Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Ukraińska filozofia drugiej połowy XIX – początku XX w.: pozytywizm i idee socjalizmu

Слово Просвіти, №39 за 2021 рік

Serhij PRYS UCHIN, doktor filozofii, wykładowca Kijowskiej Akademii Teologicznej. W drugiej połowie XIX w. ukraińska myśl filozoficzna postępowała, nabierając jakościowo nowej treści – w przestrzeni socjokulturowej formował się nowy i niepowtarzalny konglomerat wiedzy światopoglądowej, zorientowany na praktycznie celowe wyjaśnienie istotnych charakterystyk świata ukraińskiego bytu, miejsca i sensu życia poszczególnej osoby w nim. Bezsprzecznym przedstawicielem nowej ukraińskiej filozofii stał się T. Szewczenko (ur. 1814 r., wieś Moryńce, Czerkaszczyzna, zm. 1861 r.) – poeta, malarz, akademik Petersburskiej Akademii Sztuk (od 1860 r.), działacz społeczny i patriota. Taras Szewczenko jako jeden z fundatorów Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego do ostatnich dni swojego życia propagował i dążył do zrealizowania w życiu społecznym opracowanego przez siebie programu stworzenia międzynarodowej federacji słowiańskiej. Wiadomo, że światopoglądowa i społeczno-polityczna pozycja Szewczenki opierała się na idei chrześcijańskiego prowidencjalizmu, pod wyraźnym wpływem tekstów historiozoficznych (zwłaszcza „Historii Rusów”) dotyczących analizy podstaw socjokulturowego bytu Ukraińców, a także słowiańsko-polskiego romantyzmu A. Mickiewicza (1798–1855). Wszystko to ogółem dało Szewczence podstawy do sformułowania idei słowiańskiego mesjanizmu, którego wcielenie zagwarantuje wyzwolenie zniewolonych narodów carskiej Rosji. A dla Ukrainy jest to wyzwolenie od niewolniczej psychologii, nadmiernej tolerancji wobec niewoli, wobec grzechów społecznych, co stworzy możliwość uzyskania przebaczenia i dokonania przełomu w szczęśliwą przyszłość (Królestwo Niebieskie bez niewolnictwa i poniżania ludzkiej godności) przede wszystkim dla tych Ukraińców, którzy zostali już odkupieni swoim wielowiekowym cierpieniem. Perspektywy ukraińskiego narodotwórstwa, zdaniem Tarasa Szewczenki, zależały od mistycznej interakcji „i umarłych, i żywych, i nienarodzonych rodaków moich na Ukrainie i nie na Ukrainie” („Posłanie”, 1845 r.). Osobliwość Szewczenkowego określenia pojęcia „naród” polegała na tym, że negował on taką jego definicyjną charakterystykę, jak „państwowość”, natomiast istotną charakterystyką ukraińskiego narodu nazywał duchowość, od której zależy treść świadomości narodowej, a także przejawy ukraińskiej kultury ogółem. Według Szewczenki poznanie świata dokonuje się nie w sposób racjonalny, lecz egzystencjalny na podstawie i za pomocą emocjonalno-moralnych przeżyć (tradycja kordocentryzmu) oraz odpowiedzialności za wypowiedzenie prawdy lub jej świadome unikanie. Zdaniem Szewczenki życie w kłamstwie to jakby życie we śnie, wybrane niebycie, początek osobistej śmierci. Charakterystyki świata, w którym żyje człowiek, zależą od niego samego oraz jego odpowiedzialności przed Bogiem i ludźmi. Człowiek jest główną działającą osobą w historii ludzkiego bytu. Bóg nie pozostawia człowieka samego w pokonywaniu najniebezpieczniejszych kolizji świata, On naucza, jak prawidłowo i odpowiedzialnie korzystać z mądrości historii: przynajmniej samooczyszczeniem Ukraińców od panującego grzechu moskiewskiego molocha najpierw Słowem, Synem Bożym, a potem czynem i konkretną historią. Jako działacz społeczny i konsekwentny bojownik przeciwko społeczno-kulturowej ekspansji moskiewskiego samodzierżawia (narodowego ucisku narodu ukraińskiego) Szewczenko głosił ideę utwierdzenia narodowo samodzielnego ustroju państwowego na Ukrainie. Przyszłość Ukrainy wiązał z samorządnością narodu ukraińskiego, z kolegialną formą sprawowania władzy jako gwarancją ochrony Ukraińców przed zewnętrznymi i wewnętrznymi niebezpieczeństwami. W tomiku poetyckim „Kobziarz”: w utworach „Hajdamacy”, „Sen”, „Kaukaz”, „I umarłym, i żywym, i nienarodzonym rodakom moim” Szewczenko objawił się jako jeden z nich w Petersburgu. Zgodnie z testamentem, po otrzymaniu wszystkich niezbędnych zezwoleń prochy Szewczenki zostały przewiezione na Ukrainę i 22 maja 1861 r. zostały pochowane ponownie na Górze Mnisiiej koło Kaniowa. Po zniesieniu poddaństwa (19 lutego 1861 r.) na Ukrainie zaktywizowało się życie socjokulturowe: wypowiadano wcześniej przemilczane żądania Ukraińców, na nowo zaczęto formułować ich interesy polityczne, przede wszystkim potrzebę praktycznej realizacji idei narodowej, ochrony kultury duchowej i języka ukraińskiego itp. Poruszona strachem władza monarchiczna skierowała swoją działalność na poszukiwania politycznego i ideologicznego przeciwdziałania nowo powstałym niebezpieczeństwom (na przykład ideom ukraińskiego ruchu niepodległościowego), rozpowszechniano mit o politycznej i duchowej niższości Ukraińców oraz ich nieuniknionej potrzebie dialogowania tylko z braćmi-Rosjanami itp. A już na początku lat 70. XIX w. w Kijowie zaczęły jednoczyć się i współpracować intelektualne (narodowo-patriotyczne) siły Ukraińców. Przykładem służyła działalność ukraińskich „Hromad”, w ramach których znajdowali schronienie i wsparcie prześladowani działacze rodzimej kultury, nauki, oświaty itp. „Hromady” stawały się centrami jednoczenia ukraińskich patriotów, działaczy społecznych i kulturalnych (wśród których byli W. Antonowycz, M. Drahomanow, P. Matećkyj, P. Czubynskyj, M. Łysenko, M. Staryćkyj i in.). Popularyzacji działalności „Hromad” sprzyjała ich działalność wydawnicza, w szczególności zapoczątkowany w celu szerzenia wartości światowej i rodzimej kultury, oświaty, nauki przez M. Kostomarowa i P. Kulisza druk czasopisma „Osnowa” (1881–1882). Aktualizacja ukraińskiego interesu narodowego wywołała ostrą reakcję moskiewskiego samodzierżawia w postaci celowego przeciwdziałania tendencjom niepodległościowym. Potajemnie został podpisany ukaz emski (1876 r.), który wzmacniał nie mniej reakcyjny „cyrkularz wałujewski” (1863 r.), zgodnie z którym „Hromady” na Ukrainie były rozwiązywane, a ich aktywni członkowie prześladowani i zmuszeni do emigracji za granicę. Za granicą z inicjatywy M. Drahomanowa i S. Podolynskiego zaczęło wychodzić drukiem nowe czasopismo – zbiór prac naukowych „Hromada” (1876 r.). W tamtym czasie M. Drahomanow zerwał już stosunki partnerskie z moskiewskimi intelektualistami z powodu niezgody z ich orientacją na wykorzystywanie terrorystycznych metod walki politycznej. Ponieważ wśród hromadowców szczególnym autorytetem i popularnością cieszył się M. Drahomanow, są wszelkie podstawy, by naświetlić rolę i znaczenie tej nietuzinkowej osoby dokładniej. Wiadomo, że Mychajło Drahomanow (1841–1895) – ukraiński uczony (filozof polityki), historyk, literat, urodził się w mieście Hadziacz na Połtawszczyźnie. Ukończył wydział historyczno-filologiczny Uniwersytetu Kijowskiego (1863), w latach 1864—1875 wykładał historię w swojej alma mater i prowadził aktywną działalność naukową oraz społeczną, był jednym z liderów kijowskiej „Hromady”. Po represyjnym zwolnieniu ze stanowiska docenta wyemigrował do Genewy (1876–1889). Stał się jednym z założycieli „Koła Genewskiego” – pierwszego zagranicznego ukraińskiego ośrodka socjalistycznego. Razem z M. Pawłykiem i I. Franką kierował radykalno-politycznym ruchem Galicji, opracowywał tematykę ukraińskiej idei narodowej (początkowo jako zwolennik ukraińskiego romantyzmu, a następnie jako jego krytyk i zwolennik filozofii pozytywizmu). Filozoficzne credo M. Drahomanowa: „W kulturze – racjonalizm, w polityce – federalizm, w sprawach społecznych – demokratyzm”. Pod względem swojej pozycji filozoficznej Drahomanow był zwolennikiem A. Comte’a, H. Spencera, P. Proudhona. Autor sporej liczby prac, wśród których szczególne znaczenie dla filozofii miały: „Słowo wstępne do Hromady” (1878 r.), „Szewczenko: ukrainofile: socjalizm” (1879 r.), „Stracony czas – Ukraińcy pod Carstwem Moskiewskim, 1654–1876” (1880 r.), „Wolny związek – wolna spółka” (1884 r.), „Dziwaczne myśli o ukraińskiej sprawie narodowej” (1891 r.), „Listy na Naddnieprzańską Ukrainę” (1893 r.). W tych i innych pracach M. Drahomanow dążył do uzasadnienia idei „bezpaństwowości” („beznaczaństwa”, czyli anarchizmu) w rozwoju społecznym – dobrowolnej asocjacji harmonijnie rozwiniętych osobowości. Drogą do tego jest federalizm z decentralizacją i samorządnością. Stąd jego sympatia do Szwajcarii i Anglii, do ich doświadczeń, przewagi wolności politycznych nad interesami klasowymi i ekonomicznymi, stawianie na uniwersalne wartości kulturowe, które wznoszą się ponad zadania narodowe. Chociaż M. Drahomanow umniejszał rolę tego, co narodowe i nie doceniał znaczenia relacji narodowych, podkreślał związek swoich idei z ukraińskimi tradycjami narodowymi. Losy Ukrainy wyjaśniał w kontekście ogólnoświatowego procesu socjokulturowego. Jednocześnie występował jako krytyk marksistowskiego podejścia do rozwiązania kwestii ukraińskiej, propagował ideę socjalistycznego ideału etycznego, który miał na celu stworzenie podstaw moralno-etycznego samodoskonalenia społeczeństwa, mogącego samodzielnie rozwiązywać sprzeczności społeczne i polityczne na zasadach sprawiedliwości społecznej itd.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn