W Lwowie metropolita Epifaniusz modlił się za poległych obrońców Ukrainy. 1 października 2024 r. Fot. ze strony PCU
OŁHA CHODACKA
WASYL KUJBIDA
Tłumaczenie maszynowe
Wiktor SKORYK, publicysta „SP”
Czarna gwiazda. Mrok wojny, który zawisł nad planetą Ziemia, zbliża się do swego zenitu. Reżimy autorytarne, ultraprawicowe siły świata poczuły szansę na dominację w nowym porządku światowym, który pragną ustanowić na planecie. Cały świat, który przeciwstawia się ich dążeniom, nazywany jest przez nich „lewakami”. Cały spektrum polityczny jest dla nich lewicowy, „marksistowski” w terminologii Trumpa. Druga wojna światowa zaczynała się właśnie pod hasłami konieczności zniszczenia „czerwonej zarazy”, która przeciwstawiała się „brunatnej dżumie” (zgodnie z propagandową terminologią ówczesnego Kremla). Jedni i drudzy dążyli do wojny, by przekształcić świat według swoich „zasad” i na swoją korzyść. Świat utracił odcienie światła. Nie pozostały żadne odcienie, wszystkie kolory polityczne zostały wymazane, w tym wszelkie propagandowe „czerwone” czy „brunatne”; pozostały jedynie czarny kolor totalitaryzmu i biel, która zjednoczyła wszystkie kolory polityczne przeciwstawiające się panowaniu czerni. Doświadczenie ostatniej wojny światowej po raz kolejny pokazało, że demokraci jednoczą się nie przed rozstrzelaniem, zgodnie ze słynnym sarkastycznym powiedzeniem, lecz wobec zagrożenia rozstrzelaniem, które staje się dla nich uświadomione i oczywiste. Natomiast siły autorytarne są zdolne do łączenia się w imię triumfu swojej ideologii mroku, jednak ich zjednoczenia mają charakter tymczasowy – do chwili, gdy ich interesy nieuchronnie wejdą w sprzeczność ze sobą, ponieważ taka jest istota autorytaryzmu – ustanowienie monopolistycznej dominacji zarówno w wewnętrznym życiu państwa, jak i w skali światowej. W szczególności „przyjaźń” między imperialnym nazizmem Niemiec a imperialnym komunizmem stalinowskiego rozlewu zakończyła się w sposób nieunikniony 22 czerwca 1941 roku wielką wojną na wyniszczenie. Autorytaryzm w polityce ze swej istoty niczym nie różni się od ogólnego pojęcia „monopolu”. Monopol zawsze dąży do ustanowienia absolutnego monopolu z nieograniczonym rozszerzaniem się we wszystkich kierunkach, nie uznaje zasad, granic i kresów. Dlatego nie uznaje również i dąży do zniszczenia każdego innego monopolu. Demokracja ze swej istoty daje szansę wszystkim siłom różnego spektrum politycznego na prawo głosu; właśnie to stanowi definicję demokracji. Demokracja to połączenie wszystkich sił spektrum w konkurencyjnej walce. Autorytaryzm to ustanowienie dyktatu „czerwonych” czy „brunatnych”, ultralewicowych czy ultraprawicowych. „Możem powtorit” – rozlegało się z Moskwy. Ta historia nosi wszystkie znamiona złowieszczego odrodzenia. Dżuma XX wieku w jej dwóch odmianach – komunizmie i faszyzmie, którą, jak się wydawało, zniszczono, w rzeczywistości zaczaiła się do czasu i, przeprowadziwszy rozpoznanie boju w 2008 roku w Gruzji, kontynuowała inwazją przez siły zastępcze na Ukrainę w 2014 roku, a wreszcie w pełni otworzyła całemu światu skrzynię Pandory 24 lutego 2022 roku pełnowymiarową wojną przeciwko Ukrainie. Tym uderzeniem Moskwa liczyła, że jednym błyskawicznym, wzorcowo-pokazowym marszem dotrze do zachodnich granic Ukrainy, rozpoczynając tym samym totalny pochód ku mrokowi nowego podziału świata bez zasad świata demokratycznego, ku ciemności prawa siły, w której nie istnieją granice dla silnego: jak powiedział Putin, „russkij mir” kończy się tam, gdzie kończy się „russkij jazyk”, a on nigdzie się nie kończy. Moskwa doskonale rozumiała, że na akt zwycięskiego marszu, na jaki liczyła, chętnie odpowiedzą wszystkie autorytarne apetyty na świecie – ultraprawicowe i ultralewicowe. Moskwa świadomie otwierała skrzynię Pandory – ten świat przemocy i chaosu, bezprawia, z jednym prawem – prawem siły, jej odwieczną istotą, jej żywiołem, w którym tylko ona może istnieć, jak żaba w błocie. Ale „coś” poszło nie tak od samego początku. Moskwa liczyła, że pokona całą Ukrainę w dwa tygodnie. Laury Hitlera nie dają spokoju Putinowi, lecz Hitler zakończył źle, prawidłowo, to samo będzie i teraz, bo to przecież prawidłowość. Kreml liczył albo na zniszczenie rządu Ukrainy, albo na „dogovaritsya s nim sprjedinje”; niestety, miał on pewne podstawy do takich rachub, ponieważ również wcześniejsze działania obecnego ukraińskiego rządu, a dokładniej tych „5-6 efektywnych Ze-menedżerów”, oraz rzeczywiste rozmowy z kremlowcami na początku pełnowymiarowej agresji przeciwko Ukrainie świadczyły właśnie o tym. Ale stało się coś, czego Moskwa i jej kremlowscy złowieszczy marzyciele nie przewidzieli: okazało się, że w Ukrainie jest naród, który pomimo jakiegokolwiek rządu jest zdolny odeprzeć wroga – to, co w systemie współrzędnych rosyjskiego imperialnego mentalizmu jest nie do pomyślenia. Okazało się, że w Ukrainie w ciągu trzech dziesięcioleci nowożytnego niepodległego istnienia państwowego ukształtowała się wystarczająca liczba i jakość mocnej państwowej narodu politycznego, a jego najlepsi przedstawiciele bez namysłu, lecz całkowicie świadomie, masowo staną w obronie swojego państwa.
Ciąg dalszy na str. 2
WOŁODYMYR STECIUK
12–13
EDUARD OWCZARENKO
14–15
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
trzeba, to właśnie dadzą to, co trzeba, a jeśli dadzą więcej, to też fajnie, frajerów trzeba wykorzystywać, my ich zrobiliśmy”. Czyli o jakichś wartościach polityczno-społecznych nie ma mowy. Władczy profit albo profit od władzy. Konieczność takiego planu, który władza Ze w swoim stylu wyniośle określiła „planem zwycięstwa”, od dawna już była wymagana od ukraińskich możnowładców przez rząd USA. Planu, który pozwoli skoordynować wszystkie działania pomocy dla Ukrainy ze strony USA i zachodnich partnerów, pozwoli konsekwentnie i szczegółowo działać na patelni wojny, a nie chaotycznie i w rozbieżnych kierunkach, jak to przeważnie było dotychczas. Planu, w którym odzwierciedlone są także nie imitacyjne i symulacyjne działania, nie propagandowe hasła w stylu talk-show, a realne. Jak realnie na Ukrainie będą reformowane demokratyczno-prawne podstawy społeczno-państwowe, liberalno-demokratyczne przemiany, pomimo ograniczeń czasu wojennego, co stanie się gwarancją nieodwracalnego postępu Ukrainy ku wspólnym wartościom z naszymi partnerami, a zatem i ku UE oraz NATO. Zatem, bez wątpienia, plan wymaga dopracowania, a najprawdopodobniej kardynalnie innego brzmienia i tekstu. Prawdopodobnie właśnie dlatego tekst nie został opublikowany, będą nad nim pracować razem z naszymi partnerami, aby był realny, treściwy i pozbawiony symulakrów oraz imitacji. Dlatego czekajmy. W październiku odbędzie się kolejny szczyt Ramstein, który zostanie przeprowadzony na najwyższym szczeblu. Z propozycji Bidena biorą w nim udział przywódcy państw – naszych partnerów. Świadczy to o tym, że rząd USA i Biden osobiście rozumieją znaczenie i wielką wagę takiego szczytu w obecnym czasie. Wojna dalej tak nie może trwać, potrzebne są nowe jakościowe decyzje i jej strategia. Ponadto ten szczyt dla Bidena będzie finałowym akordem jego prezydentury, który musi wybrzmieć i jestem pewien, że wybrzmi – potężnie i skutecznie. Nawiasem mówiąc, osobiście uważam Joe Bidena za jednego z najwybitniejszych prezydentów w historii USA. Nie będę sądził za wszystkie czasy, bo zestawianie różnych epok jest niestosowne, te epoki są jednak bardzo różne. A jeśli chodzi o czasy współczesne, przynajmniej ostatnich 60 lat, kiedy mogłem naocznie i świadomie obserwować różnych prezydentów USA, bez wątpienia uważam go za najlepszego prezydenta. Kto jeszcze nie słyszał i kto układał wszelkie teorie spiskowe dotyczące administracji Bidena, Biden wprost oświadczył: Ukraina musi zwyciężyć i ona niechybnie zwycięży, a my zrobimy wszystko, żeby tak właśnie było. I co tu ukrywać: ten szczyt odbędzie się na tle palącego wyścigu prezydenckiego, w którym rozstrzyga się nie tylko dalszy los USA, ale i los całego świata, a przede wszystkim los Ukrainy, dlatego ten szczyt jest również składową dramatycznego wyścigu. Myślę, że warto czekać na dobre niespodzianki od tego szczytu. Nie wszystkie, oczywiście, decyzje zostaną ogłoszone od razu, bo takie są wymogi czasu wojennego, ale niespodzianki są niemal zagwarantowane. Razem do zwycięstwa! Pozdrawiam i kocham wszystkich, którzy bronią Ukrainy. Z okazji Dnia Obrońców i Obrończyń Ukrainy! Sława Ukrainie! Bohaterom Sława! Wiktor SKORYK
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «Znaleźć światło w mroku wojny», s. 1
Zakończenie. Pocz. na str. 1. Putinowski blitzkrieg a la Hitler poniósł klęskę. Zachód, który również uważał, że Ukraina jest skazana na zagładę ze względu na wszystkie czynniki i rażącą dysproporcję stron, nagle dostrzegł, że ma szansę pomóc Ukrainie przetrwać, i zaczął pomagać, choć nie był na to gotowy. Jak pokazały późniejsze wydarzenia, Zachód nie był przygotowany na charakter i skalę tej wojny, brakowało mu i nadal brakuje amunicji oraz broni, które jest w stanie przekazać Ukrainie dla jej pełnowartościowej obrony bez ryzyka utraty własnej zdolności bojowej. Ale sam fakt skutecznej pomocy Ukrainie to czynnik, który dla kremlowców również okazał się bolesnym zaskoczeniem. Wcale na to nie liczyli, gdyż blitzkrieg takiego rachunku nie wymagał. W ten sposób, ponieważ Ukrainy nie udało się wziąć z zaskoczenia, Moskwa stopniowo, po oszałamiającej ucieczce jej wojsk spod Kijowa, rozgromieniu ich w charkowskiej operacji ofensywnej oraz wygnaniu z prawobrzeżnej Chersońszczyzny, przeszła do nowej strategii prowadzenia wojny – na wyczerpanie: metodycznego posuwania się małymi krokami swoich wojsk okupacyjnych, nie licząc się z własnymi stratami; szybkiego umacniania nowych okupowanych terytoriów fortyfikacjami – ta taktyka jest standardowa dla „oswajania” nowych zagrabionych terytoriów przez Moskwę jeszcze od XVII wieku; prób totalnego zniszczenia zdolności energetycznej Ukrainy, pogrążenia jej terytorium w ciemności, jej mieszkańców – w chłodzie i głodzie, a jej gospodarkę uczynienia niezdolną do działania. Taki kompleks działań na wyczerpanie, w przekonaniu Moskwy, zmusi Ukrainę do kapitulacji, a Zachód – do finansowego i politycznego zmęczenia wojną, a jeśli nie do odmowy pomocy Ukrainie, to do znacznego osłabienia takiej pomocy. W kompleksie działań imperialnej Moskwy ważną rolę odgrywa również wojna informacyjna – zarówno na terytorium Ukrainy, jak i wśród naszych partnerów, której składowymi są stawka na ultralewicowych i skrajnie prawicowych polityków, zwłaszcza na tych drugich, którzy znacznie wzmocnili się na całym świecie, a najbardziej właśnie w krajach świata zachodniego; jest to także praca agenturalna, organizacja publikacji w światowych mediach artykułów na zamówienie, które szerzą moskiewskie narracje, sieją wątpliwości co do zdolności obrony Ukrainy i ukarania Moskwy. Czołowe i najbardziej aktualne miejsce w tej wojnie informacyjnej Moskwy zajmuje stawka na zbliżające się wybory prezydenckie i parlamentarne w USA, najpotężniejszym państwie świata, gdzie obecnie liberalna demokracja znajduje się pod śmiertelnym zagrożeniem ataku skrajnie prawicowego ruchu MAGA, który w istocie zawłaszczył Partię Republikańską i rwie się do władzy. A to zagraża nie tylko fundamentom prawnym systemu politycznego Stanów Zjednoczonych jako światowej ostoi zachodniej liberalnej demokracji, ale samemu istnieniu USA, aż do wielkiego ryzyka wybuchu wojny domowej na ich terytorium. Tak czy inaczej, sam czynnik tak gorących i niebezpiecznych wyborów w USA gra na rękę Moskwie, odciąga siły i uwagę amerykańskiego rządu oraz społeczeństwa obywatelskiego od problematyki wojny Moskwy przeciwko istnieniu Ukrainy. Co więcej, czynnik tej wojny stał się składową tych wyborów w USA, co jest nowym zjawiskiem w historii Stanów Zjednoczonych, gdzie faktycznie nigdy kwestie zewnętrzne nie były czynnikami, które wpływałyby w jakikolwiek znaczący sposób na decyzje wyborcze amerykańskich wyborców. Ze-menedżerowie postanowili z tego skorzystać i właśnie tym tłumaczy się długi i głośny wojaż Zełenskiego i jego zespołu do USA w zeszłym tygodniu. Niestety, zrobiono to po raz kolejny niezdarnie i przesiąknięte jest to stawianiem na sprzeczności między politycznymi rywalami w USA. Również tradycyjnie rachuba Ze-zespołu podczas wizyty opierała się głównie na emocjach, na jaskrawych, pokazowych pop-efektach, co jest charakterystyczne dla popkultury, z której wykluli się ci neofici ukraińskiego politycznego świata. Ale to już nie działa. Czas Ze-imitacji przywiązania do demokratycznych wartości i zastępowania ich organizacją fałszywych show dobiega końca. Już mało kto w USA jest gotowy bić brawo na stojąco, a nawet na siedząco, Zełenskiemu i jego ekipie. A bez tego aktor z życia i ze swoich działań, którym jest Zełenski, pod kierownictwem swoich menedżerów, z teatralnego bohatera zmienia się w szmacianą lalkę-rekwizyt w teatralnej skrzyni. Natomiast naród ukraiński, jego społeczeństwo obywatelskie, zasłużenie coraz częściej pojawia się w retoryce polityków demokratów i demokratycznych mediów, co jest pozytywnym świadectwem tego, że w USA (gdzie tradycyjnie, moim zdaniem, przeceniana jest rola jednostki w historii i polityce) społeczna myśl polityczna powraca do bardziej wyważonej relacji ról między społeczeństwem a liderem politycznym. Nie Hitler był twórcą nazizmu, lecz masy ludowe, których resentyment rósł w mroku klęski w wojnie światowej, zubożenia i upokorzenia jako następstw tej wojny, Wielkiego Kryzysu, który „wyleczył” Hitler i spółka. W tym, między innymi, wyleczył kosztem tego, że wykorzystał środki przekazane przez Rosję Niemcom (pozyskane ze sprzedaży zboża i mienia ukraińskich chłopów zamorzonych Hołodomorem) w zamian za „industrializację”. Czyli budowę nowych fabryk pod klucz, obiektów energetycznych, infrastruktury, najnowszych zachodnich technologii, w tym także przemysłu wojennego. A dalej Hitler „leczył” resentyment niemieckiego społeczeństwa nową wojną światową, jeszcze większą, w wyniku czego klęska była jeszcze większa, ale to leczenie, wbrew rachubom Hitlera i społeczeństwa, przyszło nie od zwycięstwa, lecz od klęski i leczenia zachodnimi programami oraz włączenia niemieckiego społeczeństwa do świata przytomności i demokracji.
Także we współczesności to nie Trump zamówił MAGA, a zapragnęła jej wielka część amerykańskiego społeczeństwa, a dalej działa już system wzajemnych sprzężeń zwrotnych, który podsyca i powiększa ten społeczny upadek niczym lawina nabierająca mocy, co w rezultacie prowadzi do katastrofy. Perypetie wojażu Zełenskiego godne są satyrycznego show, tego samego, z którego wyszedł sam Zełenski i jego ekipa, która dramatycznie wybuchła w ukraińskim społeczeństwie w 2019 roku, co dało wielką pokusę dla dalszych zamiarów Kremla. Obecna amerykańska władza i Ze-ekipa są niekompatybilne wartościowo; liberalno-demokratyczne wartości dla Ze i Co są jedynie parawanem, symulakrem dla swoich autorytarnych instynktów, dlatego i harmonia w stosunkach, i owocna współpraca są bardzo utrudnione. Rząd USA zdaje sobie z tego sprawę i pomimo antagonistycznych wartości wobec obecnego ukraińskiego rządu, pomaga ukraińskiemu społeczeństwu obronić swoje istnienie oraz prawo do wolności i demokratycznych wartości. Rząd USA, na ile to możliwe w warunkach wojny, naciska na ukraiński rząd, rozumiejąc jego naturę, zmusza do prawnych, demokratycznych i liberalnych reform; rząd, który właściwie pozostaje rządem do tej pory tylko dlatego, że wybory na Ukrainie są niemożliwe w stanie wojny i okupacji jednej piątej kraju. Dlatego prezydenta Zełenskiego rząd USA przyjął poprawnie, ale powściągliwie. Zełenski, podobnie jak Trump, uważa, że jest misjonarzem i wizjonerem, zdolnym dogadać się z kimkolwiek, bez względu na wszystko. Przypomnijmy, czy nie najważniejsze, hasło kampanii prezydenckiej Ze-ekipy – „dogawariťsia s putinym posriedinie” i „jesli nużno dla etowo wstat na kolieni pieried nim, ja gotow eto sdielat”. I jeszcze – „my ich (czyli politycznych oponentów) sdielajem!”. Kto kogo „sdiełał”, niech teraz sądzi społeczeństwo, nauczone gorzkim i tragicznym doświadczeniem, a także, przepraszam, nauczone przez Putina, kto kogo „sdiełał”, chociaż dzięki ukraińskim patriotom „sdiełat” u Putinów nie wyszło. Na spotkanie z Trumpem trzeba było się napocić, bo Zełenski nagadał za dużo dla Trumpa (powtórzę: u autorytarnych liderów nie bywa solidarności. Bywają tylko identyczne instynkty, które prowadzą do tymczasowych sojuszy i osi). Autorytaryzm nie toleruje nikogo innego oprócz siebie, dlatego władczy Bolivar władzy i wpływu nie wytrzyma dwóch, on pragnie tylko monopolu. Właściwie w dużej mierze na takiej zasadzie prawa siły ludzkość istniała przez wszystkie poprzednie wieki, gdzie jest pan, a wszyscy inni to jego wasale, albo słudzy, albo poddani czy niewolnicy, albo ci, którzy płacą wasalny haracz. Autorytarna władza zawsze pragnie monopolu, co prowadzi do tworzenia imperiów, właściwie imperializmu jako głównego czynnika historii. To rodziło nieskończoną, nieprzerwaną serię wojen, ludzkość żyła w ciągłych wojnach. Dopiero w ostatnich siedmiu dziesięcioleciach ludzkość znalazła możliwość życia, choć nie do końca, ale bez wielkich wojen. W tym krótkim terminie moskiewskie imperium zła, dla którego takie istnienie jest sprzeczne z naturą i nie do zniesienia, postanowiło postawić kropkę. Oni, „nieszczęśni”, i tak długo połykali swoją rewanżystowską, resentymentalną złość na cały świat, a zwłaszcza na Ukrainę, na USA i cały Zachód, gromadzili 30 lat na to finansowe, przemysłowe, a przede wszystkim wojskowe siły, aby rozpieczętować najnowszą puszkę Pandory. Chociaż kolosalne wojskowe nagromadzenia z czasów radzieckich imperium zła też poszły w ruch. Wróćmy do ostatnich przygód Zełenskiego w Ameryce. Trump początkowo odmówił i zabronił tym samym swoim wasalom, obecnym Republikanom, spotykać się z Zełenskim. Stąd też narodził się chamski list od spikera Izby Reprezentantów z żądaniem do Zełenskiego odwołania ambasadora Ukrainy w USA, a także odmowa spotkania pod drwiącym i poniżającym pretekstem swojej wielkiej zajętości innymi, ważniejszymi sprawami. Ale nie tak się stało, jak Trumpowi się wydawało. Jak już podkreśliłem, czynnik Ukrainy stał się jednym ze znaczących czynników tego wyścigu prezydenckiego, co dla USA wcześniej było nie do pomyślenia. Dlatego musieli trampiści cofać się, bo zobaczyli, że Demokraci mają na tym wyraźny elektoratowy profit. Więc Trump „wspaniałomyślnie” raczył jednak wyrazić zgodę na spotkanie z Zełenskim, a ten udawał, że uwierzył słowom Trumpa i o mało nie ogłosił, że „Trump nasz!”. Pobawili się trochę między sobą dwie bardzo podobne do siebie postacie, które dobrze rozumieją naturę drugiej strony, i na tym się porozumieli. Ale tylko na tym. Ich wspólny „Bolivar” nigdy nie wytrzyma dwóch. Trumpowi absolutnie obojętna jest Ukraina, jemu w ogóle wszystko i wszyscy są obojętni, nieobojętny jest mu tylko on sam. I Zełenski w tym mało czym różni się od Trumpa. Mają tylko cele przeciwne w sytuacji wojny Moskwy przeciwko Ukrainie. Dla Trumpa ta wojna to przykra przeszkoda dla przyjaźni i współpracy z Kremlem, który nie tylko jest drogi Trumpowi ze względu na własne wartości autorytaryzmu, ale może być też partnerem w przeciwstawieniu się Chinom. Właściwie Trump nie ma żadnych wartości, oprócz jego wielmożności, profitu, a także własnego supernarcystycznego ego, które maluje mu bezdyskusyjne misjonarstwo i jedyną słuszną światową wizję – swoją własną. Jeśli chodzi o plan, który przywiózł Zełenski i jego kompania, to jestem w tym aspekcie sceptyczny. Poza tym nie został on opublikowany, są tylko niektóre mgliste opinie z anonimowych źródeł w zachodnich mediach, dlatego dyskutować w istocie nie ma o czym. Brak publikacji po wynikach wizyty świadczy o tym, że mój sceptycyzm jest uzasadniony. Znając naturę pisarzy Zełenskiego oraz naturę i istotę działań i zamiarów Ze-ekipy, mogę z dużym prawdopodobieństwem stwierdzić, że dokument, który przywieźli, ma tradycyjnie dla Ze-ekipy imitacyjno-propagandowy charakter. Dlatego nasi amerykańscy partnerzy zapewne określili go jako surowy i niegotowy. Jest tu też czynnik właściwy obecnej ukraińskiej władzy – handlowy, czyli w tradycjach i nawykach tej sfery, z której przyszli do władzy: wszelkie negocjacje przenoszą w nurt i formy targowiska, „proś więcej, niż
Tłumaczenie maszynowe
29 września po ciężkiej chorobie w 75. roku życia zmarł ukraiński historyk, przewodniczący Ługańskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, zasłużony pracownik oświaty Ukrainy Wołodymyr Fedorowycz Semystiaha. Wołodymyr Semystiaha urodził się w rejonie swatowskim i całe swoje życie zawodowe spędził na Ługańszczyźnie. W latach 70. ukończył instytut i pracował jako starszy wykładowca katedry historii Ukrainy Ługańskiego Uniwersytetu Państwowego. Jego zainteresowania naukowe koncentrowały się w dziedzinie badań nad historią społeczno-polityczną XX wieku, w szczególności była to historia podziemia „Młoda Gwardia” – mity i rzeczywistość, niemiecko-nazistowski reżim okupacyjny i jego specyfika na Ukrainie, ukraiński ruch narodowowyzwoleńczy na Ukrainie od końca XIX do końca XX wieku. Wołodymyr Semystiaha wchodził w skład specjalnej komisji ds. problematycznych kwestii w działalności krasnodońskiego antyfaszystowskiego podziemia „Młoda Gwardia”. Sięgając do mało znanych i zamkniętych materiałów w archiwach Ługańska, Kijowa, Doniecka i innych miast, przeprowadził własne śledztwo. Podsumowanie badań nie pokryło się z radzieckim i oficjalnym w tamtym czasie punktem widzenia na wyczyn młogwardzistów. Pracując w Ługańsku, znany historyk został wybrany członkiem zarządu obwodowej organizacji Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy, a proświcianie obwodu wybrali Wołodymyra Semystiahę na swojego przewodniczącego. Na społecznym stanowisku szefa Ługańskiego Obwodowego Zjednoczenia „Proświty” zrobił wiele dla utrwalenia języka ukraińskiego w zrusyfikowanym regionie. Był redaktorem naczelnym czasopisma „Bachmutśkyj szlach”. *** Na jednych z urodzin byłem u ciebie. Nie byłeś sam. Cała była proświciańska społeczność. I zauważyłem – nawet Ługań dołączyła do życzeń, bo pojawieniu się twemu zawsze rada. Dziesięć lat, jak smuci się ona. Dziesięć lat, jak okrutna wojna zabija Ukraińców Donbasu. Kiedy wiosną 2014 roku Rosja rozpoczęła przeciwko Ukrainie operację specjalną na Wschodzie, Wołodymyr Semystiaha był wśród tych, którzy stanęli na czele ukraińskiego oporu. Po okupacji części obwodu ługańskiego Wołodymyr Fedorowycz w wieku 64 lat spędził 55 dni w niewoli bojowników tak zwanej „łnr” za swoją postawę obywatelską i pomoc ukraińskiej armii. W tamte burzliwe dni pojawiła się nawet informacja o śmierci więźnia w wyniku tortur. Ale wytrwał, przeżył i zdołał wyrwać się na wolność. Zmieniwszy miejsce zamieszkania, W. F. Semystiaha kontynuował swoją działalność badawczą i społeczną działalność oświatową. Aktywnie pracował jako przewodniczący Ługańskiej Obwodowej „Proświty” – utrzymywał kontakt ze wszystkimi rozproszonymi przez wojnę po świecie ługańskimi proświcianami, a raz w roku aktywiści zbierali się razem w Kijowie. Za swojego proświcianina uważa- Dziesięć lat, jak przygarnął cię Wysznogród, stolica książąt, co w różnej bywał postaci. Jak bywały i Gdynia, i Gdańsk. A w jakimże twój rodzinny Ługańsk, co bolał do ostatniej chwili? Marzyłeś, by wrócić tam, gdzie wiecznie li Wołodymyra Fedorowycza także w Wyszogrodzie, gdzie mieszkał z rodziną. Był jednym z najaktywniejszych uczestników okrągłych stołów w centralnym biurze „Proświty”. Obecnym zapadło w pamięć jego błyskotliwe przemówienie na spotkaniu 12 września, gdzie wzywał, by mimo wszelkich trudności powrócić do misji wydawniczej „Proświty” i wydrukować zbiór żądań i propozycji dla władz, które uchwalała nasza organizacja społeczna... Niestety, na Chreszczatyk Wołodymyr Fedorowycz już nie przyjedzie. Bardzo boli nas utrata towarzysza broni. Składamy szczere kondolencje żonie zmarłego kolegi, jego synowi Arsenowi – żołnierzowi Sił Zbrojnych Ukrainy. zostały ślady i niczym już ich nie zmyć. Czy ty naprawdę ługański kozak? Można myśleć tak i nie tak. Żałowałeś jednego – archiwum. Lecz horda go nie uchroni. Ona prędzej papiery zeżre (tego nie warto wyróżniać kursywą). Świetlana pamięć o Wołodymyrze Fedorowyczu Semystiasze na zawsze pozostanie w naszych sercach. Zarząd Główny OTO „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Ty uważaj, że ją zwyciężyłeś. Jak sportowiec, co zakończył bieg i zostawił konkurentów w tyle. Więc nie warto oddawać się płaczowi. Będziemy nieść dalej świecę, którą niosłeś ty godnie i radośnie. Wasyl KŁICZAK 29 września 2024 r.
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr FERENC
Aby zrozumieć, na czym polega współczesna funkcja Ukraińców jako etnosu tworzącego państwo, warto uważnie przeczytać Konstytucję Ukrainy. Państwowe samookreślenie Ukraińców jako odwieczne marzenie o historycznej sprawiedliwości okazało się jedynie marzeniem, którego urzeczywistnienie wymaga ciężkiej codziennej pracy nad budowaniem państwa, bez nadziei na należyte wsparcie ze strony państwa. Twórcy ukraińskiej Konstytucji zapomnieli jednak starannie wyjaśnić etnicznym Ukraińcom ich prawa i obowiązki. Dla sprawiedliwości należałoby to zrobić, biorąc pod uwagę historycznie uwarunkowany faktyczny brak doświadczenia w demokracji i budowaniu państwowości. Konstytucja tworzy paradoksalną sytuację: naród ukraiński, formalnie zakładając państwo numerycznie jednoetniczne, w rzeczywistości ma minimum gwarantowanych przez nią możliwości realizacji tych funkcji państwotwórczych. Bezsprzecznie zostało to spowodowane sytuacją polityczną w momencie uchwalania Konstytucji i w dużej mierze spuścizną oraz inercją współczesnych światowych procesów kolonizacyjnych, lecz nie oznacza to, że tak powinno być, wychodząc z logiki udanego państwa. W preambule Konstytucji naród ukraiński i naród ukraiński, który samookreślił się państwowo, tworzą obywatele Ukrainy wszystkich narodowości. Oczywiście Ukraińcy jako etnos są konstytucyjnie równouprawnionym i równoprawnym twórcą państwa na równi z innymi etnosami, bez jakichkolwiek szczególnych preferencji państwowych i szczególnej roli w państwie. Swoją szczególną historyczną, odpowiedzialną rolę Ukraińcy powinni realizować wyłącznie dzięki własnej zdolności państwotwórczej i dominującej liczebności. Zatem zachowanie i rozwój ukraińskiej tożsamości etnicznej, kultury i duchowości, sprawiedliwego gospodarowania w państwie zależy wyłącznie od zdolności wykorzystywania mechanizmów demokracji poprzez wspieranie własnych przedstawicieli w państwie, biznesie, kulturze i duchowości. Chodzi o sprawiedliwą demokrację. W artykule 11 Konstytucji stwierdzono: „Państwo sprzyja konsolidacji i rozwojowi narodu ukraińskiego, jego świadomości historycznej, tradycji i kultury, a także rozwojowi etnicznej, kulturowej, językowej i religijnej tożsamości wszystkich rdzennych narodów i mniejszości narodowych Ukrainy”. Oznacza to, że państwo zobowiązuje się nie gwarantować, lecz jedynie zapewniać Ukraińcom jako etnosowi prawo do własnej tożsamości na równi z innymi etnosami. Uważa się za aksjomat, że dominująca liczebność narodu ukraińskiego na Ukrainie może samodzielnie zagwarantować sobie zachowanie i zabezpieczenie własnej tożsamości bez wsparcia państwa. Jednocześnie Konstytucja nie uwzględnia skutków historycznej kolonizacji ani negatywów procesów globalizacyjnych i przyznaje osłabionemu etnosowi demokratyczne prawo do samodzielnego naprawienia niszczących procesów ukraińskiej tożsamości etnicznej. Muszą to zrobić Ukraińcy, wybierając do struktur państwa i wspierając w innych sferach społeczeństwa nosicieli tożsamości etnicznej, przy czym pochodzenie etniczne jest wtórne. Dlatego ważne jest, aby sobie jasno zdefiniować termin etnicznej tożsamości. Jest on prosty: Ukraińcy mają być sobą w ukraińskości przez pokolenia. Chodzi o ukraińskość w „nienarodzonych, żywych i umarłych” w określeniu Tarasa Szewczenki. O zachowanie ciągłości pokoleń i rozwój w rodzinie podstawowych znaczników i wartości etnosu – języka, kultury, jednej wiary, unikalnego państwowego samookreślenia i sposobu sprawiedliwego gospodarowania na własnej ziemi. Do państwowego samookreślenia nie wystarczy, że państwo identyfikuje się jako Ukraina, ma państwowy język ukraiński, ukraińskie symbole – Hymn i Flagę – ukraińska tożsamość etniczna powinna swobodnie rozwijać się naturalną drogą, na przykład jak tożsamość Polaków. Tożsamość państwowa i tożsamość etnosu, który ją tworzy, to nie są tożsame pojęcia, zwłaszcza gdy mowa o Ukraińcach. Dopóki nie zostanie odnowiony samodzielny rozwój i zachowanie tożsamości przeważającej liczby formalnych Ukraińców, nie może być iluzji wsparcia państwa i demokracji. To jest oczywiste, ponieważ może to być zagwarantowane jedynie poprzez mechanizm prawdziwej demokracji, wybierając przedstawicieli-nosicieli wartości tożsamości etnosu. Szanując równe prawo wszystkich narodowości Ukrainy, warto znać prostą zasadę – każdy człowiek kieruje się wartościami własnego etnosu, bo są mu najbliższe. Zatem dla pełni funkcji państwotwórczej etnosu Ukraińcy powinni organicznie mówić po ukraińsku w rodzinie i publicznie, osobiście tworzyć i chronić przestrzeń językową, kulturową i duchową, wspierać biznes własnego przetrwania i wzbogacenia, mieć możliwość wybierania do władzy nosicieli ukraińskiej tożsamości i własnym życiem bronić przed wrogami i łajdakami własnego prawa do wolnego życia na ziemi. Co do terminów różnych tożsamości, rozpowszechnianych w przestrzeni informacyjnej, w tym narodowej, obywatelskiej, płciowej itp. Nie istnieją identyczni ludzie nawet w rodzinie, a tym bardziej wśród przedstawicieli jednego etnosu i narodu. Jest to sztucznie wrzucony w przestrzeń informacyjną wirusowy termin mający na celu podmianę nim pojęcia tożsamości, aby w jakiś sposób uzasadnić nieuchronność procesu globalistycznej unifikacji i atomizacji ludzkości. Podobne terminy mają na celu odciągać ludzi od naturalnego trybu życia w rodzinach, wspólnotach, etnosach. Walka z podobnymi informacyjno-społecznymi wirusami jest niemożliwa. Jednak nie należy ich bezmyślnie powielać, lecz starać się po prostu żyć w sposób własny, jakkolwiek trudno by to nie było. Właściwie w tym polega sens życia w rodzinie, etnosie, tradycji, życia własnym rozumem. Nie warto liczyć na to, że o język, kulturę, duchowość, tradycję gospodarczą Ukraińców zadbają lepiej od samych Ukraińców obywatele delegowani do władzy, o niewyraźnej lub skolonizowanej pseudoukraińskiej tożsamości. Prawda jest taka, że samoświadomych Ukraińców, a tym bardziej państwowców, okazało się mało w wyniku inercyjnych i zainspirowanych procesów kolonizacyjnych przeszłości i teraźniejszości. Jest to naglący problem przetrwania etnosu ukraińskiego i wszystko zależy od chęci każdego, by żyć w pokoleniach, zamiast biernie przyglądać się, jak tam, w Niebie, wykreślają z Księgi Rodzaju ostatniego Ukraińca. Wbrew okolicznościom sami Ukraińcy muszą zadbać o obsadzenie struktur państwowych i biznesu nosicielami ukraińskiej tożsamości etnicznej i nauczyć się rozumnie, twardo i nieustępliwie bronić własnej tożsamości z wiarą w Boską sprawiedliwość.
Tłumaczenie maszynowe
Olga HODACKA, zastępczyni przewodniczącego Kijowskiej „Proświty”
„Wychowanie narodowe zapewnia każdemu narodowi najszerszą demokratyzację edukacji, gdy jego twórcze siły nie zostaną okaleczone, lecz przeciwnie, dadzą oryginalne, samobytne skarby dla ogólnoludzkiego postępu: ono przez szacunek dla swojego narodu wychowuje w dzieciach szacunek dla innych narodów i tym samym skazuje nas nie na wąskie odgrodzenie się, lecz na szerokie zjednoczenie i światowe porozumienie między narodami i nacjami”. Zofia Rusowa
Patriotyzm obywateli Ukrainy to temat nie nowy, ale jego brzmienie jest nowe: czynny patriotyzm w warunkach czasu wojny. Ciężkie próby spadły zarówno na los naszego państwa, jak i na los narodu ukraińskiego, zwłaszcza młodego pokolenia, uczniów i studentów, którzy w ciągu lat wojny znacznie dojrzeli i przemyśleli swoje poglądy na życie. Obecnie priorytetowym zadaniem pozostaje wychowanie młodzieży w duchu patriotyzmu, miłości i szacunku dla swojego państwa, świadomej gotowości do stanięcia w obronie kraju. W ramach twórczej współpracy Gimnazjum-Internatu nr 13 w Kijowie z organizacjami społecznymi na Ukrainie oraz ośrodkami kulturalno-artystycznymi w diasporze (Kanada) odbyło się twórcze spotkanie uczniów, rodzicielskiej społeczności, pracowników pedagogicznych placówki oświatowej z przedstawicielami frontu kulturalno-oświatowego, w szczególności z Dmytrem Łomaczukiem – ukraińskim reżyserem filmowym, akademikiem, doktorem sztuk o sztuce, zasłużonym działaczem kultury Ukrainy, laureatem Nagrody im. Szewczenki oraz Międzynarodowej Nagrody Filmowej „Logos-Sinema”, który w przystępny i emocjonalny sposób opowiedział obecnym o powstaniu filmu dokumentalnego „Piekielne objęcia”, przetłumaczonego na wiele języków świata, z powodzeniem wyświetlanego w różnych krajach. Podczas projekcji filmu widzowie mieli możliwość dotknięcia historycznej chronologii bezprawnych działań Moskali przez cały okres ich istnienia, co stało się przyczyną ukształtowania ideologii, która do dziś dominuje w Rosji – państwie-agresorze. Dyskusja nad filmem przerodziła się w ożywioną rozmowę dzieci, nauczycieli, rodziców i gości-proświtian. Wstrząsający był moment, gdy siódmoklasista uścisnął dłoń reżyserowi Dmytrowi Łomaczukowi i podziękował za ujawnienie prawdziwych faktów o znienawidzonych wrogach, którzy niszczą szczęśliwe dzieciństwo małych Ukraińców i unicestwiają nasze miasta i wsie. Pod kierunkiem nauczycielki historii Iryny Dowhanenko inicjatywna grupa uczniów jeszcze długo na korytarzach omawiała najbardziej uderzające fakty historyczne, leżące u podstaw powstania filmu. Szczególne słowa wdzięczności skierowano do scenarzysty Pawła Mowczana – przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, który twierdzi, że „sens historii polega na tym, aby zrealizowały się wszystkie siły duchowe, aby wyjaśniły się wszystkie sprzeczności świata i aby cały ludzki zasób intelektualny został skierowany na to, by zrozumieć, że człowiek albo się wyczerpuje, albo ma kontynuację w różnych formach istnienia i w różnych formach państwowości”. Sala z aplauzem powitała słowa „Chwała Ukrainie! Chwała Bohaterom!”, które wybrzmiały w filmie! Tak, mocno wierzymy, że pokonamy moskiewskie zło, bo nasz naród, podobnie jak Ukraina, jest niezłomny! Obecnie ramię w ramię na polu bitwy o Ukrainę stoją ojcowie i matki wielu dzieci, w tym dzieci z Gimnazjum-Internatu nr 13 w Kijowie, ich starsze siostry i bracia, wśród których, niestety, są poległi, których pamięć czcimy. Proświtianka Tetiana Niehrij, zasłużona artystka Ukrainy, ofiarowała obecnym pieśni na słowa Tarasa Szewczenki i prowadziła dialog z uczniami o wartości języka i kultury ukraińskiej dla moralno-duchowego rozwoju osobowości współczesnej epoki, zdolnej godnie przeciwstawić się wrogiej ideologii i stanąć w obronie swojej rodzinnej ziemi. Wisienką na torcie spotkania było poznanie Oleny Poliszczuk (Toronto, Kanada) – producentki filmowej, ukraińsko-kanadyjskiej artystki i autorki książki „Historia floty od przeszłości do współczesności” (2024). Wszystkie wcześniejsze spotkania odbywały się online, a teraz po raz pierwszy od początku wojny przyjechała ona do Kijowa. Pani Olena od 2022 roku jest współautorką projektu Kijowskiej „Proświty” „Dzieci – Wojna – Ukraina”, który działa pod egidą Ogólnoukraińskiej innowacyjnej platformy edukacyjnej „Schody w Przyszłość” (I. Najda) przy wsparciu Ukraińców z Kanady (Toronto, Astra Production – Olena Poliszczuk, Nova Shkola – Natalia Halicz, dyrektorka), Chorwacji (Olena Dyba), Francji (Switłana Melobenska), kijowskiej organizacji Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, bibliotek Kijowa. Projekt ma na celu wsparcie moralne dzieci, które ucierpiały podczas wojny, przemyślenie narzędzi interakcji z nimi i stworzenie kulturalno-edukacyjnej przestrzeni (online, offline), w której żywa komunikacja pomoże zaszczepić dzieciom miłość do języka ukraińskiego, literatury pięknej, sztuki, rozwijać ich twórcze predyspozycje, kształtować wizerunek ukraińskiej literatury pięknej we współczesnych realiach na obczyźnie, ponieważ uczestnikami projektu są dzieci i dorośli z innych krajów, gdzie obecnie uczą się przymusowi przesiedleńcy z Ukrainy. Dyrektorka placówki oświatowej Switłana Woznenko oprowadziła gości po przestrzeni patriotycznej, stworzonej przez wolontariackie centrum, które ona zorganizowała, oraz po liderach samorządu uczniowskiego (Arina Dombrowska), opowiedziała o działalności centrum i wsparciu dla Sił Zbrojnych Ukrainy, o narodowo-patriotycznym wychowaniu młodzieży szkolnej oraz o cennej kulturalno-oświatowej pracy zespołu pedagogicznego. Miałam zaszczyt przedstawić monografię „Ukraińska edukacja w ogniu wojny” pod redakcją naukową akademik Nelli Nyczkało (Ukraińska edukacja w ogniu wojny: monografia / aut.: N. Nyczkało, O. Owczaruk, W. Horddienko, I. Iwaniuk; red. N. Nyczkało. Kijów: TOW „Jurko Lubczenko”, 2024. 208 s.). W dorobku naukowym znajduje się materiał o organizacji procesu edukacyjnego w Gimnazjum-Internacie nr 13 w Kijowie w warunkach wojny, autorstwa moim i zastępczyni dyrektorki ds. pracy wychowawczej Kateryny Kondrycką. Na wyklejce książki umieszczono rysunki o wojnie i pokoju naszych uzdolnionych uczniów i uczennic, którzy znajdowali się w okupacji w różnych regionach Ukrainy. „Wojna zmieniła nas, całe nasze społeczeństwo – i dzieci, i nauczycieli, i rodziców, i kierowników placówek oświatowych. Dziesiątki i setki tysięcy, a nawet miliony dzieci przedwcześnie stały się dorosłymi mędrcami… Nierzadko to właśnie oni na naszych oczach stawali się dobrymi psychoterapeutami dla swoich matek, babć i dziadków, którzy mają nieuleczalne rany i gorzko cierpią”, – czytamy w monografii, rozmyślamy, dyskutujemy i, co najważniejsze, działamy! Dobrowolne ofiary za zaprezentowaną książkę Oleny Poliszczuk „Historia floty od przeszłości do współczesności” w mieście-bohaterze Hostomel, gdzie również odbyło się twórcze spotkanie dzięki wsparciu kierowniczki wydziału kultury, młodzieży i sportu Rady Osiedlowej Hostomela Kateryny Pawlenko, oraz w Gimnazjum-Internacie nr 13 w Kijowie (dyrektorka – Switłana Woznenko) zostały przekazane na wsparcie Sił Zbrojnych Ukrainy. Goście wyrazili słowa wdzięczności zespołowi pedagogicznemu za cenną kulturalno-oświatową pracę w zakresie narodowo-patriotycznego wychowania młodzieży szkolnej i zaproponowali ciekawe pomysły na twórczą współpracę. Takie kulturalno-oświatowe spotkania i międzynarodowa współpraca z ukraińską diasporą sprzyjają jedności Ukraińców w walce z wrogiem, kształtowaniu aktywnej postawy obywatelskiej młodzieży szkolnej i narodowo-patriotycznemu wychowaniu młodego pokolenia, które ma odbudować Ukrainę. Trzymajmy kulturalno-oświatowy szyk, razem jesteśmy silni!
Tłumaczenie maszynowe
Serhij ŁASZCZENKO. Kiedy pisarka z Czarnomorska Walentyna Sydoruk wydaje kolejny numer lokalnej gazety proświtańskiej “Ridne słowo”, to nie zapomina przesłać mi kilku egzemplarzy do Lwowa. Wysoko cenię aktywność emeryckiej gwardii, dlatego rozpowszechniam wszystko, co od niej otrzymuję: coś zostaje we Lwowie, coś jedzie na Bukowinę, coś – na Zakarpacie. Tym razem pisarka sprawiła radość tym, że włożyła do przesyłki dwa egzemplarze swojej ostatniej powieści “Trawa przez asfalt”. Jeśli krótko, to jest to książka o ukraińskiej wytrwałości, upartości, nieśmiertelności. Jeden egzemplarz postanowiłem zawieźć na Kijowszczyznę i podarować Katerynie Sydoruk. Widzicie, te kobiety mają nawet jednakowe nazwisko. Dzięki mnie znają się korespondencyjnie i sympatyzują ze sobą. Pani Kateryna należy do grupy taraszczańskich emerytów, którzy trzymają się razem i przeżywają losy kraju. Porozmawiawszy z miejscowymi ludźmi, odnotowałem dla siebie takie momenty: największymi optymistami w Taraszczy są młodzież i dzieci, mają takie postrzeganie świata. Starsi zaś obecną wojnę odbierają bardzo boleśnie, wszak od swoich rodziców wiele wiedzą o poprzedniej. Wiedzą też o obecnych stratach na frontach, i o tym, że wróg nie zamierza się poddawać, że pomoc Zachodu jest niewystarczająca. Ale wśród starszego pokolenia są ludzie, którzy starają się iść naprzód. Są gotowi przebijać się, jak “trawa przez asfalt”, mimo podeszłego wieku, starczych chorób i kłopotów materialnych. Czasem niezwykle ważnym dla otoczenia jest pozytywny przykład. Przypominam sobie postawę ługańskiego nauczyciela języka ukraińskiego Iwana Zacharczenki. Będąc młodym wykładowcą, w drodze do pracy pisał kredą na wagonach towarowych szeroko znane dziś hasło: “Sława Ukrainie!”. Na początku lat 70. mało kto na Ługańszczyźnie wiedział o pochodzeniu tego zwrotu, o jego związku z ideologią OUN. Dla kogo starał się słobożanin? Dla jakichś narodowo świadomych jednostek? A jeśli nawet tak? Co pozostawało robić w tamtych czasach ługańczykom, doniecczanom, charkowianom, odesytom? Chyba tylko przyjąć formułę “jak trawa przez asfalt” jako swoisty drogowskaz do działania. Iwan Mychajłowycz mało zmienił się przez ostatnie pół wieku. Pobyt w 2014 roku w separatystycznej piwnicy zmusił go do opuszczenia rodzinnej Ługańszczyzny i przeprowadzki w odeskie. Mieszkając pod Saratą, od razu zaczął uczyć się języka bułgarskiego. Taka była jego postawa – przecież jest Ukraińcem, nie moskalem! Kiedy Iwan Mychajłowycz przypadkowo dowiedział się o młodym poecie z Charkowszczyzny Olesiu Stepanence, którego jeszcze w 2004 roku zabili rosyjscy szowiniści za miłość do ukraińskości, postanowił za wszelką cenę pojechać tam, na grób młodego patrioty. Nie przestraszył się w ósmym dziesięcioleciu wyruszyć w drogę i przejechać przez całą Ukrainę – z południowego zachodu na północny wschód. Z trudem odnalazł miejsce pochówku Olesia w Dergaczach, posprzątał na grobie, pomodlił się i przeczytał swój wiersz, poświęcony charkowskiemu patriocie. Wydawałoby się, jaki sens w sprzątaniu grobu, jeśli tam po dwóch-trzech miesiącach znowu wyrośnie wysoka trawa? Ale Iwan Mychajłowycz nie mógł inaczej. On jest nauczycielem języka ukraińskiego, on jest z tej niezłomnej ukraińskiej rasy, która potrafi “przerastać przez asfalt”, przetrwać w najtrudniejszych warunkach. A ludzie z tej kohorty cenią wkład jednostek. Taka już u nich religia, swoisty kult duchowego braterstwa. Niby mało pożytku z tej konkretnej podróży, ale jeśli opowiedzieć o niej całej Ukrainie, to pożytek jednak będzie i niemały. Może gdyby Iwan Zacharczenko był inny, to i jego syn nie poszedłby w lutym 2024 roku jako ochotnik bronić Ukrainy. Gdyby Walentyna Sydoruk nie wydawała w Czarnomorsku “Ridnego słowa”, nie przysyłała gazety mi, to i ja nie miałbym tyle bodźców do rozpowszechniania czarnomorskich impulsów na resztę terytorium Ukrainy. Zaczepiwszy się o tę proświtańską gazetę, jakoś łatwiej rozpoczynać rozmowę i o taraszczańskich sprawach. Okazuje się, że Kateryna Sydoruk również pisze wiersze. A jeszcze chciałaby opowiedzieć ludziom o swoim mężu Hryhoriju Prytule. Był nauczycielem geografii – niezwykle mądrym, szlachetnym, zasadniczym człowiekiem, kochającym i sprawiedliwym. Ostatni raz widziałem go jakieś trzydzieści lat temu. Nigdy nie rozmawialiśmy na życiowe tematy, dawała o sobie znać różnica wieku. Ale przypominam sobie, że nauczyciel geografii mi się podobał. Było w nim coś prawdziwego, ciepłego, ukraińskiego… Od pani Kateryny dowiedziałem się ciekawej szczegółu: mój ojciec swego czasu zamierzał pisać książkę o Hryhoriju Fedorowyczu. Nie zdążył, bo zmarł. Oto nowina... Nie wiedziałem. Więc przy okazji jeszcze raz dziękuję Walentynie Sydoruk za aktywność. Jak widzimy, żaden patriotyczny impuls nie mija bez śladu. Niechybnie dowiesz się czegoś nowego – o swoim kraju, o mieście swojego dzieciństwa, o ciekawych ludziach, na których przez te wszystkie lata trzymała się Ukraina.
który dobrze znał ojca Czudynowycza, na początku lat 90. ubiegłego wieku udało się zaprosić do szkoły nr 40 w rejonie korabelnym ukraińskiego księdza na jedną ze szkolnych uroczystości” – opowiedział Ołeh Matijuk. O początkach ukraińskiego odrodzenia w swoim wystąpieniu wspomniał również przewodniczący Mikołajowskiej organizacji krajowej „Ruch Ludowy Ukrainy” Jurij Didenko. Opowiedział on o przyjeździe ojca Mykyty Czudynowycza zimą 1990 roku do miasta Piwdennoukrajinśk (Gard) z edukacyjnym wykładem o ukraińskim kościele autokefalicznym, który dopiero zaczął się odradzać. Podczas spotkania wystąpiła i przeczytała własny wiersz o naszym języku ukraińskim znana witowska mistrzyni, kierowniczka bibliotecznego klubu konwersacyjnego języka ukraińskiego „DijeSłowo” Hanna Szachował, a solista ludowego zespołu wokalnego „Witowczany” wykonał ukraińską pieśń „Rodie, nasz rodie”. Wszyscy, którzy przybyli na muzealne spotkanie, otrzymali książki duchowe, które wydawał ojciec Mykyta Czudynowycz. Podobne spotkania zaplanowano przeprowadzić w Basztance, Nowym Buhu oraz w rodzinnych stronach ojca Mykyty Czudynowycza w mieście Kropywnycki. mir” jest typowy dla epoki kijowskoruskiej. To znaczy, że ta legenda ma swoje podstawy i pośrednio wyjaśnia nazwę miasta” – wyjaśnił autor. Podczas prezentacji poruszono kwestię budynku, który mieszkańcy Żytomierza obecnie nazywają „magistratem”. Jak twierdzi krajoznawca, ten budynek zajazdu typu hotelowego nigdy nie był pomieszczeniem magistratu. Książka „Żytomierzowi 1140 lat” zawiera wybór fotografii z XIX i XX wieku, które wcześniej nigdzie nie były publikowane. Spotkanie harmonijnie dopełniły muzyczne upominki od kompozytorki i wykonawczyni pieśni przy akompaniamencie gitary Łarysy Bojko. Wszyscy chętni będą mogli przeczytać nowe wydanie w bibliotekach miasta.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
Biblioteka ojca Mykyty Czudynowycza liczy ponad 3000 książek. Są tam również rzeczy osobiste ojca Mykyty, ikonostas, maszyna do pisania oraz książki wydrukowane przez niego samego, pieczęcie, dyplomy i listy gratulacyjne. Wystawę przedstawiła przewodnicząca „Witowskiego towarzystwa ukraińskiego”, kierowniczka biblioteki Lilija Połkownyczenko. Podczas wydarzenia wystąpili: Wjaczesław Cybułko, przewodniczący Mikołajowskiej organizacji krajowej „Ruch Ludowy Ukrainy” Jurij Didenko, zastępca przewodniczącego Ołeksandr Małycki, przewodniczący organizacji społecznej „Memoriał” Jurij Zajcew, a także głos do wszystkich obecnych zabrał kapelan Wasyl Morozow (organizacje społeczne „Droga do życia” oraz „333”). Protojerej Prawosławnej Cerkwi Ukrainy Mykyta Czudynowycz, który pełnił swoją posługę na Chersońszczyźnie, był, jak go nazywano, „człowiekiem wielkim – bohaterem Cerkwi”. W okresie radzieckim, ryzykując własnym dobrobytem i bezpieczeństwem rodziny, chronił świątynie przed ich zamknięciem, a nawet własnymi rękami zbudował dwie cerkwie. Drukował literaturę cerkiewną w drugim obiegu, później bezpłatnie rozpowszechniał książki o treści duchowej, gorąco wzywał wszystkich do edukacji duchowej, propagował wydarzenia z historii Żytomierza, a ich opis poprzedza krótka analiza każdej epoki. Oczywiście, jest Prawosławnej Cerkwi (UAAP) na Mikołajowszczyźnie, był ojciec Mykyta Czudynowycz. Znowu w cerkwi zaczęła brzmieć język ukraiński. Mnie, jako jednemu z założycieli Ośrodka Towarzystwa Języka Ukraińskiego, znana była wybitna postać księdza, który aktywnie współpracował z obwodowym Towarzystwem Języka Ukraińskiego, na czele z W. P. Bojsenkiem, towarzystwem „Memoriał” oraz innymi ukraińskimi organizacjami demokratycznymi, które pojawiały się w Mikołajowie na początku ukraińskiego odrodzenia. Poprzez Ołeksandra Małyckiego, kolegę ze wspólnej pracy w miejskiej organizacji Towarzystwa Języka Ukraińskiego,
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
świeże ustalenia, które naukowiec przedstawia, badając zbiory archiwów i muzeów. Regionalista zwrócił uwagę na korektę w wiedzy historycznej. „W historii Ukrainy są miasta, które prowadzą swoją historię od legendarnego wyjaśnienia; są to Kijów i Żytomierz. Wiadomo, że w 1984 roku żytomierzanie obchodzili 1100-lecie jego założenia. Historycy zlekceważyli tu niepisaną zasadę, zgodnie z którą pierwsza wzmianka dokumentalna wyznacza początek historii miasta. Wiadomo, że taką wzmianką o Żytomierzu jest rok 1322; „Kronika litewska i żmudzka” podaje dane o wyprawie litewskiego księcia Gedymina na ziemię kijowską, w czasie której opanował on zamki Owrucz i Żytomierz” – powiedział historyk. Zdaniem Hennadija Machorina legenda o założeniu Żytomierza przez wojownika księcia Askolda ma swoje podstawy. „Jednak nie chodzi o druhnika, jak się powszechnie uważa, lecz o wojewodę. Po pierwsze, zwykły druhnik nie jest zdolny do stanowczego kroku – odejścia od nowego, choćby samozwańczego księcia; po drugie, to właśnie wojewoda mógł ocenić dogodność miejsca pod założenie miasta i zapewnienie jego obrony. Także imię „Żyto-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wielką rosyjską rzeką, ale ma ona bałtycko-fińską nazwę. Pierwsza część słowa wol – „biały”, „czysty”, a druga część ga – „prąd”, „rzeka”. Czyli hydronim „Wołga” oznacza „Rzeka z czystą wodą”. W europejskiej części Federacji Rosyjskiej jest ponad dziesięć nazw rzek i jezior o takiej samej nazwie Wołga. Hydronimy z pierwszym członem wołg-, wał-, wałgu w nazwach są dość rozpowszechnione na terytoriach bałto-finów i wołgo-finów – są ich setki. W Estonii jest rzeka i jezioro o takich samych nazwach Valgejõgi oraz miasto Valga, w Karelii jezioro Wołgojarwi (jarwi oznacza „jezioro”). Bałtycko-fiński i wołgo-fiński formant ga w znaczeniu „rzeka” bardzo często spotyka się na całej przestrzeni europejskiej części FR – oto niewielki wykaz rzek: Wołonga, Wołonga, Woga, Kirenga, Edelga, Katanga, Lokanga, Olanga, Ludanga, Wetługa, Kanerga, Mszaga, Pieczenga, Koksza-ga, Mołoga, Swijaga, Juronga. Nazwa Białe Jezioro – to dosłowne tłumaczenie z języka wepskiego słowa Volgeol jarv, gdzie Volgeol, skrócona forma Volgar, oznacza „Białe”, a jarv – „jezioro”. Nazwa jednego z największych dopływów Wołgi, Wetługi, pochodzi od maryjskiego słowa wetła – „mewa”, czyli Wetługa – to „Rzeka mew”. Swijaga z czuwaskiego oznacza „Rzeka” – od si, lub su, – „woda” i ga – „prąd”. Nazwa znanego jeziora Seliger, gdzie corocznie przeprowadzane są masowe ogólnorosyjskie imprezy, w tłumaczeniu oznacza „Wysokie jezioro”; tę nazwę potwierdza jego położenie na Wyżynie Wałdajskiej. Nazwa rzeki Oka – największego dopływu Wołgi – pochodzi od jokki – „Rzeka”. Stolica Rosji Moskwa w swojej nazwie powtarza rzekę, nad brzegami której się znajduje. Ta nazwa też jest ugrofińska i w tłumaczeniu oznacza „Rzeka-żywicielka”: od mosk – „jedzenie”, „żywność” oraz va – „woda”, „rzeka”. Główna rzeka rosyjskiego Sankt Petersburga nazywa się Newa, ona też ma fińskie pochodzenie. Pierwsza część nazwy nie oznacza „błoto”, a druga va – „woda”, „rzeka”. Czyli Newa – to „Zabłocona rzeka”. Podobna sytuacja jest z całą hyd-
Tłumaczenie maszynowe
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
Дмитро ЧОБІТ
Продовження. Початок у ч. 34—38 за 2024 р.
Українці й росіяни – то абсолютно різні народи Про те, що українці, білоруси та росіяни є окремими і самобутніми народами, ні в кого у світі ніколи не викликало сумніву з часу становлення слов’янознавства (славістики) – комплексу наук та дисциплін про слов’ян, їхню історію, мови та культури. Результати цих наукових досліджень, у тому числі про українців і росіян, починаючи із середини ХIХ ст., щорічно публікувалися в численних міжнародних і національних спеціальних журналах та періодичних збірниках. Назвемо з них лише окремі: “Archiv fur sla- vische Philologie” – найбільш авторитетний науковий журнал з питань славістики, видавався у Берліні з 1876-го по 1929 рік, за цей час вийшло 42 випуски; “Pra- ce Filologiczne” (виходив у Варшаві з 1885-го), “Rocznik Sla- wistyczny” (Kpаків, з 1908-го), “Jужнословенски филолог” (Белгґрад, з 1913-го), “Revue des Etudes Slaves” (Париж, з 1921-го), “Slavia” (Прага, з І922-го), “The Slavonic and East European Revi- ew” (Лондон, з 1922-го), “Slavia Occidentalis” (Познань, з 1921- го), “Zeitschrift fur slavische Philo- logie” (Ляйпціґ, з 1925-го, Гайдельберґ, з 1951-го), “Slavische Rundschau” (Прага – Берлін – Відень, 1929–1940 рр.), “Byzanti- noslavica” (Прага, 1929 р.), “Wie- ner slavistisches Jahrbuch” (Відень, з 1950-го), “Oxford Slavonic Pa- pers” (Оксфорд, з 1950-го), “Stu- dia Slavics” (Будапешт, з 1955-го), “Die Welt der Slaven” (Вісбаден, з 1956-го). В Російській імперії теж видавалися наукові журнали, присвячені питанням слов’янознавства, зокрема “Известия Отделения Русского Языка и Словесности Императорской Академии Наук” (1896–1927 рр.), “Русский Филологический Вестник” (1879–1918 рр.), “Журнал Министерства Народного Просвещения” (1834– 1917 рр.). В Радянському Союзі видавався щомісячний журнал “Советское славяноведение”, з 1993 року – “Славяноведение”. У Москві діяв і ще діє Інститут слов’янознавства АН СРСР (тепер РАН). В Україні теж постійно виходили наукові видання з питань слов’янознавства: “Питання слов’янського мовознавства”, “Питання слов’янської філології”, “Українське слов’янознавство”, “Слов’янське мовознавство”, “Міжслов’янські літературні взаємини”, “Слов’янське літературознавство і фольклористика”. На українській еміграції з 1948 р. виходила серія неперіодичних збірників “Slavistica”. Вище наведено далеко не повний перелік іноземних та вітчизняних слов’янознавчих видань, у яких висвітлювалися різноманітні аспекти історії, мови і культури усіх слов’ян: східних, західних і південних. Розвиткові слов’янознавства у світі сприяли щоп’ятирічні Міжнародні конгреси славістів. Перший відбувся у Празі в 1929 році, четвертий у Москві (1958 р.), дев’ятий у Києві (1983 р.), шістнадцятий у Белграді (2018 р.), наступний, сімнадцятий мав пройти з 28 серпня до 1 вересня 2023 року у Парижі, але у зв’язку з російсько-українською війною, його перенесли на 2025 рік. І у славістичних виданнях, і на Міжнародних конгресах славістів завжди висвітлювалися й питання, пов’язані з історією, мовою та культурою українців. За чисельністю українці були другим після росіян слов’янським народом. Впродовж двох століть жоден вчений-славіст не тільки не заперечував, а й не піддавав сумніву той факт, що українці є окремим самобутнім народом, а тим більше ніхто не говорив, що росіяни та українці – один народ. Українців завжди вважали великим слов’янським народом. Уже це беззаперечно свідчить про абсолютну надуманість та історичну неправдивість тверджень президента Росії Путіна про те, що нібито “росіяни та українці – один народ”. Ні! Україна та українці – то одна з найбільших і неповторних галузок у букеті світового слов’янства. На тлі багаторічних і фундаментальних наукових напрацювань у галузі слов’янознавства концепція “про один народ” Путіна є не просто дилетантською, а й очевидною провокацією, спрямованою на виправдання агресії та загарбницької війни Росії проти України. Дивуватися тут теж нема чому – що можна чекати від невігласа, який сам хвалився, що погано вчився, бо “пив багато пива”, опановуючи юриспруденцію та премудрості тероризму в школі НКВД-КГБ. Теперішній замах Путіна та російських шовіністів на самобутність українців – то початок агресії й проти усіх слов’ян, то відродження ідеї російського панславізму, тобто пропаганди особливої місії Росії щодо інших слов’янських народів, її гегемонії у слов’янському світі, прагнення до об’єднання під скіпетром російського імператора усіх слов’ян. Саме так ще у ХIХ ст. російські правителі бачили шлях Росії до світового панування. Путінська концепція про “один народ” – то лише перший крок новітнього російського недоімператора на цьому огидному і богопротивному шляху агресивної загарбницької війни, масових вбивств, звірств та геноциду. Про те, що людиноненависницька концепція Путіна під гаслом “росіяни та українці – один народ” має зумисний і злочинний характер, спрямований на повне знищення українців як окремої нації, а України як незалежної держави, свідчать воєнні злочини російських окупантів на тимчасово захоплених українських землях. Скрізь вони діють однаково, що вказує на єдину, подану зверху методику геноциду, створену під керівництвом Путіна. Усіх, хто говорить українською мовою, вважають нелояльними до російських окупантів, їх змушують перейти на російську, віддати дітей у російські школи; незгідних депортують у віддалені райони Росії для так званого “перевиховання”; тих, хто відкрито відстоює свою українську національну гідність і заперечує путінську тезу про “один народ”, вважають нацистами, яких неможливо перевиховати, тому їх викрадають, катують і вбивають, переважно ночами. Хіба то не геноцид? Безперечно, геноцид, влаштований за прямої участі й відома самого Путіна – найбільшого державного терориста ХХI століття, автора не баченої досі за масштабами бойових дій несправедливої, колоніальної, загарбницької, а тому злочинної війни.
Де і коли формувалися український і російський народи А тепер наведемо деякі історичні факти, які прямо заперечують тезу Путіна про “один народ” і свідчать не тільки про її помилковість, а й зумисну неправдивість. Для початку розгляньмо питання слов’янського світу й місце у них українців та росіян. Нагадаю, усі слов’янські народи діляться на три великі групи: південних, західних і східних. До південних слов’ян належать: серби, хорвати, македонці, болгари, словенці, чорногорці та боснійці. До західних відносять поляків, чехів, словаків, кашубів і лужичан; до східних – українців, білорусів і росіян. Предками усіх слов’ян є праслов’яни; праслов’янська мова лежить в основі мов усіх слов’янських народів, тому вони між собою мають багато спільного, але й немало відмінностей, багато таких існує і між росіянами та українцями, на таке вплинуло чимало факторів. До них насамперед належать природні умови, в яких проживали люди. Саме природа, спосіб життя і продукти харчування визначають глибинну суть народу. Український народ формувався ще у праслов’янські часи (II тис. до н.е. – VI ст. н.е.) у лісостеповій зоні, на просторі від Дністра і Західного Бугу на заході до Середнього Подніпров’я на сході та від Прип’яті на півночі до степів Середнього Побужжя на півдні. Клімат тут теплий і м’який, води було вдосталь, опадів теж, земля родюча, тому місцеве населення ще з VI тис. до. н.е. займалося землеробством, хліб став його головним продуктом харчування. Російський етнос виник у так званому літописному Заліссі – на території басейнів Оки, Верхньої та Середньої Волги. Тут земля була багата на ріки, озера та болота й відзначалася суворим і холодним кліматом. Впродовж кількох тисяч років основним заняттям місцевих народів було рибальство і мисливство, а головними харчами стали риба і м’ясо. Слов’ян Подніпров’я від балто-фінів і волго-фінів Оки та Верхнього і Середнього Поволжя відділяли правічні ліси, помережані великою кількістю рік і боліт. Слов’яни почали проникати у ці далекі північні краї щойно у X–XI ст. Тобто на цей час і припали перші контакти слов’ян із балто-фінами та волго-фінами. Територію контактної зони назвали Заліссям, бо стосовно Подніпров’я вона була за цими великими, важкопрохідними і необжитими лісами, які простягалися смугою у кілька сотень кілометрів від Балтики до Середньої Волги. Балто-фінські та волго-фінські племена, іменовані у давніх літописах збірним іменем чудь, були корінними мешканцями цих країв. Слов’яни на цій землі – прийшле населення. Балто-фіни і волго-фіни, як деякі народи Кавказу та баски на Піренеях, – то автохтони Європи, вони проживають тут на кілька тисяч років давніше від індоєвропейських народів. Про те, що басейни Оки, Верхньої та Середньої Волги є прабатьківщиною балто-фінів і волго-фінів, свідчить сама мова землі – тисячі топонімів і особливо гідронімів. Назви практично усіх великих і середніх річок, озер, гір та міст Центру Європейської частини РФ мають чіткі пояснення з балто-фінських (фінська, естонська, карельська, вепська, водська, лівська, іжорська) та волго-фінських (мокшанська, мерська, марійська, ерзянська, черемиська) мов. І навіть якщо припустити, що на цій території, яку тепер називають Росією, слов’яни є корінним населенням, то чому вони не залишили по собі власних географічних назв, чому там панує балто-фінська та волго-фінська топонімія? Наголошую, що географічних назв балто-фінського та волго-фінського походження у Європейській частині Російської Федерації десятки тисяч. Наведемо деякі з них. Волга. Її тепер називають ве-
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...onimią europejskiej części dzisiejszej Rosji. Tutejsze nazwy są jaskrawym i niezaprzeczalnym dowodem na to, że są to odwieczne ziemie bałtycko-fińskich i ugrofińskich ludów, ich praojczyzna. Dziesiątki tysięcy bałtycko-fińskich i wołżańsko-fińskich nazw miast, rzek i jezior zdobią terytorium Centrum europejskiej części Federacji Rosyjskiej, które dziś nazywa się „sercem Rosji”. Zatem „sercem” obecnej Rosji stała się odwieczna ugrofińska ziemia.
Nazwy „Rosja” i „ruskije” w językach bałtyckich sąsiadów Moskwicinów
W XI–XIII w. Finowie bałtyccy w międzyrzeczu Oki i Wołgi Środkowej zostali skolonizowani przez przybyszów z Rusi Naddnieprzańskiej. W toku chrystianizacji tego kraju stopniowo zrusyfikowali się – zaczęli przyjmować nowy język, którym odprawiano nabożeństwa. Tak na podstawie cerkiewnosłowiańskiego zaczął kształtować się nowy język nowego narodu, który nazwał samego siebie przymiotnikiem „russkije”. To jedyny przypadek w Europie, a być może i na świecie, gdy naród w swojej nazwie ma nie rzeczownik, lecz przymiotnik. Przymiotnik wyraża cechę i odpowiada na pytanie „jaki? jaka? jakie?”. Na pytanie „kim jesteś?” miejscowy zrusyfikowany fiński mieszkaniec odpowiadał: „ruskij”. W tym przypadku nazwa russkij oznaczała, że jej nosiciel należy do panów z Rusi – państwa w Naddnieprzu z centrum w Kijowie.
Rosjanie (samonazwa „russkije”) to stosunkowo młody naród, który kształtował się pod wpływem słowiańskich książąt i presją prawosławnego Kościoła przez kilka stuleci i wykrystalizował się jako odrębny naród dopiero w XIV–XV w.
Głównymi składnikami etnicznymi, z których powstał nowy naród – Rosjanie (ruskije) w międzyrzeczu Oki, Górnej i Środkowej Wołgi, byli autochtoni – miejscowi Finowie bałtyccy i Finowie wołżańscy, przybyli Rusini oraz chrześcijańscy misjonarze z Rusi Naddnieprzańskiej, przede wszystkim Grecy. W ich środowisku ukształtował się nowy język nowego narodu, który dziś nazywamy rosyjskim, a naród – Rosjanami.
W procesie etnogenezy Rosjan (ruskich) wzięły udział także słowiańskie plemiona nowogrodzkich Słowian, bałtyckich Krywiczów, Radymiczów i Wiatyczów. Świadczą o tym następujące fakty. Do dziś Łotysze nazywają swoich wschodnich sąsiadów-Rosjan etnonimem krievs, a Rosję – Krevija; przymiotnik „rosyjski” po łotewsku brzmi krievisks. W języku litewskim istnieje podobny etnonim oznaczający Rosjan – krievai. (Tiszczenko K. Doliteopisna mowna istoriia ukraintsiv. – K., 2016. – S. 132–133).
Bezsprzecznie nazwy Krevija, krievs pochodzą od słowiańskiego ludu Krywiczów, który mieszkał sąsiedzko z Łotyszami i Litwinami. Nawiasem mówiąc, Finowie i Estończycy także wymawiają nazwę „Rosja” po swojemu. Po fińsku Rosja to Venaja, a po estońsku – Venemaa. (Tamże. – S. 133).
Podstawą tej nazwy jest określenie dawnych Słowian mianem Wenedów w pracach autorów antycznych: Korneliusza Tacyta, Klaudiusza Ptolemeusza, Pomponiusza Meli, Pliniusza Starszego. Nawiasem mówiąc, Morze Bałtyckie autorzy antyczni znali jako Zatokę Wenedzką, bo na jego wybrzeżu mieszkali Słowianie, których oni, za przykładem Germanów, nazywali Wenedami. Tak znali ich również Finowie i Estończycy. Początkowo Wenedami nazywano Słowian osiadłych w Inflantach, zwłaszcza w Nowogrodzie, a później nazwę tę przeniesiono na cały kraj Moskiewię i Moskwicinów. Łotewskie, estońskie i fińskie nazwy kraju Moskiewii i narodu Moskwicinów przetrwały do dziś i świadczą, że są to pierwotne nazwy historyczne obecnej Rosji i Rosjan, przekazane przez ich najbliższych sąsiadów.
O języku rosyjskim i narodzie moskiewskim
Podstawę języka rosyjskiego stanowiły język cerkiewnosłowiański oraz gwary przybyłych Rusów, nowogrodzkich Słoweńców, Krywiczów, Radymiczów, Wiatyczów. Doszło też do pewnego wzajemnego wpływu języków substratu fińskiego, którego ślady widoczne są w fonologii, morfologii, leksyce i składni języka rosyjskiego. Z wpływem fińskim wiąże się tzw. okanie, akanie i cokanie; cząstkę ka jako wyrażenie zachęty do działania: wozmi-ka, pojob-ka, prinieси-ka. Jednym z jaskrawych leksykalnych zapożyczeń języka rosyjskiego są pielmieni, które stały się narodowym daniem Rosjan. Dosłownie w tłumaczeniu z język wołgofińskich pielmień oznacza „mięso w cieście”, od pel – ciasto i mień – mięso; inny wariant to „ucho chlebowe”.
W kształtowaniu języka nowego narodu znaczną rolę odegrała prawosławna cerkiew, w której nabożeństwa odprawiano w języku cerkiewnosłowiańskim. Tym językiem odprawiano nabożeństwa także w Kijowie, ale tutaj nigdy się nim nie rozmawiało, nawet przez kapłanów – był to język cerkwi, piśmiennictwa i literatury, w większości również cerkiewny. Językiem potocznym w Rusi Naddnieprzańskiej był język staroukraiński, który wyodrębnił się z języka prasłowiańskiego najpóźniej w V–VI w. n.e. Zupełnie inna sytuacja panowała w Zaliesiu – tam dominowali Finowie, Estowie, Meria, Wepsowie, Wod, Liwowie, Iżorowie – zamieszkiwali oni pobliża Bałtyku; Meszczerzy, Mokszanie, Muromianie, Erzjanie, Mordwini, Maryjczycy, Czeremisi zasiedlali przestrzenie międzyrzecza Oki, Górnej i Środkowej Wołgi. Wszystkie te narody posługiwały się spokrewnionymi językami, lecz nie rozumieli ich Słowianie.
Środkiem skutecznej chrystianizacji tego kraju przez misjonarzy stał się język wprowadzony na bazie cerkiewnosłowiańskiego, u podstaw którego święci Cyryl i Metody położyli macedoński dialekt starobułgarskiego. Tak cerkiewnosłowiański (inna nazwa – starosłowiański) stał się językiem nabożeństw, językiem cerkwi i językiem literatury. Ale język utworów pisanych bardzo silnie różnił się od języka potocznego narodu. W Rusi Naddnieprzańskiej język potoczny i pisany były zupełnie inne. I taki stan obserwowano nie tylko na ziemiach ukraińskich. Cerkiewnosłowiańskim pisali nawet prawosławni Rumuni do XVII w. I o ile Rumuni zachowali swój dawny język potoczny, to w toku chrystianizacji kraju bałtofińskie i wołgofińskie języki ojczyste, macierzyste, z jakiegoś powodu zostały utracone. Na bazie języka cerkiewnosłowiańskiego w kronikarskim Zaliesiu – międzyrzeczu Oki, Górnej i Środkowej Wołgi – stopniowo ukształtował się nowy język, który dziś nazywa się rosyjskim. Dlatego w językach bułgarskim i rosyjskim jest tyle wspólnego, nawet nazwiska mają jednakowe zakończenia na -ow, -ew, -jew, -in. Zatem język rosyjski to język zrusyfikowanych narodów bałtofińskich i wołgofińskich, u podstaw którego leży starosłowiański, a dokładniej – macedoński dialekt starobułgarskiego.
Według wniosków radzieckiego akademika W. W. Winogradowa proces „kształtowania języka narodowości wielkorosyjskiej” trwał w ciągu XIII–XV w. Podobnie czytamy w znanej kronice Aleksandra Gwagniniego: „Naród moskiewski z początku był nieliczny i nieliczebny; wywodził się z Rusi”. Te słowa odnoszą się do 1578 r. Dalej O. Gwagnini pisze, że za pomocą siły i zdrady ten naród i państwo zaczęły szybko się rozszerzać. (Gwagnini O. Kronika Europejskiej Sarmacji. – Oprac. Ju. Mycyk. – Kijów, 2007. – S. 576). Zatem w kształtowaniu się nowego narodu moskwiczan wiodącą rolę odegrała przymusowa chrystianizacja narodów fińskich w międzyrzeczu Oki i Środkowej Wołgi. Proces ten trwał aż do 1917 roku! Tam, gdzie nie udało się pomyślnie przeprowadzić chrystianizacji, narody Połabia i Powołża zachowały swoją odrębność i języki aż do dziś. Ci, którzy przyjęli chrześcijaństwo, stali się Rosjanami (ruskimi).
Jak widzimy, dalecy przodkowie dzisiejszych Ukraińców i Rosjan kształtowali się we wspólnoty etniczne w różnym czasie, na różnych, dość odległych terytoriach, w zupełnie odmiennych warunkach geograficznych i przyrodniczych, prowadzili odmienny sposób życia, mieli różne wyżywienie. To były różne światy, różne języki i różne narody. I swoją główną cechę – język – otrzymali na różne sposoby: ukraiński wyłonił się bezpośrednio z prasłowiańskiego, jak wszystkie inne języki słowiańskie, rosyjski zaś stworzono dzięki chrystianizacji ludności Górnego i Środkowego Powołża. Ukraińcy to Słowianie w 100%, w narodzie rosyjskim głównym składnikiem etnicznym są narody bałtofińskie i wołgofińskie, które po prostu zrusyfikowano; od XIII w. jeszcze jednym istotnym składnikiem etnicznym kształtowania narodu moskiewskiego stali się Mongołowie-Tatarzy, ich leksyka znacznie wzbogaciła język moskwiczan.
Jedną z głównych cech suwerenności jest samodzielne bicie monet. Do 1480 r. Księstwo Moskiewskie miało prawo ulusu Złotej Ordy, jego książę otrzymywał jarłyk (prawo) do panowania z rąk chana, a w obiegu znajdowały się wyłącznie dirhemy bite w Sarai z napisami w języku arabskim. Pierwsze monety w Moskwie zostały wybite dopiero w 1492 r., również miały napisy w języku arabskim! Dla porównania: wielki książę wołyński Dmitrij-Lubart (1340–1383) bił własne pieniądze – denary z literami słowiańskimi i znakiem krzyża. Zatem pieniądze samodzielnego Księstwa Wołyńskiego były bite ponad 100 lat przed pojawieniem się własnych monet w Moskwie. W przeciwieństwie do książąt moskiewskich, których władzę nadawał chan Złotej Ordy, książę wołyński podpisywał dokumenty „Z łaski Bożej”, tym samym podkreślając, że panował nie z czyjejś woli, lecz był dziedzicznym suwerennym gospodarzem na swojej ziemi. (Czobit D. Ukraińskie Państwo Wołyńskie XIV–XV w. // Pamiątki Ukrainy: dziedzictwo narodowe. – 2017. – nr 6–7. – S. 11–30). Zatem Rusini-Ukraińcy i moskwicie-Rosjanie byli różni we wszystkim, nawet w formie władzy i formie bicia monet. Tak więc Rusini-Ukraińcy i moskwici-Rosjanie to zupełnie różne narody pod każdym względem: etnicznym, historycznym, terytorialnym, językowym, kulturowym, etnograficznym i gospodarczym.
Oto i w wydanej w Moskwie w 2003 roku fundamentalnej naukowej dwutomowej publikacji o zupełnie wiarygodnym tytule „Słowiańska Encyklopedia. Ruś Kijowska – Moskwa” czytamy: „Ukraińcy – drugi pod względem liczebności (po Rosjanach) naród w Europie Wschodniej, który pochodzeniem należy do wschodnich Słowian”. W tej publikacji są duże artykuły o Rosjanach, Ukrainie, Rosji, mówi się tam także o jej pierwotnej nazwie: „Moskwa – nazwa Rosji w XV–XVII w. poza jej granicami”. Tak właśnie zaczyna się artykuł „Moskwa”. Do początku XVIII w. pod taką nazwą świat znał Państwo Moskiewskie, w tym samym czasie Ukrainę na mapach europejskich i w książkach nazywano zarówno Rusią, jak i Ukrainą, dlatego w badaniach historycznych te nazwy czasem łączy się i pisze „Ruś-Ukraina”.
Jak Moskowia stała się Rosją
W 1721 r. moskiewski car Piotr I ogłosił siebie cesarzem rosyjskim i nadał swojemu państwu grecką formę nazwy Ruś – „Rossija”. Właśnie tak – przez dwa „s”. Sprawa wygląda następująco. Państwowy twór z centrum w Moskwie powstał w XIII w. i nazywał się Wielkie Księstwo Moskiewskie. Każdy wielki książę moskiewski, przed objęciem księstwa, musiał jechać do tatarskiego chana do Saraju i uzyskać jarłyk na panowanie. Taki stan rzeczy istniał aż do 1480 roku, kiedy Księstwo Moskiewskie uwolniło się od zależności od Złotej Ordy i przestało płacić daninę tatarskiemu chanowi. Wielki książę moskiewski w 1547 roku ogłosił siebie carem, równym tatarskiemu chanowi, którego w Moskwie także nazywano „carem”. Od tego czasu państwo zaczęto nazywać „Carstwem Moskiewskim”, „Państwem Moskiewskim” (gosudarstwo) i w skrócie – „Moskowią”. Tak trwało do 1721 roku, kiedy kolejny moskiewski car Piotr I ogłosił siebie cesarzem rosyjskim. Zatem Moskowia to historyczna nazwa Carstwa Moskiewskiego, przemianowanego w 1721 r. na Cesarstwo Rosyjskie (Rosję). Wcześniej w księgach europejskich, także moskiewskich, i arabskich oraz na mapach geograficznych współczesną Rosję nazywano „Moskowią” (łac. „Moskovia”), a ziemie dzisiejszej Ukrainy określano jako „Ruś”. Jeszcze w X–XIII w. państwo na środkowym Dnieprze ze stolicą w Kijowie miało samonazwę „Ruś”, którą Grecy wymawiali jako „Rossija”, a łacińska forma zapisu brzmiała Rossia, Russia. Zatem „Rossija” to grecka nazwa Rusi Dnieprowej.
Pojawia się pytanie: dlaczego Grecy nazywali państwo „Ruś” na Naddnieprzu „Rossija”? Chodzi o to, że w języku greckim brakuje fonemu „у”, dlatego Grecy nie mogli wymówić nazwy „Ruś” i w tym słowie zastąpili dźwięk „у” bliźniaczo brzmiącym „о”. Poza tym język grecki miał żywy sufiks -ія służący do oznaczania krajów: Tracja (Fraktia), Tesalia, Macedonia, Koryntia, Scytia, Italia, Galia. Nawet wśród obecnych drobnych jednostek administracyjnych Grecji, nomów, spotykamy nazwy zakończone na -ія: Amfilochia, Kastoria, Arkadia, Lakonia, Kefalinia, Imatia, Triphinia i inne. W przypadkach, gdy w środku nazwy przed samogłoską występowała głoska „с”, zgodnie z zasadami języka greckiego pisano ją podwojoną: Tesalia, Messynia, Magnesja, Messalia. Tak stało się również z zapisem nazwy „Ruś” – wymawiano i pisano ją na sposób grecki przez dwa „с” – „Rossija”. Zatem ze względu na osobliwości języka greckiego Grecy wymawiali i pisali ukraińskie słowo „Ruś” po swojemu – „Rossija”. Tak więc ojkonim „Rossija” w X–XV w. to grecka nazwa Ruś Naddnieprzańskiej. Występuje ona wielokrotnie w dokumentach bizantyjskich cesarzy i patriarchów i odnosi się wyłącznie do terytorium dzisiejszej Ukrainy. Należy podkreślić, że zachodnia granica Rusi, oznaczona na dawnych mapach terminem „Russia”, biegła wzdłuż rzek Zachodni Bug i Wieprz, co wyraźnie wskazuje, że ta nazwa dotyczyła właśnie ziem ukraińskich. Nazwę „Ruś” w greckiej wymowie i pisowni („Rossija”) za czasów cara Piotra I faktycznie ukradziono Ukrainie – ówczesnej kolonii moskiewskiej – aby w ten sposób nowo powstałe imperium, które dotąd nazywało się „Moskowia”, mogło zgłaszać pretensje do ziem oraz całego historycznego i kulturowego dziedzictwa Rusi-Ukrainy (gabinetowa nazwa „Ruś Kijowska”) – jednego z największych państw średniowiecznej Europy. Właśnie w takiej postaci ta nazwa dla Moskowii została wprowadzona przez Piotra I. Zatem nazwa „Rossija” to jedynie grecka nazwa Rusi Kijowskiej, przywłaszczona przez państwo moskiewskie (Moskowię). Następnie, podbijając i zagarniając inne kraje, moskale-russkije nazywali je na grecki sposób: Finlandia, Mołdawia, Kałmucja, Gruzja, Armenia, Turkmenia, Jakucja, Baszkiria. Już po rozpadzie ZSRR niektóre z nich pozbyły się greckо-rosyjskiej wymowy. Mołdawia zaczęła nazywać się Mołdową, Jakucja przywróciła historyczną nazwę Saha, a Baszkiria – Baszkortostan, nawet Białorusia przemianowała się na Białoruś. Zatem moskiewski car Piotr I w 1721 r. ukradł Ukraińcom nazwę „Ruś”, dlatego oni, aby zachować własną tożsamość, zaczęli aktywnie używać swojej drugiej historycznej nazwy – „Ukraina”. Teraz nowoczesny półcesarz Putin zamierza przywłaszczyć sobie całą Ukrainę i cały ukraiński naród oraz przekształcić ich w „Rossiję” i „Rossijan” („russkich”). Zdumiewająco zbrodnicze zboczenia i zaborcze plany w XXI stuleciu.
Ciąg dalszy nastąpi.
Tłumaczenie maszynowe
Niedawno w Kijowie, w Ukrinformie, odbyła się prezentacja tomu poezji męża stanu, naukowca i pisarza Wasyla Kujbidy „Ślady na wodzie” w przekładzie na język turecki. Przypomnijmy: zbiór ukazał się w Turcji w lipcu. „Turcja jest jednym z wybitnych partnerów dla Ukrainy i to nie tylko w sferze handlu. Spójrzmy, jak układały się stosunki między nami od początku pełnoskalowej agresji. Turcja od razu zajęła stanowisko, które odpowiadało prawu międzynarodowemu. Powiedziała, że Krym to ukraińska ziemia i że popiera naszą niepodległość oraz naszą suwerenność. Przyjmowała naszych dorosłych i dzieci... Pomagała zwracać naszych ludzi z niewoli. Dlatego trzeba być wdzięcznym Turcji za taką pomoc” – zaznaczył pan Wasyl Kujbida podczas prezentacji. Według niego współpraca krajów w sferze pisarstwa jest bardzo ważna. Poinformował, że prezentacja książki planowana jest w Ankarze i Stambule. Pierwszy zastępca przewodniczącego Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Mykoła Hrycenko zauważył, że jest to jubileuszowa, dziesiąta książka pana Kujbidy, która została przetłumaczona na język obcy. Wcześniej pisarz wydał książki w językach japońskim, polskim, czeskim, angielskim i innych. „Jeden człowiek wykonał kolosalną pracę na rzecz propagowania ukraińskiego słowa na świecie. I tytuł attaché kulturalnego zdecydowanie mu się już należy” – powiedział Mykoła Hrycenko. Pierwszy zastępca przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, akademik NAPN Heorhij Filipczuk w swoim wystąpieniu zaznaczył między innymi: „Na takich wydarzeniach zawsze mówię – chrońmy poetów, którzy uosabiają nie tylko filozofię poezji, ale także wysoką obywatelskość, patriotyzm. Kiedy czytam takie wersy ze zbioru Wasyla Kujbidy »prośbę usłysz moją i spotkaj burzę z mieczem« – dusza płonie”. Heorhij Filipczuk zacytował również jednego z tureckich naukowców, który odwiedziwszy Ukrainę, dzielił się wrażeniami: „Na Ukrainie odwiedziłem miejsca związane z Tarasem Szewczenką i poznawałem ten kraj poprzez niego i jego twórczość...”. Podobnie, zdaniem pana Filipczuka, turecki czytelnik będzie poznawał Ukrainę poprzez wiersze Kujbidy. „To jeszcze nie most – kładka, ścieżka do dialogu dwóch kultur” – powiedział działacz Proświty. Na prezentacji podkreślano, że turecki czytelnik jest zaznajomiony z twórczością Wasyla Kujbidy. Jego wiersze, wydrukowane w wiodących czasopismach literackich, przyciągnęły uwagę czytelników i krytyków. Dlatego pojawienie się drukiem książki „Ślady na wodzie” było oczekiwane. Przedmowa do książki zapoznaje tureckiego czytelnika ze światem współczesnej ukraińskiej poezji, przedstawia analizę twórczości poety, co pozwala czytelnikom lepiej zrozumieć światopogląd Ukraińców, ich duszę i umiłowanie wolności. W książce „Ślady na wodzie” autor filozoficznie przemyśliwuje dynamiczny, sprzeczny świat, przekazuje najsubtelniejsze poruszenia duszy. Osobny cykl wierszy poświęcony jest walce narodu ukraińskiego o niepodległość Ukrainy, żołnierzom Sił Zbrojnych Ukrainy. Książka ujrzała światło dzienne w wydawnictwie „Akademia Paradigma” (m. Çanakkale, Republika Turcji). Do okładki i ilustracji wykorzystano reprodukcje obrazów członka Narodowego Związku Artystów i Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Mychajła Pożywanowa. Książkę opracowała i przełożyła na język turecki kandydatka nauk filologicznych, pracownica naukowa Uniwersytetu Oksfordzkiego Tudora Arnaut. Zwracając się do obecnych, pani Tudora opowiedziała o swoim udziale w popularyzacji literatury ukraińskiej w Turcji. Jest autorką tureckiego przekładu „Kobziarza” Tarasa Szewczenki. Książka ta została zaprezentowana w 2023 roku w Ankarze. „Moim ogólnym celem jako tłumaczki jest przekazanie tureckiemu czytelnikowi, kim są Ukraińcy, jaka jest nasza historia i kultura” – powiedziała pani Arnaut. Pod adresem pani Tudory padło wiele dobrych słów za jej fachową pracę. Mówił o tym m.in. Imran Ipek, przedstawiciel Centrum Kultury Tureckiej Instytutu im. Yunusa Emre w Kijowie. Doktor nauk filologicznych, profesor, tłumacz Dmytro Czystiak ciepło wspominał wizytę w Kijowie przyjaciela Ukrainy Metina Cengiza z jego utalentowanym zbiorem poezji „Róża szumów” z okazji Festiwalu Pisarzy-Tłumaczy im. Hryhorija Kocura oraz współpracę translatorską z Mehmetem Ismailem przy przygotowaniu jego zbioru w języku francuskim dla wydawnictwa „L'Harmattan” podczas niezapomnianej gościny w Çanakkale, a także współpracę ze Związkiem Pisarzy Eurazjatyckich pod kierownictwem niezapomnianego Yakupa Ömeroğlu, zagranicznego członka Europejskiej Akademii Nauk, Sztuk i Literatury... „Jak zauważali szanowni mówcy, w tym przełomowym czasie świat turecki musi otwierać się na Ukrainę coraz szerzej, a jednocześnie wysokie wzorce naszej kultury muszą ukazywać mu swoją odrębność i wielkość, a także służyć jako narzędzie walki informacyjnej, więc pole do pracy jest tu nieogarnione. Pracujmy dalej, trzymajmy się światła” – powiedział Dmytro Czystiak. O poecie i jego książce na prezentacji mówili naukowcy Natalia Syłenko, Farhad Turanly, Pawło Haj-Nyżnyk, poeta Wasyl Wasylaszko, działacz społeczny Elchan Nurijew, polityk Stepan Braciun i inni. Wspomniano na spotkaniu dobrym słowem mamę Wasyla Stepanowycza – Katerynę Mandryk-Kujbidę, ukraińską poetkę, bojowniczkę o Ukrainę i długoletnią więźniarkę polityczną. Nawiasem mówiąc, zbiory jej poezji zostały przetłumaczone na języki kilku krajów. Znalazł się czas także na czytanie wierszy przez autora. Wersy głębokie, filozoficzne, aforystyczne: „Mów, nie milcz...”, „Wpatruję się w jesień, a siebie nie widzę”, „Kiedy zanurzam się w wodę – słońce z horyzontu do siebie woła”, „Biegnę ile sił, zatrzymać się boję...”. Wasyl Kujbida w swoim podsumowującym słowie podziękował Państwowemu Komitetowi Telewizji i Radiofonii Ukrainy, NSPU, „Proświcie”, Radzie Uczonych Arabskich i Muzułmańskich Ukrainy, które przyczyniły się do organizacji wydarzenia. „Dziękuję Mychajłowi Pożywanowowi, Tudorze Arnaut jako współautorom książki oraz tym, którzy przyszli i podzielili się swoimi przemyśleniami na temat jej treści i wartości literackiej” – powiedział Wasyl Kujbida. Z kolei redakcja „Słowa Proświty” serdecznie wita swojego dawnego autora nie tylko z wydaniem nowej pracy, ale także z niedawno otrzymanym wyróżnieniem laureata nagrody „Kijowska Książka Roku”–2024 za zbiór poezji „Migotanie”. Przygotował Ihor ZOC.
Tłumaczenie maszynowe
W Kołomyjskim Instytucie Naukowo-Dydaktycznym odbyła się prezentacja książki „Drzazgi i nacięcia” kierownika Katedry Filologii Kołomyjskiego Instytutu Naukowo-Dydaktycznego, pisarza, literaturoznawcy, regionalisty i dziennikarza Mykoły Wasylczuka. Książka składa się z pięciu rozdziałów, słowniczka oraz posłowia przewodniczącego Kołomyjskiej „Proświty” Wasyla Hłaholiuka. Obecni zwrócili uwagę na tytuł książki. Autor chętnie wyjaśnił: „Drzazgi to odłamki lub szczapy, symbol czegoś nieznaczącego. Nacięciami nazywano pisma albo zarubki na drzewie, którymi od dawna posługiwali się pasterze w Karpatach; w znaczeniu przenośnym jest to symbol pamięci. Wiadomo bowiem, że to, co napisane i opublikowane, nie zetrze się bez śladu. Nasze życie to ciągłe tworzenie nacięć (znaków) na tle teraźniejszości, która jutro stanie się przeszłością. I nie ma znaczenia, czy to historia globalna, czy tylko kronika ciebie jako osoby. Tylko czas jest w stanie rozstrzygnąć, gdzie drzazgi, a gdzie nacięcia”.
W spotkaniu wzięli udział studenci i wykładowcy instytutu, pracownicy naukowi oraz dyrektor Narodowego Muzeum Sztuki Ludowej Huculszczyzny i Pokucia im. J. Kobryńskiego Jarosław Tkaczuk, dyrektor Kołomyjskiego Pedagogicznego Kolegium Zawodowego Walery Kowtun, przewodniczący Kołomyjskiej miejsko-rejonowej organizacji „Proświta” im. T. Szewczenki Wasyl Hłaholiuk.
Książka Mykoły Wasylczuka ukazała się nakładem Wydawnictwa „Pisarz Ukraiński” przy wsparciu Towarzystwa „Proświta”. W ramach prezentacji książki oraz z okazji 25-lecia Kołomyjskiego Instytutu przewodniczący „Proświty” Wasyl Hłaholiuk wręczył dyplomy za popularyzowanie ukraińskiego słowa wśród młodzieży kierownikowi Katedry Filologii Mykole Wasylczukowi, kierownik Katedry Pedagogiki i Psychologii Oksanie Pojasyk, bibliotekarce instytutu Halynie Hnatiuk, przewodniczącej senatu studenckiego Wiktorii Bojko oraz studentom Solomii Wasylyszyn, Alinie Wasylyk i Edwinowi Janko.
Żyjemy w czasie wojny, gdy wywalczamy możliwość mówienia własnym językiem na własnej ukraińskiej ziemi. Dziękujemy Siłom Zbrojnym Ukrainy za możliwość organizowania podobnych wydarzeń. Dziękujemy Mykole Wasylczukowi za to, że tworzy historię współczesności i utrwala każdą chwilę jako literaturoznawca i publicysta, gdyż od 1990 roku należy do Krajowego Związku Dziennikarzy. Badał historię powstawania, kształtowania się i rozwoju drukarstwa oraz wydawnictwa w Kołomyi; ciekawi-
Tłumaczenie maszynowe
Instytut Dziennikarstwa Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki – jedna z wiodących placówek Ukrainy, która nie tylko kształci specjalistów sfery medialnej, ale także odgrywa ważną rolę w kształtowaniu narodowej przestrzeni informacyjnej, rozwoju edukacji, języka ukraińskiego i kultury.
Rodowód ННІЖ sięga 1947 roku, kiedy na Uniwersytecie im. Szewczenki otwarto wydział dziennikarstwa, a już w 1953 roku powstał pierwszy na Ukrainie wydział dziennikarstwa. Status instytutu uczelnia uzyskała w 1993 roku, a od 2021 roku nosi obecną nazwę. Wśród absolwentów wydziału i instytutu są Wasyl Symonenko, Wiaczesław Czornowił, Leonid Tendiuk, Mykoła Som, Mykoła Szudria, Wadym Kryszczenko, Borys Oliinyk, Mykoła Ochmakewycz, Michaił Słaboszpycki, Wiaczesław Briuchowecki, Ihor Rymaruk, Michaił Sydorżewski, Łarysa Iwszyna, Serhij Kwit, Alla Mazur, Mykoła Kniażycki oraz wielu innych znanych działaczy dziennikarstwa, polityki i kultury. Wśród nich są także wielokrotni zwycięzcy i laureaci ogólnokrajowego konkursu „Język ukraiński – język jedności”, redaktor naczelny gazety „Słowo Proświty” Ihor Zots, zasłużony dziennikarz Ukrainy i redaktor naczelny gazety „Młodź Ukrainy” Jurij Briazhunow, znany publicysta, zasłużony dziennikarz Ukrainy Andrij Niecztajło, sekretarz Kijowskiej organizacji NSŻU Alla Maliienko, obecny dyrektor Instytutu Dziennikarstwa Uniwersytetu im. Szewczenki, zasłużony pracownik kultury Ukrainy Jurij Bondar. Naukowo-dydaktyczny Instytut Dziennikarstwa jest wyborem wielu kandydatów na studia zarówno ze względu na jakość zdobywanej wiedzy, jak i dzięki wyraźnemu stanowisku obywatelskiemu uczelni. Społeczność ННІЖ aktywnie włącza się w zbiórki charytatywne, projekty i działania na rzecz wsparcia Sił Zbrojnych Ukrainy. Na stałe organizowane są kiermasze, a zebrane z nich środki przeznaczane są na potrzeby ukraińskiej armii. Jesienią 2024 roku w ННІЖ odbyła się prezentacja filmu fabularnego „Fosfor”, zrealizowanego na podstawie opowiadania Sławka Poliatynczuka, opowiadającego o trudnościach adaptacji ukraińskich weteranów do życia cywilnego. Po projekcji studenci ННІЖ oraz Instytutu Wojskowego KNU mieli możliwość porozmawiać z twórcami filmu i dowiedzieć się o osobistym doświadczeniu wojny aktywnego uczestnika działań bojowych, wykładowcy instytutu Dmytra Linartowicza, który stał się głównym bohaterem tej historii. Wydarzeniem, które podkreśliło ważny związek między zawodami medialnymi a sprawami wojskowymi, było spotkanie z szefem służby prasowej Dowództwa Wojsk Lądowych Sił Zbrojnych Ukrainy kapitanem Iliją Jewłaszem, który podzielił się ze słuchaczami praktycznymi wskazówkami dziennikarskimi i public relations, zaprezentował rzeczywiste przykłady pracy służby prasowej, a także opowiedział o najgłośniejszych przypadkach ukraińskiego kreatywu wojskowego. Społeczność ННІЖ aktywnie wspiera swoich studentów, absolwentów i wykładowców, którzy bronią Ukrainy w szeregach Sił Zbrojnych Ukrainy. Pamiętamy także o tych, którzy oddali życie za ukraińską wolność. Wśród poległych żołnierzy – absolwentów ННІЖ – jest aerozwiadowca brygady „Azow” Oles Samczuk „Karkade”, który poszedł do wojska zaraz po ukończeniu studiów licencjackich na kierunku „Operatorstwo filmowe i telewizyjne”. Kolejną bolesną stratą był dowódca grupy Legionu Międzynarodowego, kapitan Sił Zbrojnych Ukrainy Ołeksij Czubaszow. Wypełniając swój obowiązek wojskowy, Ołeksij nie opuszczał sfery mediów: kierował radiostacją „Armia FM” i Wojskową Telewizją Ukrainy, był autorem pierwszego wojskowego reality show „Rekrut.UA”. Pamiętamy również o Maksymie Medynskim – dziennikarzu i porucznik Sił Zbrojnych Ukrainy, zastępcy dowódcy kompanii 95. Desantowo-Szturmowej Brygady, który kontynuował rodzinną sprawę obrony Ojczyzny. Pod koniec maja w instytucie stanął Memoriał pamięci poległych dziennikarzy, w którego otwarciu, oprócz studentów i wykładowców instytutu, wzięli udział również dziennikarze wojskowi oraz kursanci Instytutu Wojskowego KNU im. Tarasa Szewczenki.
W Instytucie Naukowo-Dydaktycznym Dziennikarstwa przywiązuje się dużą wagę do rozwoju i popularyzacji języka ukraińskiego. W 1994 roku z inicjatywy profesor Anastasiji Iwaniwny Mamalygi i docent Olhy Mychajliwny Pazjak na Katedrze Języka i Stylistyki Instytutu zapoczątkowano naukowo-praktyczną konferencję „Język. Społeczeństwo. Dziennikarstwo”, która stała się stale działającą i produktywną płaszczyzną dyskusji o funkcjonowaniu i rozwoju języka ukraińskiego. W 2005 roku konferencja uzyskała status międzynarodowej. W jej organizację włączają się naukowcy, wykładowcy i dziennikarze-praktycy z Polski, Turcji, Stanów Zjednoczonych Ameryki, Kanady, Chin, Austrii, Gruzji, Bangladeszu i innych krajów. W różnych latach tematami konferencji były: „Język ukraiński a proces budowy państwa”, „Język ukraiński i świat”, „Język ukraiński na progu trzeciego tysiąclecia”, „Język ukraiński – źródło duchowego odrodzenia społeczeństwa”, „Młodzież a język państwowy”, „Młodzież a język państwowy”, „Język mass mediów XXI wieku”, „Język ukraiński we współczesnej przestrzeni informacyjnej”, „Kultura języka współczesnych mass mediów w systemie komunikacji społecznej” i inne. Na bazie katedry przeprowadzono także cykle okrągłych stołów poświęconych aktualnym kwestiom miejskiej toponimiki, „Studio nowych mediów”, „Druga wojna światowa w publikacjach współczesnych środków masowego przekazu: Słowo pamięci, przebaczenia, nadziei” i innym. Wynikiem konferencji są publikacje naukowe, zbiory materiałów, tez i prac naukowych.
Warto wspomnieć także o doktorze nauk filologicznych, profesorze instytutu Ołeksandrze Ponomarowie (1935–2020). Obrona języka ukraińskiego, jego rozwój i upowszechnianie były powołaniem i głównymi zawodowymi zadaniami wybitnego językoznawcy. Jego działalność dydaktyczna łączyła się z aktywną pracą badawczą: w ciągu życia profesor stworzył ponad 250 prac naukowych, naukowo-popularnych i naukowo-publicystycznych z historii, stylistyki i kultury języka ukraińskiego, jego odrodzenia i utwierdzenia jako języka państwowego. Był zastępcą przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki i aktywnym członkiem Komisji Ortograficznej, która przygotowała nową redakcję pisowni języka ukraińskiego, usuwając skutki rusyfikacji. Ołeksandr Ponomariw aktywnie działał także w dziennikarstwie, przez wiele lat prowadził blog na stronie BBC News Ukraina, był ekspertem wielu mediów.
Znaczny wkład w rozwój socjolingwistyki wniosła Natalija Szumarowa – ukraińska językoznawczyni, doktor nauk filologicznych, profesor. Jej gruntowne badanie sytuacji językowej na początku lat 90. XX wieku, które objęło 15 miast i 4000 respondentów, stało się cennym źródłem informacji do zrozumienia procesów językowych tamtego czasu. Prace naukowe N. Szumarowej zyskały uznanie nie tylko w Ukrainie, ale także w wielu krajach – Bułgarii, Polsce, Belgii, Francji, Niemczech i innych.
Podniesienie ducha moralnego i popularyzację ukraińskiej książki Instytutowi Naukowo-Dydaktycznemu Dziennikarstwa udało się połączyć w akcji „Dzień po wojnie”. 25 kwietnia 2024 roku w instytucie zebrali się studenci i wykładowcy, aby wspólnie napisać eseje z własną wizją pierwszego dnia po zakończeniu rosyjsko-ukraińskiej wojny. Prace 158 autorów, napisane w ciągu kilku godzin, zostały przekazane grupie szkoleniowej wydawców, którzy zredagowali teksty i przygotowali makietę zbioru. Już wieczorem tego samego dnia ukazał się pierwszy nakład książki. Cały proces, od pisania do druku, zajął 8 godzin 39 minut. Najwyższe osiągnięcie w nominacji „Minimalny czas napisania i wydania książki” odnotowali przedstawiciele Narodowego Rejestru Rekordów Ukrainy.
Zbiór „Dzień po wojnie” przedstawiono na festiwalu „Książkowa Kraina” w Kijowie, a także odbyła się prezentacja rekordu wydawniczego Ukrainy w Ukrinformie, podczas której uczestnikom akcji wręczono dyplomy rekordzistów. Podczas konferencji prasowej w Ukrinformie Jurij Bondar, dyrektor Instytutu Naukowo-Dydaktycznego Dziennikarstwa, tak wypowiedział się o inicjatywie: „Podstawą zamysłu książki jest zobaczyć jutro, zobaczyć wspólne jutro, nowe, i zrozumieć swoje miejsce w tym nowym, aby zrealizować nową Ukrainę, gdzie mamy być, gdzie mamy żyć, gdzie mamy tworzyć. Tym projektem chcieliśmy zademonstrować możliwości narodowej branży wydawniczej do realizacji tak unikalnego projektu. To wydanie, które już jest rekordem, to nasze wspólne osiągnięcie, wspólna sprawa”.
Rektor Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki Wołodymyr Buhrow, który także był uczestnikiem akcji, powiedział o zbiorze „Dzień po wojnie”: „Ta książka to unikatowość, to o wartościach. Ukraina, o której marzymy, to właśnie odzwierciedlenie naszych wartości, pragnień, marzeń. Ta książka jest odzwierciedleniem tego, jak zwyciężyć i co będzie dalej”.
„Inicjatywa jest niesamowita. To symbol naszej walki, to dokument historii, to dokument wojny. Ten projekt to dobra szkoła dla przyszłych dziennikarzy” – podkreślił w swoim wystąpieniu przewodniczący NSPU Mychajło Sydorżewski.
Tetiana Krajnikowa, kierowniczka Katedry Wydawnictwa i Redagowania, zauważyła, że „ta książka jest podmiotem dyplomacji”. To bardzo ważny moment w planie funkcjonalności książki. To most, który zaprowadzi nas nie tylko do ukraińskiej publiczności, ale poprowadzi za ocean, do Unii Europejskiej, abyśmy byli lepiej zrozumiani, aby zrozumiano, co przeżywamy w tych dniach, co widzimy w naszej przyszłości”.
„To wzniosła, szlachetna akcja, która miała na celu charakter wartościowy, orientacyjny, światopoglądowy, zjednoczenie narodu ukraińskiego, zjednoczenie młodzieży, zrozumienie roli i miejsca w dzisiejszych procesach. To znaczące wydarzenie z punktu widzenia technologii” – podkreślił Wiktor Nabruski, zasłużony dziennikarz Ukrainy, docent Instytutu Naukowo-Dydaktycznego Dziennikarstwa.
Założyciel „Narodowego Rejestru Rekordów Ukrainy”, zasłużony dziennikarz Ukrainy Walentyn Szczerbaczow w dniu przeprowadzenia akcji podzielił się takimi refleksjami: „Unikatowy rekord, którego nie było, sądzę, i nie będzie więcej w Ukrainie, która toczy straszliwą wojnę ze złem, takich krajów nie ma. I nikt by na to nie wpadł… Ile zbieram rekordów, już 35 lat, nadzwyczajne rekordy na całym świecie, a takiego nie było i zechciało się. I potem, kiedy już złożono wniosek, instytut złożył wniosek do naszego narodowego rejestru, monitorujemy, i cały czas myślę: »To przecież nie tylko rekord«. To, wiecie, motywator dla całego naszego narodu, dla tych, którzy już opuścili ręce, którzy są zmęczeni i którzy już czegoś się boją, oto nasza młodzież pokazuje przykład tego, że trzeba patrzeć w przyszłość, i że będzie zwycięstwo, choć nie jest to łatwe…”
Na realizację tego projektu społecznego nie wydatkowano środków budżetowych. Cały proces wydawniczy i promocyjny zapewnili na zasadach wolontariatu przyszli specjaliści, których kształci instytut: dziennikarze, wydawcy, producenci, specjaliści od reklamy i public relations. Projekt zrealizowano przy wsparciu partnerów: wydawnictwa „Samit-kniha”, spółki TOW „Książkowa Majsterna”, Państwowego Komitetu Telewizji i Radiofonii Ukrainy, Narodowej Agencji Informacyjnej „Ukrinform”, Narodowego Rejestru Rekordów Ukrainy, Festiwalu „Książkowa Kraina”, Narodowych Związków Dziennikarzy i Pisarzy Ukrainy, Centrum Wydawniczo-Poligraficznego „Uniwersytet Kijowski”, mecenasów Serhija Wowczenki, Elchana Nurijewa i innych dobroczyńców.
Zbiór „Dzień po wojnie” zadedykowano 190. rocznicy Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki.
Akcja „Dzień po wojnie” to niezwykle cenne doświadczenie dla wszystkich ludzi zaangażowanych w tworzenie książki. Wzmacnia ona wiarę, pragnienie marzenia, a także przekonanie, że wszystko jest możliwe i że jedno najcenniejsze pragnienie Ukraińców na pewno się spełni.
Przygotowały Julija Romanyszyna i Julija Slywiuk
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła PROCIUK
Ciąg dalszy. Początek w nr 34—38 z 2024 r.
Wieś na granicy dwóch światów. Piękne miejsce wybrali moi dalecy przodkowie na swoje osiedle. Na lewym brzegu nie szerokiego Bugu na północ od miasta Sokala w zamierzchłych czasach postawili oni swoje pierwsze chaty. Nazwali wieś Horodyłowicze. Tylko jednego nie mogli przewidzieć moi przodkowie – przyszłych podziałów-przetasowań, które od czasu do czasu urządzali „carowie – światowi karczmarze” na naszej, „nie swojej,” ziemi. W dawnych czasach nasi książęta starali się trzymać te ziemie pod jedną ręką, bo tutaj mieszkali ludzie jednego rodu i plemienia. Nawet po upadku Kijowa w 1240 roku, tutaj nadal istniało Księstwo Halicko-Wołyńskie. Dopiero w 1363 roku Wołyń dostał się pod władzę Litwy, a Galicja została zagarnięta przez Polskę w 1386 roku. Pierwsza pisemna wzmianka o wsi Horodyłowicze datowana jest na 1449 rok. W 1937 roku w pobliżu wsi budowano cegielnię i w tym miejscu prowadzono wykopaliska. Podczas tych wykopalisk znaleziono dużą ilość narzędzi krzemiennych, co jest dowodem zasiedlenia tego kraju jeszcze w epoce kamienia. Po przyłączeniu Galicji do Polski nastała pora rozpasania polskiej szlachty. O tym, jak „rządzili” Lachowie Ukrainą, pisał nie będę – jest wystarczająco dużo źródeł historycznych. Ale nadszedł czas podziałów honorowej Polski. W wyniku trzeciego rozbioru w 1794 roku Zachodni Wołyń przypadł Rosji. A Galicja jeszcze wcześniej, w 1772 roku, przypadła Austrii. Oto tak znalazła się moja rodzinna nadbużańska wieś Horodyłowicze „na granicy dwóch światów”. Między Galicją, która miała możliwość powoli „europeizować się” w składzie Austrii, a Wołyniem, na który coraz bardziej napierało urzędnictwo następczyni Złotej Ordy – Rosji. Z czasem między światopoglądami galicjan i podrosyjskich Ukraińców wyrosła głęboka przepaść, która czasem daje o sobie znać jeszcze do dziś… Honorowe polskie państwo nijak nie chciało pogodzić się z utratą swoich posiadłości w Galicji. Dlatego, nawet pozbawieni przez austriackiego cesarza swojego pańskiego prawa nad galicjanami, oni jeszcze długie lata uważali się tutaj za jedynych możnowładców. Tak, na płycie nagrobnej ostatniego horodyłowickiego pana-dziedzica do naszych czasów zachował się taki napis (w języku polskim. – M. P.): „Jakob Ignacij Pajaczkowski, właściciel Horodyłowicz, zmarł 12 stycznia 1884 roku w 68. roku życia”. Zatem, nawet 36 lat po zniesieniu pańszczyzny potomkowie pana Pajaczkowskiego uważali się za naszych „właścicieli”. Później cała pańska ziemia została wykupiona przez sokalskiego Żyda Szmucera. Nawiasem mówiąc, mój przodek w linii matczynej, aby nie odbywać strasznej moskiewskiej żołnierskiej katorgi, nielegalnie przeszedł granicę rosyjsko-austriacką i osiedlił się w naszej wsi. Pewnie nie chciał zbytnio oddalać się od swojego rodzinnego Wołynia. Od niego wywodzi się w naszej wsi ród Lytwynczuków. Moja babcia Ksenia opowiadała, jak za Austrii w naszej wsi świętowano jedno z największych świąt chrześcijańskich – Objawienie Pańskie, które przypada na 19 stycznia. W przeddzień chłopcy i mężczyźni wycinali na Bugu przerębel, stawiali z lodu wielki krzyż i polewali go wodą zabarwioną czerwonym burakiem. W wyznaczonym czasie świąteczna procesja z chorągwiami w towarzystwie chóru cerkiewnego uroczyście przybywała na brzeg Bugu. Do przerębla zbliżał się ksiądz z chórem. Rozpoczynało się misterium święcenia wody. Z przeciwległego brzegu na lód schodzili nasi wołyńscy sąsiedzi, rosyjscy poddani, aby również poświęcić sobie wodę. Między dwiema wiejskimi społecznościami-sąsiadami od razu wystawiano „otoczenie” z rosyjskich żołnierzy-pograniczników. Oni bacznie pilnowali, żeby ludzie z dwóch sąsiednich ukraińskich wsi nie mieszali się i nie kontaktowali ze sobą. „A wdrug zapadnoje wolnodumstwo pronikniet w umy poddanych Rassiei”. Patrolując, żołnierze cały czas wypowiadali tylko jedno słowo: – Nielzia, nielzia, nizja. Tak właśnie zapamiętali moi ziomkowie to pierwsze moskiewskie słowo – „nielzia”. Pierwsze, ale niestety nie ostatnie. Wiele jeszcze dziwacznych moskiewskich słów i „wyrażeń” przyszło nam potem „przyswajać”. A mój dziadek Łuka, długimi zimowymi wieczorami łatając chłopskie buty, które mu znoszono z całej wsi, po cichu podśpiewywał sobie starą galicyjską pieśń rekrutów: Hej, furmani, zaprzęgajcie konie wronie, Zawieziecie nas do Lwowa, chłopców młodych. Zawieziecie nas do Lwowa pod cesarską bramę, Staniemy wszyscy do szeregu pod jedną miarę. Wy furmani, wy kaprale, nie róbcie nam męki, Bo my w domu, u taty-mamy nie znali nauki. Bo my w domu, u taty-mamy tego nie robili, Bo my z końmi oraz z wołami za pługiem chodzili. *** Oto tutaj, we wsi Horodyłowicze, która stała „na granicy dwóch światów,” urodził się Wasyl Prociuk. Stało się to 22 grudnia 1914 roku. Ojciec Wasyla – Jaron był niezwykle pracowity. Jako jeden z pierwszych we wsi wymurował dom z cegły i nakrył go blachą. Lubił pracować i cieszył się, gdy widział owoce swojej pracy. Starał się swoją pracą zapewnić dobrobyt swojej rodzinie i szczęśliwą przyszłość dzieciom – starszej córce Hannusi i młodszemu Wasylkowi. Ale nie dał mu wróg rodzaju ludzkiego przeżyć danego przez Boga życia. Trwała Pierwsza wojna światowa. Rosyjski car Mikołaj II, opętany panslawistyczną (a w rzeczywistości azjatycką) ideą, rzucił na „Zachód” milionową ordę swojego „prawosławnego wojska”. Mieszkańcy tysięcy galicyjskich wsi i miasteczek doznali okrutnych gwałtów i znęcania się ze strony rosyjskich okupantów. Zajęli oni także wieś Horodyłowicze. Zaczęli rozbierać stodoły i chlewy. Z zagrabionych drewnianych belek i desek zbudowali za wsią różne schrony obronne, bunkry, ziemianki. Tymi samymi deskami wykładali wewnętrzne ścianki okopów. Ale nie uratowały te umocnienia Rosjan. Musieli oni ustępować. Jak tylko opuścili wieś, Jaron Prociuk poszedł do tych okopów i zaczął wyciągać belki i deski ze swoich stodoły i chlewa. Przecież tak ciężko było w swoim czasie nabyć te materiały budowlane! Tak ciężko było to wszystko budować! A okrutny okupant wszystko zabrał dla swojej potrzeby. Nie chciał Jaron, żeby tak marnie przepadała jego praca. Przewiózł on swoje belki i deski na podwórze i już zamierzał odbudowywać chlew i stodołę. Ale okupanci znowu na pewien czas powrócili i zobaczyli, że ich umocnienia są rozebrane. Jaron od razu został aresztowany. Brutalnie go pobili i kilka dób przetrzymali w dole. Okupanci jakby chcieli wyładować na nim całą złość za swoje porażki. Kiedy go wypuścili, to chodzić już nie mógł. Milcząc leżał i patrzył napełnionymi łzami oczami na swoje małe dzieci. A po kilku dniach odszedł na tamten świat. Stało się to w 1915 roku, miał wtedy zaledwie 29 lat. Została moja babcia Likerija wdową, a dzieci – sierotami.
Wasyl dorastał bez ojca. W szkole uczył się dobrze i starał się pomagać mamie w gospodarstwie. Jednak od najmłodszych lat często bywał smutny, zamyślony. Prawdopodobnie zastanawiał się nad tym, kto jest winien tego, że dorasta bez taty? Przecież ojciec nie chorował, nikomu nie czynił zła. A nagle przychodzą jacyś uzbrojeni nieludzie-bestie, zabierają tatę i torturują go, niewinnego, tak, że umiera. I nikogo za to nie sądzą, nikt za tę zbrodnię nie jest ukarany. Jakby tak właśnie powinno być. Ukończył wiejską szkołę, stanął na progu życia. Bardzo chciał uczyć się dalej, ale po to, by kształcić się w sokalskim gimnazjum, trzeba było zapisać się jako Polak. A to oznaczało, że jednocześnie trzeba było przejść na wiarę katolicką i chodzić do kościoła, a nie do swojej cerkwi. Takich renegatów ludzie pogardliwie nazywali „chruniami”. Na taki krok Wasyl zgodzić się nie mógł. Drzwi Gimnazjum Państwowego w Sokalu były przed nim zamknięte na zawsze. Trzeba było zabrać się do pracy na wsi i przejść niełatwą drogę chłopa-rolnika, którą przed nim przeszły już miliony Ukraińców. Ale serce z jakiegoś powodu do pracy na ziemi nie lgnęło. Rozumiał, że trzeba pracować, trzeba być „jak wszyscy”, trzeba starać się zapewnić sobie jakiś dobrobyt. A przed oczami wciąż stał obraz umierającego ojca. Czyż on nie pracował, czyż nie harował? I co z tego? Przyszli najeźdźcy-obcy, dobytek zrabowali, ojca zakatowali. Czyż można godzić się z takim ustrojem, z takim porządkiem? W całym ukraińskim społeczeństwie w tym czasie panowały rozpacz i beznadzieja. Było to niemal fizycznie odczuwalne bolesne wrażenie. Mam nadzieję, że narodzi się w przyszłości w naszym narodzie geniusz, który znajdzie potrzebne słowa, by opisać to uczucie wielkiego bezgranicznego narodowego żalu, bo moich skromnych zdolności do tego wyraźnie nie wystarcza. Jak boli dusza, kiedy umiera bliska osoba? A jeśli ten ból jest pomnożony tysiąckrotnie, bo stypy są w każdej rodzinie? Daremnymi wydawały się miliony ofiar, które zostały złożone przez Ukraińców na ołtarzu wyzwoleńczej walki. Do naszej wsi z pól I wojny światowej nie powróciło 17 mężczyzn. Wszyscy oni przebywali w Ukraińskiej Armii Halickiej (UHA) i zginęli za Wolność Ukrainy. A ci, którzy powrócili do domu żywi, zastali zrujnowane gospodarstwa i opustoszałe pola. Często i rodzinne domy witały ich zabitymi drzwiami i oknami. Sześć długich lat (1914–1920) nie wypuszczali broni z rąk. I wszystko to na próżno. A z Rosji zaczęli powracać wysiedleni tam w 1916–1917 r. nasi ziomkowie. Rzecz w tym, że wojska rosyjskie podczas swojego odwrotu z Galicji starały się zagarnąć jak najwięcej cywilnych mieszkańców. W ruch szły wszystkie możliwe i niemożliwe sposoby: przymus, przemoc, szantaż, zastraszanie. Niektórzy nasi ziomkowie skusili się na piękne obietnice-cacuszka moskiewskich najeźdźców (oj, ileż to razy nasza gorzka historia ostrzegała, by nie wierzyć im, a mimo to znajdowali się łatwowierni ludzie) i pojechali w daleką drogę do „jednowiernych braci”. Zapłata nie kazała na siebie czekać. Bolszewicka rewolucja, a potem – hołodomor-ludobójstwo. Niejeden z takich przesiedleńców-Galicjan złożył swoje kości w Rosji. „Granica między dwoma światami” przesunęła się teraz o ponad 200 kilometrów na wschód, aż do samej żytomierskiej Wołyni – ojczyzny najbardziej żarliwego i najwierniejszego radzieckiego komunisty Mikołaja Ostrowskiego – Pawki Korczagina. W tym pochodzie Polski na wschód ważną rolę odegrało ukraińskie wojsko, które pomogło Polakom rozbić bolszewików pod Warszawą. Bitwa Warszawska, znana również jako „Cud nad Wisłą”, odbyła się 25 sierpnia 1920 roku. Stała się ona decydującą bitwą wojny polsko-bolszewickiej, w wyniku której Rzeczpospolita Polska zdołała obronić niepodległość, zadając klęskę Armii Czerwonej. Sojusznikiem polskich wojsk były ukraińskie związki wojskowe Ukraińskiej Republiki Ludowej. Ale na zawarcie traktatu pokojowego między Sowiecką Rosją a Polską w 1921 roku w Rydze strona ukraińska już nie była zapraszana. Po co brać pod uwagę interesy jakiejś „chachlandii” czy „małopolski”, i w ogóle z takimi marionetkowymi tworami jak USRR nikt nigdy się nie liczył. W tym przypadku powtórzyła się dawna historia, kiedy po „przyłączeniu” Ukrainy do Rosji w 1654 roku wszystkie umowy międzypaństwowe między Polską a Rosją zawierano bez wiedzy strony ukraińskiej, czyli bez uwzględnienia interesów narodu ukraińskiego. Tragiczne skutki takiej „dyplomacji” powinny być znane każdemu Ukraińcowi. Czy choć czegokolwiek nauczymy się z naszej własnej historii? Nie kazały na siebie czekać i nowe „gospodarze” pojawić się. Triumf zwycięzców-Polaków na kościach poległych Ukraińców wyglądał wyzywająco i operetkowo. Aby więcej i lepiej zrozumieć ten świat, Wasyl zaczął dużo czytać. Bardzo szybko przeczytał wszystkie książki, które były w niewielkiej wiejskiej czytelni. Dowiedział się, że są ukraińskie książki w bibliotece „Proświty” w Sokalu. Zaczął bywać i tam. Na początku lat 30. przy sokalskiej „Proświcie” otworzyły się kursy reżyserskie. Na te kursy przyjmowano zdolną ukraińską młodzież, głównie wiejską, która zdołałaby w przyszłości kształtować życie kulturalne w ukraińskich wsiach. Młodzi chłopcy i dziewczęta otrzymywali podstawową wiedzę z zakresu reżyserii, jednocześnie studiowali dzieła naszych klasyków, zwłaszcza poezję i dramaturgię T. Szewczenki. Po miesiącu nauki Wasyla nie można było poznać. Stał się energiczny i ruchliwy, gdzież podziała się apatia! W okolicznych wsiach miał teraz wielu rówieśników-ideowców, z którymi uczył się na kursach. Jak na skrzydłach przybył do Horodyłowic. Zebrał chłopców i dziewczęta. – Tworzymy amatorskie kółko. Do dni szewczenkowskich czasu już mało zostało, więc trzeba dobrze popracować. Wiersze naszego Kobziarza trzeba czytać dobrze, nie zacinając się. Przepiszcie teksty z „Kobziarza” i – do roboty! Tobie, Zenku, trzeba będzie wyuczyć się wiersza „Na wieczną pamięć Kotlarewskiemu”. Masz fajny głos, to poradzisz sobie. A ty co będziesz deklamować, Paraniu? – zwrócił się do czarnowłosej dziewczyny, która stała z boku i nie mieszała się do rozmowy. Była to córka Łukasza Łytwynczuka, których we wsi nazywali „Ołeksy”. – Ja będę czytać „Katerynę”, – powiedziała cichym, ale stanowczym głosem. – Ależ to cały poemat. Czy zdążysz dobrze się nauczyć? – Zdążę – znów cicho wymówiła. Spojrzał na nią uważnie, ich spojrzenia się spotkały. Od tego czasu zawsze szli naprzeciw siebie. Z uniesieniem przygotowywali się amatorzy do swojego pierwszego koncertu. Aby wyuczyć się wierszy i wyrobić potrzebne akcenty oraz brzmienie, musieli nawet zamykać się w stodołach, chowając się przed swoimi młodszymi siostrzyczkami i braciszkami, którzy nagle wykazali wielkie zainteresowanie
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
lenistwo i pociąg do wysokiej sztuki. Wieczorem, o wyznaczonej porze, spichlerz w Kinaszowie (budynek do przechowywania zboża – M. P.) był wypełniony po brzegi ludźmi. Z portretu ozdobionego wyszywanym ręcznikiem na swoich potomków ciekawie spoglądał Taras. Członkowie kółka denerwowali się, przeżywali. Zapewne tak życzliwej, a jednocześnie bezlitosnej publiczności, jaką są swoi współmieszkańcy wsi, nigdy nie bywa w wielkich miastach. Najmniejsze potknięcie lub niezamierzony błąd mogą potem przez dziesięciolecia nie schodzić z ostrych języków miejscowych plotkarzy. Ale wszystko poszło wspaniale. Dźwięczny głos Parani nikogo nie pozostawił obojętnym: Kochajcie się, czarnobrewe, Lecz nie z Moskalami, Bo Moskale – to źli ludzie, Zrobią krzywdę wami. A mój przyszły wujek (bo potem ożenił się z siostrą mamy, Olgą), Zenowij Filowski, nie mniej podniośle przeczytał swoje: Na kalinie samotne Gniazdko się kołysze, A gdzie podział się słowik? Nie pytaj, nie wie. Przy tym tak rozpaczliwie rozkładał ręce, że widzowie wyraźnie poczuli wielki tragizm w duszy Szewczenki po śmierci jego wielkiego poprzednika Kotlarewskiego. Poruszeni rozchodzili się wieśniacy po koncercie. Starsi zobaczyli, że na ich miejsce przychodzi nowe, wspaniałe pokolenie o czystych duszach i myślach. Radośni i podekscytowani byli także członkowie kółka. A ich oczy mimo woli szukały głównego „winowajcy” dzisiejszego wieczoru. Wszyscy rozumieli, że „otworzyć się” dzisiaj zdołali tylko dzięki niemu. Ale gdyby ich zapytano, w czym widzą zasługi i rolę swojego mentora, to pewnie nie wiedzieliby, jak odpowiedzieć. A Wasyl jakoś chytrze spojrzał na swoich przyjaciół i powiedział: – A co, przyjaciele, czy nie podołamy wystawieniu „Soroczyńskiego jarmarku” Gogola? Bo choć los naszego narodu był tragiczny, to przetrwać zdołaliśmy dzięki śmiechowi, a nie płaczowi. To może rozweselimy trochę naszych horodyłowców? Po kilku miesiącach napiętych prób zobaczyli wieśniacy na swojej scenie niezapomniane i zawsze wesołe postacie gogolowskie. Od niepohamowanego śmiechu widzów drżały ściany czytelni. Wszystkie „przedmioty” handlu na scenie były własne, naturalne. I dynie, i obrazy, i gęś. I znowu bezsprzeczny sukces i wdzięczność ziomków. Po tym spektaklu Wasyl zaproponował, żeby pójść wszystkim razem do Sokala i sfotografować się na pamiątkę. Znałem tych ludzi po wojnie, kiedy już wytrzymali najokrutniejsze ciosy losu. Zawsze czuło się, jakby wszyscy oni otrzymali w młodości jakiś potężny duchowy ładunek ogromnej siły, który wspierał ich przez całe życie. Nie mieli oficjalnego wykształcenia, ale zawsze chciało się z nimi rozmawiać. Jakiś niepojęty, wysoki optymizm życiowy emanował z nich. Zawsze coś przyciągało ich do siebie. Przy najmniejszej okazji starali się spotkać, porozmawiać, choć mieszkali już w różnych wsiach i okolicach. Czasem ktoś z nich, spojrzawszy na mnie, cicho mówił do mamy: „A twój Mykoła – wykapany Wasyl”. Wszyscy milkli. Wybaczcie tę „liryczną” dygresję. Dzięki pracy członków kółka we wsi zawrzało życie duchowe, nie tak dotkliwie odczuwano oderwanie od wielkich centrów kulturalnych. Ale chcę zwrócić uwagę na jedną istotną cechę życia kulturalnego Galicjan w tym czasie. Takie kółka amatorskie powstawały wtedy w całej podpolskiej części Ukrainy. Ich głównym zadaniem było chronić Ukraińców przed całkowitą polonizacją i duchowym zniewoleniem. Podporą, podstawą ich działalności były utwory ukraińskich klasyków. I stopniowo u wykonawców oraz widzów uformował się nieco wyidealizowany romantyczny obraz Kozackiej Wielkiej Ukrainy. Taki obraz tej upragnionej Wielkiej Ukrainy wyłaniał się także w wyobraźni Wasyla. Czasami wydawało mu się, że ten niepokonany Kozacki Duch wciąż tam jest. I wystarczy tylko rzucić wzniosłe hasło „Za Ukrainę! Za Wolność!”, jak tam – na wielkiej Ukrainie – powstaną potomkowie sławnych zaporożców. Obudzi się ten Duch i „powieje ogień nowy z Chołodnego Jaru”. I powstanie cała Ukraina, przepędzą okupantów i zaczną budować nowe życie. I ta naiwna, ale tak czysta i szczera, święta Wiara w tę Wielką Ukrainę, w ten wzniosły Ideał, cały czas prowadziła go potem przez wojnę i więzienie, walki z Niemcami, Polakami, bolszewikami, rajdy na Żytomierszczyznę i Winniczyznę, leśne gęstwiny, śmierć przyjaciół, zdradę giętkoszyjnych. Obraz tej Wielkiej Ukrainy z nieodpartą siłą przyciągał go. To wielkie uczucie można porównać chyba tylko z pierwszą miłością młodego chłopca. Tylko było ono o wiele silniejsze, głębsze. A tymczasem kręgi rządzące Polski postanowiły ostatecznie poskromić Ukraińców. Pod dźwięczną nazwą „pacyfikacja” (uśmierzenie) przeprowadzano liczne akcje tłumienia wszystkiego, co ukraińskie, w tym morderstwa ukraińskich patriotów. W 1930 roku przeprowadzano wybory do polskiego Sejmu. Przyjechał do naszej wsi kandydat na posła do polskiego Sejmu, pan Kochan, rodem z sąsiedniej wsi Tudorkowice. Odbył się wiec wiejski, na którym pan Kochan wygłosił płomienną mowę o tym, jak będzie bronił praw i wolności Ukraińców. I obiecał w razie swojego wyboru zrobić wszystko dla poprawy sytuacji ludności ukraińskiej. Pod wpływem tej mowy ludzie stali się weselsi, wyprostowały się zgarbione plecy, oczy zabłysły nadzieją. Nagle wszyscy usłyszeli, jak dźwięczny kobiecy głos zaśpiewał pierwsze słowa naszego Hymnu „Jeszcze nie zginęła Ukraina, i Sława, i Wolność”. Pieśń podchwycono – we wsi było wielu dobrych śpiewaków – i oto potężny śpiew popłynął nad placem. A tą śpiewaczką była córka diaka, Kławdija Tomaszewska, która miała niezwykle piękny i silny głos.
Z boku stało kilku polskich żandarmów, ale w przeprowadzeniu wiecu nie przeszkadzali. Tylko żandarm Dobrowolski notował przebieg wiecu w swoim notatniku. A kiedy zaczęła się „pacyfikacja”, to z Sokala przyjechali żandarmi, zabrali Kławdiję do szkoły i mocno pobili ją nahajkami. Bili Polacy wtedy także mężczyzn z Horodyłowic, ale i bici, i niebici byli oburzeni przemocą wobec młodej kobiety. W duszach zapłonął palący ogień świętej zemsty, przypomniały się już zapomniane stare krzywdy i znęcanie się polskich panów. Nie tyle z bólu płakała Kławdzja, co ze wstydu i hańby. Wyszła ze szkoły, schyliwszy głowę, poszła do domu. Naprzeciw szedł Wasyl Sorokiw (takie było uliczne nazwisko rodziny Wasyla Procuka), blady, ze zaciśniętymi ustami, milcząc podszedł, uważnie spojrzał jej w oczy, głucho powiedział: – Nie płacz, wkrótce zapłacą za wszystko. Od tego czasu znów stał się milczący i zamyślony. Rozumiał, że niosąc ukraińską kulturę swoim ziomkom, robi dobrą rzecz, nie pozwala skostnieć ich duszom w codziennej ciężkiej pracy. Ale tego wydawało mu się bardzo mało. Jak znaleźć wyjście z impasu, w którym znalazł się naród? Myśl, niczym ptak w klatce, biła się o niewidzialne ściany, szukając odpowiedzi. W tym czasie bardzo wielką propagandę wśród ukraińskiej ludności Polski prowadzili bolszewicy. Oni przez swoich tajnych współpracowników próbowali zatruć świadomość Ukraińców „powabami” kołchozowego raju. Ale zaczęły napływać wieści o strasznym głodzie na Wielkiej Ukrainie. Komunistyczna propaganda zakrztusiła się własnym kłamstwem. A polscy możnowładcy stawali się coraz bardziej zuchwali. Na przeprowadzenie każdego koncertu trzeba było uzyskać pozwolenie w starostwie powiatowym. W prośbie o to pozwolenie trzeba było wskazać repertuar koncertu czy przedstawienia. Na koncercie zawsze był obecny polski żandarm, który pilnował tego, aby wykonywane były tylko te pieśni i inne utwory, które zostały zgłoszone w prośbie i na które wydano pozwolenie w starostwie. Jakiekolwiek odstępstwo od dozwolonego repertuaru groziło sankcjami w postaci zakazu dalszej działalności koncertowej członków koła. Wszystko to było upokarzające i przygnębiające. Dzwon, który został zdjęty jeszcze w czasach II wojny światowej i ustawiony w przeddzień 60. rocznicy wysiedlenia wszystkich mieszkańców Horodyłowic
Honorowi, ale zapominalscy polscy urzędnicy znów zaczęli mówić o „Rzeczypospolitej od morza do morza”. Najlepsze ziemie Galicji i Wołynia oddawano polskim kolonistom-osadnikom, którzy byli podporą polskiego szowinizmu na „kresach wschodnich”. Wszelki przejaw świadomego ukraińskiego życia był brutalnie tłumiony. A Ukraińcy, jak mogli, bronili swoich praw, kultury, tożsamości narodowej. W 1933 roku w Horodyłowiczach odbył się festiwal rodzimej kultury. W tym samym roku młodzież usypała przy cerkwi symboliczną mogiłę, jako pamięć o swoich ziomkach – Ukraińskich Strzelcach Siczowych, którzy zginęli za Wolność Ukrainy w szeregach Ukraińskiej Armii Halickiej i których szczątki spoczywały daleko od rodzinnej wsi. Polscy policjanci rozrzucili ją. Ale została usypana ponownie. Cztery razy Polacy niszczyli tę mogiłę i cztery razy młodzi mieszkańcy Horodyłowicz znów ją odnawiali. Ta mogiła stała się symbolem niezniszczalności Ukraińskiego Ducha, Ukraińskiej Idei, Ukraińskiego Narodu! I oto, niczym pierwsze wiosenne ptaki, nadleciały nowe wieści. Od miasta do miasta, od wsi do wsi szerzyły się pogłoski o oporze wobec polskich okupantów, który prowadziła nowa siła – Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów. Młodzi chłopcy i dziewczęta, którzy nazywali siebie ukraińskimi nacjonalistami, wyjaśniali ludziom swój program. Główny cel – utworzenie Ukraińskiego Samodzielnego Sobornego Państwa. Bez własnego państwa Ukraińcy, jako naród, nie przetrwają, zmuszeni będą zejść z historycznej areny, zginą. Dla tak wzniosłego celu młodzież bez wahania szła na najcięższe próby, często oddając swoje życie. Młodzieńcy i dziewczęta odczuwali organiczną potrzebę nowego zwycięskiego zbrojnego Powstania i zaczęli przygotowywać się do niego. Ale do tego trzeba było mieć co najmniej dwie rzeczy: potężną Organizację z mądrymi i pełnymi woli liderami na czele oraz wystarczającą ilość broni. Czuję się osobiście obrażony, kiedy czytam „argumenty” dzisiejszych poważanych naukowców, „specjalistów” od teorii nacjonalizmu o tym, że twórcy ukraińskiego nacjonalizmu zapożyczyli go rzekomo od włoskich faszystów i niemieckich nazistów. Czyż Konowalec, Doncow, Bandera mieli mało powodów, by podać ludziom Hasło Wolności „Ukraina ponad wszystko!” bez żadnych zewnętrznych wpływów? Rozumiem, że tym „poważanym specjalistom”, jak to mówią, „nie dane” jest to zrozumieć. Zresztą odpowiednie zamówienia dają im ich pracodawcy, ale przecież te „twory” wydawane są w masowych nakładach i szeroko rozpowszechniane, zniekształcając naszą historię i deprawując dusze młodych Ukraińców. Ukraiński wyzwoleńczy ruch nacjonalistyczny narodził się na własnym gruncie, mając głębokie wewnętrzne ludowe korzenie. Żadne zewnętrzne siły nie mogły sztucznie narzucić tak potężnego wybuchu, który został przygotowany przez OUN przed drugą wojną światową. Wasyl postanowił związać swój dalszy los z Organizacją Ukraińskich Nacjonalistów. W 1935 roku wstąpił do OUN. Razem z nim do OUN wstąpił wtedy także jego brat-ideowiec Wołodymyr Semenczuk, który dopiero teraz (o starzy podziemni konspiratorzy!) opowiedział o tym wydarzeniu. Wołodymyr Semenczuk mieszkał potem we wsi Ulwówek w rejonie sokalskim, niedaleko od tego miejsca, gdzie kiedyś była wieś Horodyłowicze. W 1994 roku podczas spotkania z byłym żołnierzem UPA Mykołą Stasiukiem – Horakiem opowiedział, jak razem z Wasylem Prociukiem wstępował w 1935 roku do OUN. Przysięgę Wasyl Prociuk i Wołodymyr Semenczuk składali w czytelni „Proświty” w niewielkim pomieszczeniu za sceną. A przyjmował przysięgę człowiek (nazwisko nieznane) ze Steniatyna. Myślę, że tego człowieka – członka OUN ze Steniatyna do Horodyłowicz również przyprowadził Wasyl Prociuk. Jakie podstawy mam dla takiej myśli? Rzecz w tym, że Wasyl często bywał we wsi Steniatyn, skąd pochodziła jego mama Likerija. Tam mieszkały jego ciotki, byli jego kuzyni i kuzynki. I jeszcze tam miał wielu przyjaciół-ideowców. Być może jednemu z nich Wasyl przyznał się, że chciałby wstąpić do OUN. Ten przyjaciel sam już był w OUN. Po pewnym czasie przyszedł do Horodyłowicz i powiedział Wasylowi, że ma polecenie od Prowodu przyjąć go z przyjaciółmi do OUN, co też zostało zrobione. Po wstąpieniu do OUN życie Wasyla napełniło się nową treścią. Jeszcze jednym aktywnym nacjonalistą we wsi był Mychajło Szczerba. Był to zdolny chłopak, świadomy Ukrainiec. Nawet przez pewien czas uczył się w sokalskim gimnazjum. Ale za to, że zawsze bronił swojej godności jako Ukraińca, wyrzucono go z gimnazjum. Przychodząc do domu, zorganizował we wsi komórkę OUN. Z młodzieńczym zapałem Mychajło organizował różne antypolskie akcje. Tak, w Horodyłowiczach i Peczyhorach na kolonii zerwano polskie orły – symbole polskiej władzy. Akcję w Peczyhorach przeprowadzili Wasyl Prociuk, Wołodymyr Semenczuk i Jaron Jaremczuk. A w Horodyłowiczach polskie orły pozrywali Ilko Jaremkiw, Mykoła Hojdało i Mychajło Sysa. Oczywiście podejrzenie padło na Mychajłę Szczerbę, bo był już w ewidencji policji. Aby uniknąć aresztowania, uciekł ze wsi na Litwę. Stanicznym OUN w Horodyłowiczach był początkowo Mychajło Sydor, a już przed wojną – Ilko Jaremkiw. Ciąg dalszy nastąpi. Kompleks memorialny na miejscu spalonej wsi Horodyłowicze
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr STECZIUK, poeta, dziennikarz, przewodniczący organizacji pozarządowej Społeczny Klub „Ukraiński Czas”
Mychajło Semenowycz Pronczenko (7 września 1909 roku, Woszywe-Pokrowske (Apostołowe) – 11 lutego 1942, Krzywy Róg) – przedstawiciel ukraińskiego „Rozstrzelanego Odrodzenia”, płomienny poeta-patriota, więzień stalinowskiego GUŁagu, uczestnik nacjonalistycznego podziemia w okupowanym Krzywym Rogu (redagował ukraińskie okręgowe czasopismo „Dzwin”, wydał w okupacji tomik poetycki „Kobza”, 1941). Aresztowany i rozstrzelany przez gestapo 11 lutego 1942 roku i wrzucony do szybu kopalni. Płomienne słowo poetyckie i tragiczny los twórcy, zesłanego do obozu na Dalekim Wschodzie przez moskiewski reżim bolszewicki w 1933 roku i rozstrzelanego przez nazistów w 1942 roku, niezbicie dowodzi, jak heroiczno-ofiarnicza była droga walki, wybrana przez najlepszych synów uciskanej Ukrainy, rozpiętej między bolszewicką a nazistowską imperiami zła.
Wolitywna decyzja o przywróceniu sprawiedliwości historycznej. Decyzją Dniepropetrowskiej ODA z 26.07.2024 r. jedną z ulic Krzywego Rogu przemianowano na cześć uczestnika ukraińskiego ruchu wyzwoleńczego na Krzyworożu, poety Michaiła Pronczenki. Tą wolitywną decyzją obwodowego kierownictwa państwowego określono przemianowanie jeszcze ponad dwustu obiektów toponimii miasta i poszczególnych dzielnic obwodu na cześć wybitnych działaczy epoki Rewolucji Ukraińskiej 1917–1921 oraz dalszych zmagań o samodzielną Ukrainę, zwłaszcza Stepana Bandery, Iwana Wowczuka, Oleha Olżycza, Jurija Lypy i innych ukraińskich dostojników.
Propozycje przemianowania lokalnych nazw na cześć bohaterów Ukraińskiego ruchu wyzwoleńczego jakoś nie mogły przejść przez administracyjne sito krzyworoskich władz i korpusu deputowanych podczas wcześniejszych kampanii dekomunizacji i dekolonizacji. Jako przewodniczący Społecznego Klubu „Ukraiński czas”, który składał propozycje dotyczące ponad 50 takich przemianowań, w tym na cześć poety Michaiła Pronczenki, o którym piszę w mediach już od lat 90. ubiegłego wieku, mogę poświadczyć, że przez to administracyjne krzyworoskie sito przeszły do przemianowania tylko dwie nasze propozycje.
Dlatego takie wolitywne kroki władz obwodowych, w zupełnie słusznym kierunku – w zakresie przywracania pamięci historycznej i sprawiedliwości historycznej – można tylko witać. Dla przykładu warto zaznaczyć, że wraz z początkiem nazistowskiej okupacji Krzywego Rogu, podczas gdy niemieckie dowództwo zajmowało się problemami frontu, a dawne radzieckie kierownictwo wraz z enkawudzistami i gebistami czmychnęło na tyły, miejscowym nacjonalistom, w tym inżynierowi górniczemu Serhijowi Szerstiukowi, redaktorowi ukraińskiego okręgowego pisma „Dzwin” Michaiłowi Pronczence i innym członkom przywództwa udało się dość szybko utworzyć miejski zarząd i wprowadzić cywilną władzę ukraińską, która w 1941 roku dokonała m.in. przemianowania wszystkich miejskich ulic w duchu rewolucyjnym ukraińskim, przeprowadzając w ten sposób dekomunizację i ukrainizację w ciągu zaledwie kilku dni.
Los poety jako uosobienie losu Ukrainy
W związku z długo oczekiwaną zmianą nazwy jednej z krzyworoskich ulic na cześć Mychajła Pronczenki oraz 115. rocznicą jego urodzin chciałbym raz jeszcze zwrócić uwagę na tę wybitną postać o znaczeniu ogólnoukraińskim. Takiej ofiarnej służby Ukrainie oraz takiego otwartego, gorącego i namiętnego pragnienia, by ujrzeć ją wolną, w ukraińskim środowisku literackim lat 30.–40. i w radzieckiej, ocenzurowanej spuściźnie literackiej tego okresu trzeba bowiem jeszcze szukać. Tylko dwa fakty z krótkiego, ale niezwykle burzliwego i tragicznego życia poety: w 1933 roku za wiersz o Hołodomorze został uwięziony przez stalinowski reżim i wywieziony do GUŁagu – do obozu na Dalekim Wschodzie w Tachtamygdzie; w 1942 roku za udział w nacjonalistycznym podziemiu oraz za proklamowanie i wychwalanie w artykułach i wierszach idei Samodzielnego Państwa Ukraińskiego – rozstrzelany przez gestapo i wrzucony do szybu starej kopalni.
Los samego artysty, który znalazł się między młynami dwóch najokrutniejszych w historii reżimów – rosyjskiego bolszewizmu i niemieckiego nazizmu, jest więc uosobieniem losu samej Ukrainy, rozpiętej w latach 30.–40. ubiegłego stulecia między bagnetami dwóch imperiów światowego zła – bolszewickiego i nazistowskiego. Lecz jak wtedy, tak i dziś, wyzwoleńczy duch poezji Mychajła Pronczenki w czasie kolejnej moskiewskiej nawały wzywa Ukraińców do kontynuowania walki:
Powstaliśmy z ruin i żalu,
Z podziemi powstaliśmy – idziemy!
Rozlewa się falami morza
Nasza prawda, co świeci ogniem.
Michajło Semenowycz Pronczenko urodził się w biednej chłopskiej rodzinie. Od dzieciństwa musiał najmować się do pracy i jednocześnie uczyć się w szkole. Dlatego od najmłodszych lat miał ostre poczucie sprawiedliwości i zainteresowanie wszystkim, co wiązało się z ukraińską przeszłością i kulturą, tradycjami oraz bohaterskim dziedzictwem historycznym zaporoskiego kozactwa. Właśnie głębia cierpień ukraińskiego narodu i heroika walki o wolną Ukrainę odbijają się w wierszach płomiennego poety, które zaczął pisać niemal w szkolnej ławce.
Kształtowanie się Mychajła Pronczenki jako swoistego ukraińskiego poety przypadło na lata 20. Wydawszy w Krzywym Rogu swój pierwszy tomik „Zdobywam głębiny” (1927), natychmiast zwrócił na siebie uwagę znanych mistrzów słowa i otrzymał pochwalne recenzje Mykoły Chwylowego oraz Dmytra Jawornickiego. Później z akademikiem Jawornickim połączyły go przyjacielskie stosunki, gdyż żywił wielkie zainteresowanie epoką kozactwa. Był też blisko znany z wybitnym ukraińskim poetą Wołodymyrem Sosiurą, z którym przez długi czas korespondował. Należał do WUSPP, którego filia w tym czasie otworzyła się także w Krzywym Rogu. Drukował się w gazetach „Czerwonyj Hirnyk”, „Zoria”, w czasopismach „Molodniak”, „Krywbas”. Od 1930 roku Pronczenko był pracownikiem literackim gazety „Czerwonyj Hirnyk” i pisma „Krywbas”. Jednak w okresie, gdy stalinowski reżim zwijał tak zwaną ukrainizację, zapoczątkowaną przez ukraińskich nacjonal-bolszewików, dla narodowo świadomych ludzi o niepodległościowych przekonaniach nie było już miejsca w żelaznych szponach totalitarnego systemu bolszewickiego. Oskarżony o antyradziecką agitację i ukraiński burżuazyjny nacjonalizm, w 1933 roku Mychajło Pronczenko otrzymał pięć lat zesłania i znalazł się w obozie na Dalekim Wschodzie w Tachtamygdzie. Według niektórych współczesnych, jedną z przyczyn prześladowania poety przez reżim radziecki był napisany przez niego wiersz o Hołodomorze.
Jednak także w niewoli Pronczenko nadal tworzył. Aby zachować napisane utwory, a wśród nich były także dość obszerne, trzeba było tylko je zapamiętywać, gdyż nadzór nad „politycznymi” był bardzo surowy. W obozie na Dalekim Wschodzie Mychajło Pronczenko poznał znanego ukraińskiego pisarza Iwana Bahrianego, który później poświęcił mu swoją powieść-widowisko „Rozgrom” (1948).
Do Krzywego Rogu Mychajło Pronczenko powrócił z zesłania pod koniec 1939 roku. Wrócił z tak zwanym „wilczym biletem”, dlatego nigdzie nie chciano go zatrudnić. W desperacji wielokrotnie zwracał się nawet o pomoc w znalezieniu pracy do Wołodymyra Sosiury, z którym utrzymywał przyjacielskie stosunki. Ale i znany poeta był w tym czasie pod surowym nadzorem, więc nie mógł pomóc swojemu krzyworoskiemu przyjacielowi. Wobec zbliżania się frontu, przed przyjściem Niemców, przez tydzień musiał ukrywać się „w kuszyrach”, aby przed odejściem nie został „wyczyszczony” przez enkawudystów wraz z innymi „wrogami ludu”.
W okresie niemieckiej okupacji Mychajło Pronczenko stał się jednym z przywódców nacjonalistycznego podziemia. Wydawał i redagował założony przez niego w 1941 roku okręgowy ukraiński czasopism „Dzwin”, którego każdy numer, wychodzący w jego redakcji, był poświęcony omawianiu wydarzeń związanych z ruchem wyzwoleńczym okresu rewolucji ukraińskiej 1917–1921, działalności UNR, roli takich wybitnych działaczy ukraińskiego odrodzenia jak Symon Petlura, Jewhen Konowalec, Andrij Kaszczenko, Mykoła Chwylowy, a także bezlitosnej krytyce reżimu radzieckiego i gorącej agitacji na rzecz potwierdzenia ukraińskiego samodzielnego życia. W okupacji poeta wydał zbiór pieśni z czasów walk o wyzwolenie „Trizub” oraz swój niewielki tomik poetycki „Kobza”, do którego weszły jego namiętne wiersze, przepojone goryczą smutku, rozpaczy i bólu za cierpienia, które spadły na ukraiński naród:
Nie śpiewała rodzina słowików,
Gdzie smutek, gdzie zniewaga i mgła, –
W łzach tonęła Ukraina
I utonąć nijak nie mogła.
Pronczenko był jednym z nielicznych ukraińskich twórców słowa, którzy w tym czasie odważyli się dotknąć nawet najbardziej bolesnego tematu w rodzimej historii – Hołodomoru 1932–1933. Napisał, jak to się mówi, na gorąco wiersz „Zabierali ostatnie ziarno”, datowany na 1933 rok, w którym znajdują się takie druzgocąco prawdziwe słowa:
W chacie – dzieci, a ojca nie ma.
I nie ma dla niego powrotu…
Komsomolec worek podnosi
I niesie, jak życie, w ciemność.
Jednocześnie „Kobza” Mychajła Pronczenki jest przesiąknięta także patosem walki wyzwoleńczej:
Wrogom, szaleńczym podludziom,
Nie zaćmić Nowego Dnia,
Napisaliśmy ogniste hasła
Na Naszej Wielkiej Chorągwi.
Za zniewagę, znęcanie się i kraty
Nasza prawda, i gniew, i łza
Na ruinę i głowę kata
Spadną, jak sędziowska burza.
W tym niezwykle trudnym, a zarazem pełnym nadziei na potwierdzenie Ukrainy jako państwa samodzielnego, okresie okupacji Mychajło Pronczenko występuje także jako dramaturg, zafascynowany tematyką historyczną i wyzwoleńczą. Jego pióra dotyczą pisane w tym czasie dramaty historyczne „Mazepa”, „Taras Trjasyło”, „Bajda”. W 1941 roku poeta stworzył także poemat „Symon Petlura”, który cieszył się wielką popularnością. Jak wspominał syn poety, Anatolij Pronczenko, pod koniec listopada 1941 roku w klubie Proświty wystąpiła kapela bandurzystów pod kierownictwem Nazarenki, która wykonywała także utwory poety, w tym śpiewała jego poemat „Symon Petlura”:
Ach, na polu żyto stratowane kopytami, –
Występują chłopcy szeregami-rzędami!
Występują chłopcy w broni i zapale,
Siłą i pieśnią pełni, bogaci.
Płyną jak morze po stepie, tołoki,
Dzwoni miło broń u boku każdego.
Jak promień słońca, bitymi szlakami
Występuje Symon przed kozakami.
(Fragment poematu „Symon Petlura”, 1941 r.)
Niestety, los tych utworów jest nieznany. Według słów Anatolija Pronczenki, archiwum ojca wraz z jego utworami zostało skonfiskowane w 1947 roku przez organy radzieckie („Kobza”, Dniepropetrowsk, 1995. – Anatolij Pronczenko. Ta w serce gniew bagnetem kole, s. 84). W swoich wspomnieniach o działalności poety w
Michajło Pronczenko, z graficznego wyobrażenia stworzonego przez artystę Krawczenkę do wydania zbioru „Kobza”
okresu niemieckiej okupacji jego rodak, znany dziennikarz i działacz społeczny diaspory ukraińskiej Jurij Semenko pisał: „…Jego wiersze, podobnie jak działalność wydawnicza, znajdują gorący oddźwięk wśród ludności Krzyworożczyzny i wywierają zauważalny wpływ na rozproszenie bolszewickiej hipnozy i strachu ludzi zastraszonych terorem komunistycznym, którzy energicznie zabrali się do odbudowy ukraińskiego życia narodowego”. („Kobza”, Dniepropetrowsk, 1995. – Jurij Semenko. Pamięci Mychajła Pronczenki, s. 93). Jednak pobłażliwe nastawienie niemieckiego dowództwa wojskowego, zajętego problemami frontu, do narodowo-państwowych dążeń Ukraińców bardzo szybko minęło. Wraz z przybyciem do Krzywego Rogu cywilnych władz – gebitskomisarzy i rajchsinspektorów, ubranych w rude mundury członków partii nazistowskiej, sytuacja bardzo szybko się zmieniła. Właśnie utworzony niemiecki wydział propagandy zaczyna ingerować w pracę redakcyjną Mychajła Pronczenki. Oczywiście niezależnicze stanowisko redaktora i polityka redakcyjna czasopisma „Dzwin” nie podobały się nowemu reżimowi okupacyjnemu. Wkrótce usunięto go z funkcji redaktora, a na początku 1942 roku aresztowano. Ale nawet w areszcie myśli o losie Ukrainy nie opuszczają poety. Nie potrzeba nam niczego od życia, ani zaszczytów, ani pieniędzy, ani sławy. Trzeba tylko powrotu Państwa – Świętego Państwa Ukraińskiego! Te wiersze Mychajło Pronczenko napisał tuż przed rozstrzelaniem, a podczas egzekucji, jak wspominali świadkowie, śpiewał „Ще не вмерла Україна”. Przeszedłszy przez wielkie głody i represje reżimu bolszewickiego, poeta zginął od niemieckiej kuli, rozstrzelany przez nazistów w lutym 1942 roku wraz ze swoimi krzyworockimi towarzyszami z nacjonalistycznego podziemia Serhijem Szerstiukiem, Iwanem Potapenką i Hanką Maksymec. Tak tragicznie ułożył się los proroka ukraińskiej niepodległości, który znalazł się między młynami dwóch najokrutniejszych w historii imperialnych reżimów – rosyjskiego bolszewizmu i niemieckiego nazizmu. Za swoje krótkie, lecz niezwykle bogate życie Mychajło Pronczenko wiele nie zdążył zrobić, ale było w nim najważniejsze – wielka miłość do Ukrainy i walka o wymarzoną przez wiele pokoleń Ukraińców Samodzielność Państwa Ukraińskiego. Za co oddał najcenniejsze – swoje życie. Będąc jeszcze na zesłaniu w Tachtamygdzie, poeta pisał: Nie boję się, że zginę. Boję się myśli, tylko jednej, Że w jarzmie i ja zostawię Swoją smutną stronę! Niestety, odszedł z tego świata, pozostawiając Ukrainę w jarzmie, ale jego gorące pragnienie i mocne przekonanie, że prędzej czy później ona je zrzuci i stanie się wolna, nie były daremne. Dziś niezależne Państwo Ukraińskie
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Mamy ją przecież. Lecz znów zagląda do niej krwawe pół-imperium, które, według poetyckich słów Michaiła Pronczenki, nieraz szło na nas ordą, a „w czarnej i krwawej sutannie szedł moskiewski Czyngis-chan”. I znów płynie krew, a „od hańby, od gorzkiej tęsknoty i nędz” znów chyli się ku ziemi ukraińskie drzewo życia. Lecz daje mu siły i moc odwieczna energia walki, z którą najlepsi synowie Ukrainy szli i idą dziś, „by niewolę na wieki obalić” i by „rozbiwszy kajdany omamień, zaśpiewać swobodnie pieśni” („Ukrainо moja!”, 1941). Wraz z powrotem okupacyjnego moskiewskiego reżimu imię płomiennego poety-patrioty Michaiła Pronczenki w latach powojennych zostało oddane zapomnieniu. Dopiero po odzyskaniu przez Ukrainę niepodległości w 1995 roku ukazało się wydawnictwo, które faktycznie przywróciło nam pamięć o natchnionym pieśniarzu wyzwolenia Ukrainy – cudownego kraju, bogatszego od którego, według słów poety, nie ma, lecz i biedniejszego trudno znaleźć, i nigdzie nie ma więcej bohaterów, ale i niewolników nigdzie więcej nie spotkać, i „nikt nie miał takiej siły ducha, i nikt nie miał takich okowów” („Przeszedłem pół ziemi”, 1940). Chodzi o książkę „Kobza”, którą do druku przygotowali syn poety Anatolij Pronczenko oraz znany literaturoznawca, krajoznawca i historyk literatury z Dniepru Mykoła Czaban. / Pronczenko M. S. Kobza: Zbiór wybranych utworów i wspomnienia współczesnych (opracowali Mykoła Czaban i Anatolij Pronczenko), Dniepropetrowsk: WPOP „Dnipro”, 1995, 160 s.). Wydanie ukazało się w wydawniczo-poligraficznym przedsiębiorstwie dzierżawnym „Dnipro” dzięki pomocy i ofiarności wielu nieobojętnych Ukraińców z Ukrainy i diaspory. Do książki w całości weszła tomik poetycki o tym samym tytule, wydany przez poetę w 1941 roku w okupowanym Krzywym Rogu, a także wiersze z różnych lat, odnalezione w prasie i archiwach literackich. Dorobek twórczy autora uzupełniają jego szkice historyczne i wspomnieniowe, listy do akademika Dmytra Jawornyckiego i ukraińskiego poety Wołodymyra Sosiury, a także wspomnienia współczesnych. Jedyny egzemplarz pierwszego okupacyjnego wydania „Kobzy” opracowującym udało się odnaleźć aż w dalekiej Australii – ocalił go ukraiński pisarz-emigrant Dmytro Wasylowycz Nytczenko. Według świadectw współczesnych niemal cały nakład zbioru „Kobza”, wydanego przez Pronczenkę w okupacji, zniszczyły niemieckie władze okupacyjne, a te egzemplarze, które pozostały w jego najbliższym otoczeniu, wraz z powrotem władzy bolszewickiej albo zabrali czujni pracownicy NKWD-MGB, albo zniszczyli sami ich właściciele, gdyż trzymanie ich w domu było już niezwykle niebezpieczne.
Pamięć. Zamiast posłowia
Niestety, Krzywy Róg do tej pory nie upamiętnił należycie gorącego poety-patrioty ani tablicą pamiątkową na budynku, w którym w okresie niemieckiej okupacji mieściła się miejska „Proświta” i gdzie mieszkał i pracował Myhajło Pronczenko, ani pomnikiem. Nie ma też znaku pamiątkowego przy dawnej kopalni, gdzie w lutym 1942 roku gestapowcy rozstrzelali Myhajła Pronczenkę i innych uczestników nacjonalistycznego podziemia. Najwyraźniej to wszystko jeszcze przed nami, kiedy, według słów poety, dojdzie do „powrotu świętej Ukraińskiej Державы”.
Pewnego razu mój dobry znajomy, krzyworoski profesor historyk Witalij Wiktorowycz Stieckiewycz, którego dzieci mieszkają obecnie w Kanadzie, zadzwonił do mnie i zapytał: „Jak myślisz, o którym z naszych rodaków jest mowa na szóstej stronie czytanki dla uczniów ukraińskiej niedzielnej szkoły, do której chodzi mój wnuk?” Jak się okazało, o poecie Myhajle Pronczence!
Niestety, w ukraińskich szkołach, a przede wszystkim w krzyworoskich, nie uczy się o śpiewaku walk wyzwoleńczych o Wolną Ukrainę. Najpewniej dzisiejszej rządzącej warstwie ukraińskiej bojownicy o ukraińską wolność nie są potrzebni, a jedynie „pokojowcy”, zdolni oddać wrogowi za wątpliwy pokój zdecydowanie niewątpliwe ukraińskie ziemie, zroszone krwią ukraińskich zwycięzców poprzednich i obecnych pokoleń.
I jeszcze jeden dość znamienny moment: przygotowując ten artykuł, znalazłem w internecie napisany przeze mnie materiał sprzed 5 lat, z okazji 110. rocznicy urodzin poety – w „Krymskiej Świetlicy”. Wdzięczny jestem za tę publikację mojemu koledze i przyjacielowi, którego imienia nie podaję ze względów jego bezpieczeństwa. Lecz sam fakt, że o Myhajle Pronczence wciąż mogą czytać nawet w okupowanym przez rosjan ukraińskim Krymie, – budzi nadzieję!
Tłumaczenie maszynowe
26 września w Kijowie, na budynku pisarskim przy ulicy Michaiła Omeljanowicza-Pawlenka 3, odsłonięto tablicę pamiątkową ku czci Oleksy Łupija – poety, prozaika, publicysty, scenarzysty filmowego.
Michaił NAJENKO
Wstępnym słowem spotkanie otworzył przewodniczący NSPU Michajło Sydorżewski. Mówił o wielostronności talentu pisarza jako jednego z wybitnych literatów-szestdziesiątników. „Pan Oles pracował nad zaktualizowaną redakcją Statutu NSPU – powiedział M. Sydorżewski. – Do jego cennych i trafnych rad przysłuchiwali się koledzy, był i pozostaje dla wszystkich wzorem patriotyzmu, odwagi i autorytetu”. Tę myśl rozwinęły wystąpienia pisarzy uczestniczących w spotkaniu. Dramaturg i eseista Wasyl Niewołow przeczytał przejmujący wiersz Olesia Łupija „Powiedzieć wszystko” z tomiku poetyckiego „Miłość i ład” (1982). Poeta Petro Zasenko opowiedział o studenckich latach poety i o wspólnym uczęszczaniu do Studia Literackiego KDU im. Tarasa Szewczenki pod koniec lat 50. XX wieku. Członkami studia literackiego byli wówczas lub wcześniej Wasyl Symonenko, Wasyl Didenko, Iwan Dracz, Wołodymyr Pidpalyj, Stanisław Zinczuk i inni. Poeta, prozaik i krytyk literacki Ołeksandr Szuhaj podkreślił ludzkość poety w jego stosunku zarówno do niego, jak i do wszystkich, z którymi się kontaktował lub współpracował. W szczególności pomógł on Ołeksandrowi Szuhajowi po służbie wojskowej znaleźć pracę w gazecie „Młodź Ukrajiny” i uzyskać kijowską прописку (meldunek), co w czasach URSR miało zasadnicze znaczenie urzędowe: „Nie masz meldunku – nie przyjmą do pracy, nie masz pracy – nie zameldują ani w Kijowie, ani w obwodzie kijowskim”. Poeta-tłumacz Serhij Borszczewski zaprezentował zbiór wierszy O. Łupija z jego autografem, podpisany mu w odległym 1974 roku („Ludzie całej planety”), a także przeczytał wiersz poety „Idę, idę przestrzeniami ziemi”, przetłumaczony przez niego na język hiszpański. Prozaik Wiaczesław Medwid wspomniał, że z Olesiem Łupijem wielokrotnie się spotykali podczas pisarskich imprez w Kijowie, i skomentował zdjęcie przedstawiające ich współpracę w jednym z kijowskich wydawnictw. Powiedziałem, że Oles Łupij był ostatnim pisarzem, z którym w tym domu pisarzy można było porozmawiać o nowościach literackich i o studenckim Studiu Literackim. Tutaj 50 lat temu osiedlili się i mieszkali starsi pisarze – prozaicy Anatolij Dimarow, Anatolij Drofań, Wasyl Bereżnyj, Jurij Muszketyk, Anatolij Moroz i Petro Handziura, poeta Borysław Stepaniuk, krytyk literacki Iwan Zub, tłumacz Mykoła Łukasz, a z młodszych szestdziesiątników – Iwan Dracz, Mykoła Winhranowski, Jewhen Hucało, Stanisław Zinczuk i inni. Ja przyszedłem do tego domu 20 lat po jego zasiedleniu i nie zastałem wszystkich wymienionych. Wszyscy oni zasługują na tablice pamiątkowe, bo wnieśli znaczący wkład w literaturę i w ukraińską duchowość. Oles Łupij, będąc studentem Uniwersytetu Kijowskiego, kierował Studiem Literackim, które dzięki niemu stało się imiennym – Studium im. Czumaka (skrót SICz, za który od ówczesnych władz dostało się i Olesiowi, i opiekunowi studia, profesorowi-pisarzowi Arsenowi Iszczukowi). Z inicjatywy Olesia Łupija wydano 1. numer studenckiego almanachu „Świtanok” (1960) z utworami przyszłych Bohaterów Ukrainy Jurija Muszketyka i Iwana Dracza, laureatów Nagrody im. Szewczenki Mykoły Szudrii i Olesia Łupija, znanego poety-pieśniarza Wasyla Didenka i innych. Almanach udało mi się wskrzesić po 30 latach pod nazwą „Swi-j-tanok”. Obecnie ukazuje się już 15. numer almanachu, w którym opublikowano utwory młodych autorów z przełomu XX i XXI wieku. Wśród nich – laureatki Państwowej Nagrody im. Łesi Ukrainki Ołesia Mamczycz, poetki Olena Herasimiuk, która była nominowana do Nagrody im. Szewczenki, poetka Ludmiła Diadczenko, której utwory zostały przetłumaczone na język włoski, angielski, rumuński i wiele języków wschodnich, a także utwory wielu absolwentów programu edukacyjnego „Twórczość literacka”, który udało się wraz z przewodniczącym NSPU Jurijem Muszketykiem otworzyć na uniwersytecie 25 lat temu. Niektóre utwory Olesia Łupija zostały zekranizowane, m.in. powieść o księciu Danile Halickim. Zasługuje na ekranizację także powieść „Upadek dawnej stolicy”, za którą pisarz otrzymał Nagrodę im. Szewczenki. Do laureatury Nagrody im. Szewczenki Oles Łupij szedł rzeczywiście od studenta-literata Uniwersytetu Kijowskiego. A zostać studentem literatem (jak zresztą ogólnie studentem Uniwersytetu Kijowskiego) nie było mu łatwo. Jego biografia jest typowa i nietypowa w tym sensie. Pochodzący z Galicji, w bardzo wczesnym dzieciństwie „złapał” trochę polskiej władzy w tej Galicji, potem, po przyłączeniu zachodniej Ukrainy do ZSRR, stał się synem ofiar represji ze strony władzy radzieckiej, a w szkole radzieckiej doznał typowego dla niej wychowania: ateista i wyznawca ideologii. Wstąpić na studia na Uniwersytecie Kijowskim (na wydziale filologicznym) pomógł mu (według jego wyznania w prywatnej rozmowie) poeta i literaturoznawca Stepan Kryżaniwski, który w latach 50. XX wieku kierował wydziałem ukraińskiej literatury radzieckiej w akademickim Instytucie Literatury i (dorywczo) czytał specjalistyczne wykłady literackie na Uniwersytecie Kijowskim. Oles Łupij jeszcze przed studiami w tej uczelni próbował pisać wiersze, jednak aktywniejsze zainteresowanie słowem artystycznym rozwinęło się w nim właśnie w latach uniwersyteckich. Do tego stopnia, że wśród ówczesnych studentów-literatów stał się najbardziej zauważalny i wybrano go starostą uniwersyteckiego Studia Literackiego. I to pierwszego o nadanej nazwie: dotąd była ona po prostu studiem, a potem (na propozycję samego Olesia Łupija) nadano jej imię Wasyla Czumaka. Młodego, dziewiętnastoletniego poetę, którego zabili denikińcy, a władza radziecka na długo wpisała na listę „niepożądanych”. Rehabilitacji Wasyl Czumak doczekał się w czasach tzw. „chruszczowowskiej odwilży” i dlatego uniwersyteccy literaci wzięli jego imię do nazwy swojego studia: „Studium im. Czumaka”. Skrót z tego wyrażenia czytał się jako „SICz”, co wywoływało u ówczesnego kierownictwa partyjnego uczelni niemałe zaniepokojenie. Oles Wasylowicz opowiedział mi, że jego jako starostę studia literackiego oraz profesora Arsena Iszczuka, który jako kierownik katedry historii literatury ukraińskiej „odpowiadał” za pracę studia, wezwano do ówczesnego komitetu partyjnego uczelni i surowo zapytano: „Что это за сеч там у вас объявилася?”. Mając skłonność do humoru, Arsen Ołeksijowicz postanowił wybrnąć, mówiąc: „To nie ta sicz, którą wy myślicie, nie ta sicz, to »Studium im. Czumaka«, w którym studenci o talencie literackim doskonalą swoje zdolności literackie”. Kierownictwo partyjne rzekomo się uśmiechnęło i puściło profesora Arsena Iszczuka oraz starostę studia literackiego Olesia Łupija bez kary. Jedyne, co zaproponowało, to zaprzestać wydawania studentom literatom imiennych legitymacji. Mówiąc, że są po prostu studentami, mają legitymacje studenckie i to wystarczy. Wiele lat później poprosiłem Olesia Łupija, by osobiście opowiedział także o tej „historii” i w ogóle o Studium SICz w czasach jego kierowania nim. Zgodził się i przygotował szczegółową relację, opublikowaną w gazecie „Literaturna Ukrajina”. Przygotował także gruntowne wspomnienie o poecie Iwanie Draczu, który po nim w latach 1960–1961 był starostą Studium Literackiego SICz („Talent i odwaga inteligenta”). Wspomnienie to opublikowano w studenckim almanachu „Swi-j-tanok” nr 12 (2020). Serdecznie podziękowali uczestnicy odsłonięcia tablicy pamiątkowej Olesia Łupija: żona pisarza Lesia Stepanivna, syn Bohdan i jego żona Iryna, a także mieszkańcy domu, którym przypadło żyć i pracować obok wymienionych wyżej pisarzy oraz samego Olesia Łupija. Autor tablicy pamiątkowej, rzeźbiarz Iwan Petrowycz Melnyczuk – członek Narodowego Związku Artystów Ukrainy, uczeń znanego malarza Wiktora Czepelika.
Zdjęcie dostarczył Bohdan Łupij
Tłumaczenie maszynowe
Eduard OWCHARENKO Zdjęcia Eduarda MEŻUŁA oraz ze strony Mikołajowskiego Teatru. Bohaterka monodramu Nadia spakowała do małej walizki całe swoje minione życie. Teraźniejszość wstrzymała. Życie wspomnieniami, machinalnie wykonując codzienną rutynę – oto teraźniejszość ukraińskiej uchodźczyni za granicą. Rodzice w okupacji, chłopak na froncie. Ciągłe czekanie na dobre wieści. Ale jest jedno, co pomaga się trzymać – to śpiew! Śpiewa w metrze i przejściach podziemnych, zbierając pieniądze na pomoc swojemu krajowi. Śpiewa ukraińskie pieśni, opowiadając przechodniom o wspaniałej kulturze swojego narodu. Śpiewa, by nie stracić własnej tożsamości. I otrzymuje szansę. Czy z niej skorzysta? Czy wróci do domu? – To była moja koprodukcja z Ludmyłą Ospadową – wspomina reżyser, dyrektor i kierownik artystyczny Mikołajowskiego Akademickiego Teatru Dramatycznego, zasłużony działacz sztuki Ukrainy Artem Swystun. – Pomysł stworzenia autorskiego tekstu i oparcia go na kronice wydarzeń dokumentalnych miałem po raz pierwszy. Szczególna tematyka o uchodźczyniach, kobietach, które wyjechały za granicę. Mogą one obwiniać się za to, że wyjechały z Ukrainy. Ale trzeba zrozumieć, że zrobiły to po to, aby uratować dzieci, zachować swoje życie. U wielu z nich rodzice zostali na okupowanych terytoriach. To nasza teraźniejszość. Ten projekt pokazano już w Mikołajowie, Użhorodzie, Kijowie. Przygotowujemy się do wyjazdów zagranicznych, aby poruszyć ten temat w różnych zakątkach świata. Właśnie dlatego w spektaklu brzmi wiele ukraińskich pieśni. Jest tu Lina Kostenko, wspomina się ukraiński barszcz, wyszywankę. Wszystko przesiąknięte jest ukraińskim duchem niezłomności. W postaci naszej bohaterki pokazujemy cały ukraiński świat, niezłomność Ukraińców. Wiosną tego roku przywieźliśmy do Kijowa monodram „Prosta ukraińska baba scytyjska” na podstawie powieści Tamary Horiha Zerni „Docia”. Postać bohaterki wcieliła Maria Wasyljewa, jest ona również autorką inscenizacji. Spektakl współbrzmi z teraźniejszością, ale opowiada o początku, o ATO. Jako reżyser rozumiałem, że trzeba wystawić nowy spektakl o teraźniejszości i dać widzowi możliwość zastanowienia się nad naszą przyszłością, wesprzeć tych, którzy są za granicą. Tak narodził się monodram „Bo ja i jestem Ukrainą!”. To spektakl refleksyjny. Widz płacze, raduje się przy pieśniach, coś wspomina. Rolę bohaterki wykonuje Olha Storożuk. To czołowa aktorka naszego teatru, przyszła do nas na początku pełnoskalowej inwazji w 2022 roku. Nie przestraszyła się ostrzałów Mikołajowa w pierwszych dniach wojny. Miasto pozostawało bez prądu i wody, ale ta delikatna dziewczyna brała udział w programach koncertowych. Dostrzegliśmy w niej talent aktorki dramatycznej. Można ją również zobaczyć w roli Kateryny w spektaklu, który jest koprodukcją teatrów Mikołajowskiego i Chersońskiego. Tworzyliśmy go na 210. rocznicę urodzin Tarasa Szewczenki. W maju zaproponowaliśmy jej zrobienie spektaklu muzycznego, ponieważ naprawdę utalentowanie śpiewa, jest wyrazista. Wybraliśmy pieśni z repertuaru Kwitki Cisyk. Ola sama zajmuje się wokalem, ma wykształcenie muzyczne. Kierowniczka części muzycznej teatru Kateryna Mirzojan dobrała z nią oprawę muzyczną, aby stworzyć atmosferę spektaklu. Ogólnie rzecz biorąc, spektakl to syntetyczna praca dźwiękowca, oświetleniowca, muzyków, których zebraliśmy. Nawiasem mówiąc, muzycy to rodzina. Kiedy zaczynaliśmy pracę nad spektaklem, czegoś mi jako reżyserowi brakowało. Zwróciłem się do kierownika rodzinnego zespołu Andrija Kryworuczki. On, niestety, nie mógł przyjechać do Kijowa. Ale na scenie grają jego żona i dwie córki. Ta rodzina pomaga bohaterce stworzyć postać. To jedność muzyki, słowa, śpiewu i emocji, które przeżyła ta dziewczyna. Chciałbym również wspomnieć autorkę tekstu Ludmyłę Ospadową, która obecnie przebywa w Bułgarii. Przeszła drogę uchodźczyni od początku, zna wiele historii innych uchodźczyń, co pomogło jej podczas pisania sztuki. Wideo przygotował Serhij Wasyljew. To dobór materiału ilustracyjnego głównie dla zagranicznego widza. Ponieważ w Ukrainie widziano to na żywo. Pokazaliśmy wyjazd z Mariupola i to, co dzisiaj dzieje się w naszym kraju. Pokazujemy także obrazy Marii Prymaczenko. Jak już powiedziałem, stworzyliśmy dwa monodramy. Wierzę, że trzeci będzie o Zwycięstwie! I w każdym spektaklu jest promyk światła, który daje nadzieję, że kiedyś wojna się skończy. Ważne, jakimi wyjdziemy z tej wojny. – Od samego początku było jasne, że to dość trudna praca – przyznaje wykonawczyni roli Nadii Olha Storożuk. – Moja bohaterka przeżywa burzę emocji od szczęścia i radości po zwątpienie, zmęczenie, niezrozumienie swojej przyszłości. Z takimi emocjami styka się niezwykle wielu ludzi z Ukrainy. Potrzebujemy refleksji, trzeba zrozumieć, jak sobie z tym poradzić, jak to przeżyć. Przeżywać w tym również poprzez spektakl. Wszystkie pieśni estradowe i ludowe w spektaklu brzmią w stylu Kwitki Cisyk. Od dzieciństwa zachwycam się pieśniami w jej wykonaniu. Właśnie przez te pieśni rodziła się dramatyczna część spektaklu. Pomagali w tym reżyser i asystent reżysera. Ogólnie to wspólna praca naszego zespołu teatralnego. Jestem cząstką swojej bohaterki, ona jest cząstką mnie. W jej postaci można dostrzec narodowe cechy: pragnienie wolności i swobody, człowieczeństwo i wiarę. Przecież wiara to światło, które cię prowadzi. Myślę, że to jest to, co łączy Ukraińców. Kontynuuję pracę nad swoją postacią. To praca, która się nie kończy. Dopóki będzie grany ten spektakl, dopóty będę rosła jako człowiek i aktorka. Tak samo będzie rosła ta rola, będzie rósł sam spektakl.
*** Wspólnym projektem Mikołajowskiego Akademickiego Teatru Dramatycznego oraz Chersońskiego Akademickiego Teatru Muzyczno-Dramatycznego imienia Mykoły Kulisza stał się spektakl „Kotygroszek kontra wikingowie”. Pokazano go na scenie Narodowego Akademickiego Teatru imienia Iwana Franki w ramach XXVI Międzynarodowego Festiwalu Teatralnego „Melpomena Tawrii”. „Kotygroszek kontra wikingowie” to historia zwykłego chłopca, który nie wyróżnia się siłą fizyczną, jednak ma niezwykle dobre serce, silnego ducha i w końcu staje się prawdziwym bohaterem. Po ataku wikingów na wieś w zachodniej części współczesnego terytorium Ukrainy, Kotygroszek pozostaje jedyną nadzieją na ratunek ukochanej Zoriany, sióstr Wołemery, Ładomery, Tychomery, matek i innych kobiet. Dlatego, dowiedziawszy się o swoim przeznaczeniu, kuje buławę, bierze kilka pożytecznych lekcji u wołchwy Wedany i wyrusza na poszukiwania jarla Siroboroda. Po drodze spotyka przyszłych towarzyszy broni: na północy – drwala Wernyduba, na wschodzie – górnika Wernygorę, na południu – pasterza Krutywusa. Zjednoczeni chłopcy pokonują wszystkie przeszkody i zwyciężają zło. – Pewnego razu dyrektor naszego teatru Ołeksandr Knyha zaproponował mi stworzenie sztuki dokumentalnej o historii oporu młodzieży Chersonia – opowiada autorka, kierowniczka części literacko-dramatycznej Chersońskiego Teatru imienia Mykoły Kulisza Alona Mowczan. – Sztuka nie została wystawiona na scenie, ale niektóre jej fragmenty wykorzystałam w swojej książce prozatorskiej „Okupacja”. A obecnie mam pierwsze doświadczenie w wystawieniu spektaklu według własnej sztuki. Jej gatunek określono jako musical dla rodzin. Generalny dyrektor i kierownik artystyczny Teatru Kulisza Ołeksandr Knyha dał zadanie stworzenia musicalu dla rodzin. W tej sprawie zadzwonił do mnie i powiedział reżyser Serhij Pawluk, który miał już plan spektaklu o ukraińskim bohaterze Kotygroszku, gdzie cała Ukraina jednoczyłaby się w walce przeciwko wspólnemu wrogowi. To było bardzo ciekawe doświadczenie. A temat jest bliski również dlatego, że z mężem jesteśmy „Bo ja jestem Ukrainą!” rodzimowiercami. Interesuje nas temat dawnych Słowian. Ich tradycje, obrzędy. Informacje szukałam w książkach, internecie. A pomogła też intuicja, poczucie tego, jak mogły rozwijać się wydarzenia. Wikingowie u mnie to ogólny obraz wroga, który napada, niszczy. Ale oczywiście dobro zwycięża zło. Teksty do większości piosenek napisałam sama, są tu też dwa autentyczne utwory ludowe. A muzykę stworzył kierownik części muzycznej Chersońskiego Teatru Ołeksij Ponomariow. Kotygroszek to obraz bohatera-zwycięzcy. Początkowo ten chłopak w naszym spektaklu jest niepewny siebie. Człowiek potrzebuje impulsu, aby uwierzył we własne siły. Zmienia się też nasza postać, ponieważ spoczywa na niej wielka misja – wyzwolenie kobiet z niewoli, a w ogóle uratowanie całego świata. Kotygroszkiem u nas jest Andrij Bałduk, Zorianą – Olha Storożuk, Mamą Zoriany – Ołena Własowa, Mamą Kotygroszka – Kateryna Czernoliczenko, Tatą Kotygroszka – Jurij Hruszczenko, Tatą Zoriany – Aleksa Meżurecki. Łącznie na scenie występuje ponad dwudziestu aktorów z Chersonia i Mikołajowa. Spektakl „Kotygroszek kontra wikingowie” to koprodukcja światła, muzyki, animacji, autentycznych strojów, specyficznej charakteryzacji. I bez wątpienia pomoc Mikołajowskiego Teatru, bez którego nie zdołalibyśmy zrealizować tego projektu. Niedawno kijowska reżyserka i aktorka Nadija Ahejewa-Szwed zaproponowała napisanie komedii rodzinnej. Premiera planowana jest na scenie Centrum Sztuki imienia Iwana Kozłowskiego Narodowej Operetki Ukrainy. *** Zwieńczeniem XXVI Międzynarodowego Festiwalu Teatralnego „Melpomena Tawrii” był pokaz spektaklu „Kateryna” na motywach poematu Tarasa Szewczenki, który jest również wspólnym projektem teatrów z Mikołajowa i Chersonia. Jego również pokazano na scenie Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego imienia Iwana Franki. Przed rozpoczęciem spektaklu generalny dyrektor i kierownik artystyczny Teatru Franki Jewhen Nyszczuk wspomniał o występach na festiwalach „Melpomena Tawrii”. Te festiwale utwierdzały ducha siły, niezłomności, wytrwałości, wiary w to, że jesteśmy Ukraińcami. A obecnie Teatr Franki jako scena ogólnokrajowa musi stać się platformą dla wszystkich kolegów, którzy nie mają dachu nad głową. Dyrektor i kierownik artystyczny Mikołajowskiego Teatru Artystycznego Artem Swystun zaznaczył, że teatr ten nie przerywał swojej pracy od początku pełnoskalowej wojny, przekazał pozdrowienia od mieszkańców Mikołajowa. A dyrektor i kierownik artystyczny Chersońskiego Teatru imienia Mykoły Kulisza Ołeksandr Knyha podkreślił, że te występy dały możliwość aktorom znów poczuć energię wielkiego teatru… „Kateryna” to znany wszystkim poemat Tarasa Szewczenki w inscenizacji Serhija Pawluka. Znaczącym wydarzeniem w życiu kulturalno-artystycznym stolicy stały się występy teatrów z Mikołajowa i Chersonia. Aktorzy z południowych miast Ukrainy zaprezentowali kijowskiej publiczności kilka nowych spektakli. Mikołajowski Akademicki Teatr Artystyczno-Dramatyczny pokazał w Kijowie monodram według sztuki Ludmyły Ospadowej i Artema Swystuna „Bo ja jestem Ukrainą!”. Stołeczny widz mógł go zobaczyć na nowej scenie Narodowego Akademickiego Teatru imienia Łesi Ukrainki.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
…łuka. Historia o Ukraince, która mimo przestróg zakochała się w Moskalu. Moskal wyruszył na wyprawę, obiecał wrócić, ale, jak można było się spodziewać po wschodnim sąsiedzie, nie dotrzymał słowa. A podczas gdy on plądrował, gwałcił i mordował, Katerina urodziła syna i stała się obcą we własnej wsi i w rodzinnej chacie… To historia miłości, oczekiwania, pogardy, wygnania, tułaczki, rozczarowania i śmierci… Barwne ukraińskie obyczaje i obrzędy, stosunek do kobiety upadłej, niedola dziecka, które nie ma rodziców. W spektaklu ukazana jest pogarda Rosjan wobec Ukraińców na przestrzeni wieków: od czasów Kobzarza aż po nasze czasy. – Od dawna chciałem wystawić spektakle na podstawie poematów Tarasa Szewczenki „Hajdamacy”, „Sen” i „Wielki loch”, lecz dotąd nie było ku temu okazji – wyznał zasłużony działacz sztuki Ukrainy Serhij Pawluk. – A na początku roku dyrektor-kierownik artystyczny Mikołajowskiego Akademickiego Teatru Artystycznego Artem Swystun zaproponował wystawienie w tym teatrze spektaklu na podstawie poematu Szewczenki „Katerina”, z okazji jubileuszu Kobzarza. Pomysł mi się spodobał. Sięgnięcie do twórczości Tarasa Hryhorowycza zawsze jest wyzwaniem. Wcześniej miałem doświadczenie w pracy z utworami Liny Kostenko. Jej poematy dają reżyserowi możliwość rozwijania wyobraźni. Z Szewczenką, jak mi się wydaje, także się udało. Wcześniej bliższe mi były wspomniane już poematy Szewczenki „Hajdamacy” i „Wielki loch”. Natomiast w problematykę rodziny wcześniej nie wnikałem głęboko. Ale kiedy zacząłem pracę nad nowym spektaklem, przeprowadziłem analogię z tym, co dzieje się teraz, i uświadomiłem sobie, że Moskale w tamtych czasach również byli okupantami. I nieszczęście dziewczyny polega nie tylko na tym, że złamała normy społeczne, zniszczyła tradycje rodzinne. Kiedy robi się to wobec swoich, można jeszcze wybaczyć, a jeśli wobec wroga – nigdy. Nie bez powodu Szewczenko pisze: „Kochajcie się, czarnobrewi, ale nie z Moskalami”. Niestety to samo dzieje się w Ukrainie także teraz, podobne sytuacje są u moich znajomych. Wyszedł bardzo aktualny temat. Początkowo myślałem, że na scenie będzie wiśniowy sad. Potem wraz z artystką Oleną Rykusową postanowiliśmy, że lepiej będzie, jeśli to będzie zrujnowany młyn, który widnieje na obrazie Tarasa Szewczenki „Katerina”. Postanowiliśmy też, że mężczyzna w kapeluszu z tego obrazu, który struga łyżkę, mógł być ojcem Kateriny. Ten kostium wszedł do spektaklu. Z obrazu wzięto również kostiumy Kateriny i Moskala. Zaprosiliśmy chórmistrzynię Natalię Bojarską z Równego oraz reżysera ruchu scenicznego Dmytra Lekę z Iwano-Frankiwska. Rozpoczęliśmy pracę nad spektaklem. Rolę Ojca gra zasłużony artysta Ukrainy Serhij Mychajłowski, Matki – Olha Bojcowa, oboje z Chersonia. Wykonawca roli Moskala z obiektywnych przyczyn nie mógł wziąć udziału w spektaklu gościnnym, dlatego na tę rolę zaproszono zasłużonego
Ukrainy, o której marzymy od ponad 30 lat i o której marzyły wiele pokoleń Ukraińców. Na pewno zwyciężymy i będziemy mieli wymarzoną Ukrainę!” – powiedział generalny dyrektor Narodowego Muzeum Garncarstwa Ołeś Poszywajło podczas ceremonii prezentacji prac sympozjum. Ceremonię odsłonięcia rzeźb postanowiono przeprowadzić po zmroku, aby przekazać siłę i wielkość niezłomnej ukraińskiej sztuki. Jasne reflektory stworzyły fascynującą grę światła i cienia, tym samym wynosząc gliniane olbrzymy na piedestał niezłomności. “Przez miesiąc artyści pracowali dzięki temu, że każdego dnia setki Ukraińców giną na froncie. Oni ceną własnego życia dali artystom możliwość tworzenia. Ale linia frontu znajduje się nie tylko tam, „na zerze”, lecz także tutaj. Bo tutaj każdy z nas walczy o ukraińską kulturę, o to, co określa naszą tożsamość, naszą kulturową określoność i naszą przynależność do samych siebie”, – kontynuował Ołeś Poszywajło. Temat wojny jest zbyt trudny i emocjonalny. Każdy artysta odczuwa go i przeżywa po swojemu. Dlatego każda rzeźba jest w istocie spowiedzią artystów. Tak, uczestniczka Jana Pietrowa (Miežyryczi, Czerkaszczyzna) jest mamą małej córeczki. Więc temat macierzyństwa w czasie wojny jest dla niej bo-
“Archanioł Michał”, Andrij Iljinski (Kijów)
artystki Ukrainy Rusłany Wyszniewieckiej, także z Chersonia. Wszyscy pozostali aktorzy są z Mikołajowa. Rozpoczęły się próby. Szybko skróciłem tekst, pozostawiając najważniejszą część dramatyczną. Wszystko opiera się na plastyce. Postanowiłem przenieść Katerynę do naszych czasów. Przejść przez Hołodomor, gwałt na Ukrainie, przejść przez lata do tego, co Moskale robią dzisiaj. Moim zdaniem widzom się to spodobało. Nieprzypadkowo wybrałem gatunek dramatu plastycznego. Poetykę bowiem łatwiej przekazać przez plastykę, przez etiudy, piękne obrazy. A ludzie, jeśli zechcą, przeczytają ponownie tekst Szewczenki. Przynajmniej chciałbym, aby po obejrzeniu spektaklu mieli pod ręką książeczkę „Kobzarza” i aby ją okresowo czytali ponownie. Olha Storożuk gra w mojym poprzednim spektaklu „Kotyhoroszko przeciw Wikingom” dziewczynę głównego bohatera Zoriannę. Nie jest zawodową aktorką, ale jest dobrą wokalistką. Postanowiłem wziąć ją do roli Kateryny. Bardzo ważne jest, aby był główny bohater, wtedy można pracować dalej. W istocie mamy nie jedną, a pięć Katerynek. To, co spotkało bohaterkę, niestety nie jest pojedynczym przypadkiem, lecz niemal regułą. W spektaklu są trzy narratorzy. Występują także u Szewczenki. Spoczywa na nich pewne znaczenie sensowne. Ci liryznicy występują także w „Wielkim Lesie”. Ważnym momentem spektaklu jest chwila, gdy Ojciec z korzeniem wyrywa wiśnię.
...najwięcej. Jej praca „Błękitna Madonna” jest poświęcona ukraińskim matkom-bohaterkom. Przedstawia matkę z niemowlęciem na rękach. W tym trudnym czasie matki muszą znajdować w sobie siłę nie tylko do przetrwania, ale także do wspierania swoich dzieci, zapewniając im ochronę i stabilność emocjonalną... Pracując podczas sympozjum, Jana wraz z mężem Serhijem Radkiem, także uczestnikiem sympozjum, przeżyli prawdziwy twórczo-rodzicielski quest, ponieważ przez cały czas obok nich była ich trzyletnia córka. „Praca z dzieckiem jest trudna, ale u nas wszystko układało się bardzo dobrze. Znajdowali się ludzie, którzy doglądali, opiekowali się i pomagali z córką. Jeśli my nie walczymy, to powinniśmy pracować na swoim miejscu, robić to, co potrafimy, i angażować się w 100 procentach. Jeśli tworzymy, to ta energia tworzenia stanowi przeciwwagę dla energii niszczenia. Artyści, jak małe atomy wielkiego reflektora światła, które przybliża nasze zwycięstwo!” – powiedziała artystka-ceramiczka. Tak się złożyło, że kolejny uczestnik zaciekłej siódemki Andrij Iljinski (Kijów) z powodu ataku wroga musiał opuścić rodzinną Ukrainę. Pierwszym schronieniem dla niego stał się dom polskich kolegów-ceramików. Podczas pobytu tam stworzył trzymetrowego Archanioła Michała, który symbolizuje ochronę, siłę i sprawiedliwość i jest patronem wojowników, którzy wywalczają wolność własnym życiem. Później los zaprowadził artystę na Litwę, gdzie także była możliwość tworzenia. W Wilnie Andrij stworzył kolejnego Archanioła Michała, lecz o wysokości czterech metrów. „Kiedy usłyszałem, że w Opiszni odbędzie się sympozjum, od razu chciałem stać się uczestnikiem i wykonać trzeciego Archanioła Michała o wysokości pięciu metrów. Odtąd trójkąt z nich będzie nas chronić i walczyć z wrogiem!” – skomentował artysta-ceramik. Do swojej pracy Jurij Wojtowycz (Małutianka, obwód kijowski) wybrał temat jedności. Ponieważ dopóki jesteśmy zjednoczeni, jesteśmy silniejsi! Artysta stworzył monument w postaci snopa pszenicy jako symbol połączenia wszystkich regionów naszego kraju w jedno soborne państwo. „Temat pszenicy jest bardzo wzruszający, ponieważ Moskale zabijali za nią, niszczyli statki z pszenicą i tym podobne. Pomysł samej pracy zrodził się zimą, kiedy na święta Bożego Narodzenia przygotowuje się diduch, snop. A snop to symbol jedności. Naród zawsze, gdy się jednoczył, zwyciężał. My też przyjechaliśmy tutaj zjednoczeni, aby stworzyć gliniane olbrzymy. Jedność to symbol Ukrainy, bez niej nie zdołamy zwyciężyć. Kiedy jesteśmy zjednoczeni, jesteśmy silniejsi!” – skomentował Jurij Wojtowycz.
Z własnego doświadczenia powiem, że stałem się chersończykiem, kiedy kupiłem niewielki kawałek ziemi. Na dwa lata przed pełnoskalową wojną moje pięcioro dzieci zasadziło tam drzewa. Syn zasadził jabłoń, a córki – gruszę, czereśnię i wiśnię. Tak powstał nasz sad…
Kiedy Katarzyna dorasta, sadzi drzewo razem z ojcem. Drzewo rośnie. Podlewają je. Ten obraz to drzewo Katarzyny. A kiedy ona zdradza rodzinę, drzewo swojego rodu, ojciec wykorczowuje to drzewo i wyrzuca Katarzynę ze swojej ziemi. Moim zdaniem to mocny obraz.
Uważam, że kijowskie gościnne występy wypadły nieźle. Oczywiście chciałoby się lepiej, wyżej, szybciej. Ale sądząc po reakcji widowni, widzom się podobało. Więc ja też jestem zadowolony.
W Mikołajowskim Narodowym Akademickim Ukraińskim Teatrze Dramatu i Komedii Muzycznej robię komedię „Seniór z wyższego świata”. A w Połtawie odbędzie się premiera mojego przedstawienia „Król Lear” według Szekspira.
Bardzo chciałbym kontynuować pracę nad utworami Szewczenki. Przede wszystkim mam na myśli już wspomniane „Wielki loch” i „Sen”. A „Hajdamacy” chyba jeszcze nie są na czasie, bo byłoby to widowisko na szeroką skalę, które obecnie trudno sfinansować.
Jeszcze na drugim roku zapoznałem się z powieścią Hryhorija Kwitki-Osnowianenki „Marusia”. Spodobał mi się ten utwór. Napisałem jej inscenizację, ale żaden teatr nie dał się przekonać, by podjąć się wystawienia, choć bardzo tego chciałem.
„Błękitna Madonna”, Jana Pietrowa (Mieżyrycz, Czerkaszczyzna)
Zniszczone domy, zrujnowane miasta, ogień i popiół – wszystko to odcisnęło piętno na twórczości artystki z Połtawy Inny Hurżij. „Żyjemy w bardzo trudnych czasach. Kolor popiołu i kolor ognia, niestety, stały się dla nas czymś zwyczajnym. W Ukrainie nie ma takiego miasta ani miejsca, które nie doświadczyłoby uderzeń rakiet i zniszczeń. Dlatego moja praca sympozjalna uosabia niestabilną sytuację naszych czasów. Nazywa się ona „Rdzawe słońce wojny”. Zobaczycie ogniste i szaro-ciemne barwy – to ruiny, które są w naszych miastach. To także teatr w Mariupolu i inne miejsca i miasta. Ale mimo wszystko na górze jest słońce. Ono płonie i daje nam nadzieję. Wszyscy mamy nadzieję na szybkie zwycięstwo i niech wszystko będzie dobrze. Nadzieja jest!” – powiedziała Inna Hurżij. Każdy z uczestników zaangażował się w stu procentach, tworząc niezwykłych glinianych olbrzymów. Patrząc na nich, rozumiesz wielkość i siłę naszej Ukrainy. Rozumiesz, że to właśnie jest wspaniały ukraiński świat. Te rzeźby staną się przewodnikami naszego kulturalnego państwa, jego niezłomności, nieugiętości i wieczności. Chwała Ukrainie!
Światłana PRUHŁO, kierowniczka działu informacyjnego Narodowego Muzeum Garncarstwa. Zdjęcia Jurka POSZYWAJŁA
Tłumaczenie maszynowe
Nasza Ukraina to kraj o bogatej historii, niezwykłej kulturze i dzielnych ludziach. Połączeni szczerą miłością do ojczystej ziemi i dążeniem do wolności oraz niepodległości, Ukraińcy, mimo wszystkich prób, z natchnieniem nadal walczą o swoją wolność i przyszłość. Artyści to twórczy ludzie. Wyrażają ducha narodu poprzez swoją twórczość, podtrzymują morального ducha, zachowują i popularyzują ukraińską kulturę, jej historię i tożsamość. Ich dzieła sztuki stają się symbolami walki, nadziei i niezłomności. Przekazują siłę i wytrwałość ukraińskiego narodu, a ich twórczość bardzo często staje się głosem tych, którzy nie mogą być usłyszani. „Ogień zaciekłych nie piecze”: sympozjum ceramiki monumentalnej, które odbyło się w Opiszni na bazie Narodowego Muzeum Garncarstwa dzięki Ukraińskiemu Funduszowi Kultury – wydarzenie, które stanie się legendą dla przyszłych pokoleń. Siedmiu tytanów ukraińskiej sztuki ceramicznej, wbrew wojnie, mając w rękach tylko glinę, stanęło na czele ukraińskiej kultury: Jurij Wojtowycz (Małutianka, Kijowszczyzna), Inna Hurżij (Połtawa), Jurij Myrko (Opisznia, Połtawszczyzna), Jana Pietrowa (Miżyricz, Czerkaszczyzna), Serhij Radźko (Miżyricz, Czerkaszczyzna), Tetiana Pawłyszyn-Swiatun (Lwów), Andrij Iljinśkyj (Kijów). To był miesiąc tytanicznej pracy, radosnych i nerwowych zrywów, fizycznego wyczerpania i twórczej wigoru, moralnego wyczerpania i wzlotów. To był miesiąc dni i nocy wypełnionych sztuką, które złączyły się w jedną całość. To był miesiąc życia w wspaniałej twórczej rodzinie, gdzie każdy szczerze troszczył się o drugiego i na wszelkie sposoby mu pomagał. „Przy wypale źle zamknąłem drzwiczki pieca. I przechodząc obok, zobaczyłem, jak Inna (jedna z uczestniczek sympozjum, Inna Hurżij) sama, po cichu podeszła i naprawiła sytuację. To mnie bardzo poruszyło. Wydaje się drobnostką, ale bardzo ważną dla wyniku wypału i dla mnie osobiście” – mówił uczestnik zaciekłej siódemki Andrij Iljinśkyj. Siedem rzeźb, siedem symboli niezłomności Ukrainy znalazło przystań i stało się kontynuacją lokalizacji Narodowego Muzeum Garncarstwa – Giganci Niepodległej Ukrainy. „Stojąc obok tych rzeźb, czujesz, że żyjesz w szczęśliwym świecie. Świecie, w którym nie ma wojny, gdzie wszyscy kochają jedni drugich i nie zabijają się nawzajem. Podczas tego sympozjum artyści zamodelowali idealny świat przyszłej Ukrainy. Tego
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ność i szczerość, za przeżyte i odczute. Muzyka zdolna jest poruszać...” Ołeksandra Odincowa: „Moje dzieciństwo zabite na wojnie…To performans, podczas którego nie pojawiają się dodatkowe pytania. To wydarzenie, w trakcie którego cała sala zdołała zsynchronizować swoje emocje i uczucia, a w połączeniu z historią pokazaną na scenie ta splatanka właśnie jest naszym wspólnym doświadczeniem zbiorowym. To jest nasza osobista terapia. Jestem nieskończenie wdzięczna autorce, organizatorom projektu, którzy mówią tym projektem nie tylko do nas, ale i za granicę, niosąc informację o okrucieństwach, zniszczeniach, ludobójstwie.. nadzieję w końcu… Mimo całej bolesności wyszłam z jasnymi wrażeniami, ale z myślą: jak bardzo ważne jest robienie teraz czegoś wartościowego. Szczerze wdzięczni organizatorom i chórom naszego Kijowskiego Pałacu Dzieci i Młodzieży, które poprzez sztukę występują przeciwko wojnie!” Piosenki i poezja Liny Kostenko, które brzmiały przez cały koncert, sprawiały, że płakano. Razem z chórami widzowie przeżywali niezwykłe uczucia… Oszałamiał każdy dźwięk, każdy ruch, inscenizacja. Do głębi duszy poruszała emocjonalna empatia i współcierpienie dyrygenta i kierownika chóru Rubena Tolmaczowa. Natchniony, emocjonalny, boleśnie duchowy, dyrygent przeżywał każdą nutę, każdy akord razem z wykonawcami. Projekt muzyczny „Moje dzieciństwo, zabite na wojnie” – to swoista terapia od grozy wojny, to możliwość wykrzyczenia, wyśpiewania żalu, to artystyczno-muzyczne ucieleśnienie skutków i okropności wojny. Życzymy, aby ten projekt usłyszano w wielu krajach świata, aby muzyka stała się gwarantem naszej Duszności, Niezniszczalności i Zwycięstwa!
Przygotowała Zofia KUTOWA, studentka Kolegium, dziennikarka ITA JUNPRES KPDJu
Tłumaczenie maszynowe
VII festiwal Mariupol Classic – jedyny festiwal muzyki klasycznej, który działał w obwodzie donieckim. Z powodu aktywnej fazy wojny i okupacji Mariupola przez wojska rosyjskie w 2022 roku działalność festiwalu została wstrzymana. Po przerwie wraca on do życia już w Kijowie, gdzie obecnie pracuje większość artystów z Mariupola. Siódmy Mariupol Classic odbywa się w kijowskim Domu Architekta. W ramach festiwalu muzyki klasycznej niedawno wystąpiły zespoły chóralne Kijowskiego Pałacu Dzieci i Młodzieży: kapela chóralna „Dzwoniczek” oraz chór dziewczęcy „Wohnyk” z pieśniową kompozycją dramatyczno-muzyczną „Moje dzieciństwo, zabite na wojnie” (dyrygenci – Ruben Tołmaczow i Olena Sołowej).
Projekt „Moje dzieciństwo, zabite na wojnie” to autorskie akustyczne wersje piosenek estradowych i ludowych, które opiewają wspaniałą walkę narodu ukraińskiego przeciwko rosyjskiej agresji, w wykonaniu dziecięcych zespołów chóralnych Kijowskiego Pałacu Dzieci i Młodzieży (KPDM) „Wohnyk” i „Dzwoniczek”. Akademicki sposób wykonania utworów muzycznych stawia je obok klasycznych wzorców światowej muzyki chóralnej i w ten sposób przenosi odbiór na inny poziom świadomości, wywołuje historyczne i artystyczne aluzje, związane z odwieczną walką Dobra ze Złem, Boga z diabłem.
Codzienny heroizm żołnierzy, wzajemna pomoc ludności cywilnej i wolontariat stały się codziennością narodu ukraińskiego. To jest to, co głęboko przenika do duszy, zapisuje się w pamięci na poziomie genetycznym.
Projekt „Moje dzieciństwo, zabite na wojnie” jest hołdem dla tych, którzy się nie poddają, nieustannie walczą i przybliżają Zwycięstwo.
Autorką pomysłu projektu została Olena Sołowej, dyrygentka chóru dziecięcego Kijowskiego Pałacu Dzieci i Młodzieży. „Pomysł projektu powstał po 9
…miesięcy wojny, kiedy większość Ukraińców przeżyła silne wstrząsy emocjonalne, ból, straty… Pojawiła się emocjonalna potrzeba wyśpiewania żalu. Tematyka projektu jest bolesna: rodzice tracą dzieci, dzieci tracą rodziców, nasz naród na froncie traci najlepszych synów, obrońców… cierpią też ci, którzy byli zmuszeni opuścić rodzinny dom, Ukrainę – opowiada Olena Sołowej. „Historiozofia pierwszego roku wojny w pieśniach – zauważa dyrygent i aranżer Ruben Tołmaczow – każda pieśń odzwierciedla nastroje i wydarzenia. Repertuar pieśni projektu odzwierciedla wszystko, co śpiewano na Ukrainie w najcięższych chwilach życia tej pełnoskalowej rosyjsko-ukraińskiej wojny. Dzieci śpiewają o dzieciach i dla dzieci. Nasi uczestnicy zespołów chóralnych Pałacu Dzieci i Młodzieży „Dzwoniczok” i „Wohnyk” za pomocą pieśni opowiadają całemu światu o naszym bólu i tragedii. Dzieci czują swoją wielką misję – śpiewać i pracować na scenie dla Zwycięstwa, być pożyteczne dla naszej Ukrainy, bo kultura to oblicze narodu…” Każda pieśń projektu jest połączona z poetyckim akompaniamentem wierszy Liny Kostenko. Duszą i szczerze czyta wersy naszej ukochanej poetki Kateryna Bućka, aktorka, która sama przeżyła ból straty swojego niepowtarzalnego kolegi – aktora Pashy Li. Oczywiście projekt warto usłyszeć i zobaczyć. Dziennikarze ITA YUNPRES Kijowskiego Pałacu Dzieci i Młodzieży mieli taką wspaniałą okazję – poczuć atmosferę muzycznego wydarzenia „Moje dzieciństwo zabite na wojnie”. Z opinii odwiedzających, młodych dziennikarzy ITA YUNPRES: Zofia Kutowa: „Ten spektakl, ten projekt, performance powinien zobaczyć i poczuć każdy. Duszy dotykały nie nawet słowa, nie pieśń, to było coś o wiele głębszego… to był krzyk duszy, to była głęboka tęsknota za wszystkimi, którzy oddali swoje życie, broniąc naszego kraju, to były dziecięce łzy, które po raz ostatni widziały ojca i matkę… to był odległy i głęboki głos całego narodu ukraińskiego, który walczy i żyje, stara się zachować dzieciństwo w warunkach wojny… Ten spektakl to ucieleśnienie naszej nadziei, gdzie tak czyste…
dziecięcym szczerym głosom, poprzez pieśń, wyrażają ból i nadzieję, rozpacz i marzenia o Zwycięstwie Ukrainy. Każdy dźwięk, każdy ruch odbija się echem w samym sercu...” Maria Trusz: „21 września 2024 roku odbył się niezwykły koncert! Chór złożony z dzieci śpiewał o tym, co boli cały kraj – o śmierci, wojnie, dzieciach, matkach... To muzyczne wydarzenie skłoniło do przemyślenia aktualnych kwestii: dlaczego dzieci umierają? Dlaczego wojna trwa? Ile jeszcze żyć zabierze przeklęta wojna? Gdzie szukać schronienia i ratunku? Jak uchronić dzieci i dzieciństwo?.. Ale odpowiedzi nie będzie. Ani widz, ani bohaterowie – nikt z nich nie zna odpowiedzi... Brawo chórowi „Dzwoneczek” i „Ogniczek” za emocje, profesjonal-
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „wsparciu” naszych władz znalazł się na granicy zakończenia swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT KB „PRYWATBANK” (EDRPOU banku 14360570, kod banku 305299) otwarto rachunek: nr UA263052990000026004036804116; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU: 00031756. Cel płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net Wydrukowano w TOV „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami – tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” – 30617
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe