezentowany na wystawie to treściwe zachowanie genezy ukraińskiej kultury. To nie tylko praca restauratorska, ale wielkie badanie naukowe, nad którym pracowali ludzie oddający serce, duszę, swój talent swojej pracy” – zaznaczył Wałerij Bitajew, wiceprezydent Narodowej Akademii Sztuk Ukrainy. Wystawa potrwa do 10 października 2021 roku w salach wystawowych Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki. Kiral S. Iwan Czendej i kijowscy krytycy: dialogi epistolarne: monografia. Kijów—Użhorod: TOV „RIK-U”, 2021. 432 s.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn