Donaldzie Trumpie, dość kłamstw! Ukraina nie jest pana biznes-projektem, a prawo do samoobrony nie jest przedmiotem targu! Donaldzie Trumpie, najwyraźniej całkowicie stracił pan poczucie rzeczywistości. Kiedy przywódca polityczny zastępuje fakty zmyśleniami, przyczyny skutkami, a prawo międzynarodowe własnymi biznesowymi zachciankami, to nie jest już zwykły błąd. To niebezpieczeństwo dla całego świata. Ukraińcy mają trafne ludowe powiedzenie: przerzucać strzałki z chorej głowy na zdrową. Właśnie to pan próbuje zrobić, obwiniając Ukrainę o to, co dzieje się na światowym rynku energii. Mówi pan o niedoborze oleju napędowego, wzroście cen i problemach rolników, ale przemilcza najważniejsze: kryzys wokół Cieśniny Ormuz, który zaostrzył zagrożenia dla światowych dostaw ropy naftowej, oraz odpowiedzialność własnej polityki za pogłębienie tego kryzysu. Nie można stworzyć problemu, a potem wyznaczać winnego spośród tych, którzy nie mają z jego powstaniem nic wspólnego. Jeszcze bardziej absurdalnie wygląda pańskie roszczenie wobec Ukrainy za uderzenia w rosyjskie rafinerie ropy naftowej. Martwi się pan o paliwo dla rolników, hodowców bydła i światowej gospodarki, ale czy martwi się pan o ukraińskich rolników, którzy również cierpią z powodu cen oleju napędowego z pańskiej winy, — których gospodarstwa niszczą rosyjskie rakiety? O ukraińskie dzieci, które nocami chowają się przed bombami? O miasta, energetykę i infrastrukturę cywilną, które systematycznie atakuje Rosja? Dlaczego rosyjskie rakiety, zabijające Ukraińców, nie wywołują u pana takiej samej kategoryczności, jak ukraińskie uderzenia w zgodne z prawem cele, obiekty zapewniające maszynie wojennej agresora? Wymaga pan od ofiary agresji, by się ograniczyła, lecz nie wykazuje pan proporcjonalnej stanowczości wobec agresora. To nie jest działanie na rzecz pokoju. To niebezpieczne wypaczanie pojęć.
Panie Trump, prawo międzynarodowe nie jest pańską umową handlową! Drugie pytanie – pańska oczywista pogarda dla prawa międzynarodowego. Zgromadzenie Ogólne ONZ w rezolucji ES-11/1 z 2 marca 2022 roku potępiło agresję Federacji Rosyjskiej przeciwko Ukrainie i zażądało wycofania rosyjskich wojsk. Chodzi o naruszenie fundamentalnych zasad Karty ONZ, a nie o kłótnię dwóch równorzędnych stron, które po prostu nie zdołały się porozumieć. Jest agresor. Jest państwo-ofiara, na które napadnięto. Jest prawo międzynarodowe, które rozgranicza ich odpowiedzialność. Artykuł 51 Karty ONZ zapisuje nieodłączne prawo państwa do indywidualnej i zbiorowej samoobrony w razie zbrojnej napaści. Ukraina ma prawo bronić siebie, swoich obywateli i swojej integralności terytorialnej. Ma również prawo otrzymywać pomoc od partnerów. To nie łaska Waszyngtonu. Nie pańska osobista przysługa. Nie kredyt, za który Ukraina musiałaby oddać terytoria lub suwerenność polityczną. Ukraina, w odróżnieniu od rf, prowadzi konkretne operacje wojskowe z punktu widzenia międzynarodowego prawa humanitarnego, w szczególności zasad rozróżnienia, proporcjonalności i środków ostrożności. Ale sama próba osłabienia potencjału wojskowego agresora nie może automatycznie być wstrzymywana na pańskie polecenie tylko dlatego, że komuś to jest ekonomicznie niekorzystne. Zanim więc będzie pan pouczać Ukrainę, warto otworzyć Kartę ONZ. A jeśli w pańskim otoczeniu nie ma osoby zdolnej wyjaśnić jej treść, problem nie leży w prawie międzynarodowym.
Ukraina nie jest zobowiązana płacić za prawo do własnego istnienia. Wcześniej już mówiliście, że Ukraina powinna płacić za amerykańską pomoc. Teraz faktycznie próbujecie dyktować ukraińskiemu prezydentowi, jakie cele wolno mu atakować, a jednocześnie twierdzicie, że Ukraina potrzebuje innego prezydenta, zdolnego dogadać się z Rosją. Na jakiej podstawie uznaliście, że możecie określać Ukraińcom, na kogo mają głosować, jak mają bronić swojego kraju i jaką cenę są gotowi zapłacić za pokój? Prezydent Ukrainy jest odpowiedzialny przed narodem ukraińskim, a nie przed waszym biznesowym wyobrażeniem o korzystnej umowie. Twierdzicie, że Wołodymyr Zełenski miał wiele możliwości zakończenia wojny. Ale powiedzcie szczerze: zakończenia na jakich warunkach? Uznania, zgodnie z waszymi aluzjami, prawa Putina do zajmowania cudzych terytoriów? Rezygnacji z samoobrony? Zgody na zamrożenie konfliktu, które da agresorowi czas na przygotowanie kolejnego ataku?
Pokój zbudowany na nagrodzie dla agresora to nie zakończenie wojny. To przygotowanie następnej. A pana zdanie, że wojna by się nie zaczęła, gdyby pan był prezydentem, niczego nie zmienia w faktach: pełnoskalowej, niesprowokowanej inwazji dokonała rosja. To właśnie putin wydał rozkaz napaści na Ukrainę. Przerzucanie odpowiedzialności za to na ukraińskie kierownictwo oznacza zastępowanie przyczyny zbrodni jej skutkami. Kiedy interes biznesowy staje się ważniejszy od człowieczeństwa. Szczególnie wymowne jest to, że nawet stanowisko pana poprzednika Billa Clintona, który publicznie mówił o moralnych i politycznych zobowiązaniach USA wobec Ukrainy w związku z Memorandum Budapesztańskim, nie skłania pana do poważnego potraktowania tego problemu. Stany Zjednoczone przyjęły na siebie zobowiązanie do poszanowania niepodległości, suwerenności i istniejących granic Ukrainy, a także do powstrzymywania się od groźby użycia siły lub jej użycia przeciwko jej integralności terytorialnej czy niezależności politycznej. To historyczna odpowiedzialność wielkiego państwa. I nie znika ona wraz ze zmianą prezydenta. Można prowadzić negocjacje o handlu, inwestycjach, ropie i zyskach. Ale kiedy przed panem stoi państwo, które każdego dnia płaci krwią za prawo do istnienia, pana zwykła logika „sdelki” ujawnia swoją moralną niewydolność. Ukraina nie jest aktywem w pana portfelu. Jej terytoria nie są towarem. Jej naród nie jest drobną monetą w negocjacjach z putinem. Pana retoryka coraz bardziej przypomina retorykę kremla. Putin od lat przedstawia kłamstwo jako prawdę, agresję jako obronę, okupację jako historyczną sprawiedliwość, a dążenie Ukrainy do wolności jako zagrożenie dla rosji. Teraz pan oświadcza, że wojna wybuchła z powodu nieudolności, wyrzuca
Tłumaczenie maszynowe
Tygodnik „Słowo Proświty” (indeks 30617) można zamówić w oddziałach „Ukrposzty” za pomocą „Katalogu mediów Ukrainy” na drugie półrocze 2026 roku (s. 41). Ceny są następujące: 1 mies. — 71 hrn. 2 mies. — 142 hrn. Bądźmy, przyjaciele, razem!
Tłumaczenie maszynowe
Dokończenie. Pocz. na str. 1. Ukrainę za uderzenia w rosyjskie rafinerie i proponujecie zmianę ukraińskiego prezydenta, aby osiągnąć porozumienie z agresorem. Na czym polega zasadnicza różnica między taką retoryką a propagandowymi konstrukcjami Kremla, skoro w obu przypadkach odpowiedzialność za wojnę próbuje się przerzucić z tego, kto napadł, na tego, kto się broni? Kiedy kłamstwo staje się narzędziem polityki, a interes – jedynym moralnym kompasem, granica między pragmatyzmem a współudziałem w niebezpiecznej grze zaczyna znikać. Nie twierdzimy, że jakikolwiek błąd Waszyngtonu automatycznie czyni USA sojusznikiem Rosji. Twierdzimy coś innego: polityka, która wywiera nacisk na Ukrainę, ogranicza jej zdolność do obrony, a jednocześnie pozostawia agresorowi przestrzeń do kontynuowania wojny, obiektywnie działa na korzyść Kremla – niezależnie od tego, jak nazywają ją w Białym Domu. Nasze żądania. Dziękujemy narodowi amerykańskiemu i wszystkim, którzy wspierają Ukrainę. Ale zwracamy się do Kongresu USA, amerykańskiego establishmentu politycznego, Unii Europejskiej, ONZ i światowej społeczności demokratycznej. Po pierwsze. Dość przerzucania odpowiedzialności za rosyjską agresję na Ukrainę. Agresor musi zostać nazwany agresorem, a jego zbrodnia – otrzymać należytą ocenę w świetle prawa międzynarodowego. Po drugie. Dość zamieniania pomocy wojskowej dla Ukrainy w narzędzie szantażu politycznego i handlu jej suwerennością. Pomoc musi wzmacniać zdolność Ukrainy do obrony i osiągnięcia sprawiedliwego pokoju. Po trzecie. Dość żądania od Ukrainy jednostronnych ograniczeń, przy pozostawieniu Rosji możliwości kontynuowania wojny. Wszelkie porozumienia muszą zapewniać realne bezpieczeństwo Ukrainy, a nie tworzyć pauzę przed nową inwazją. Po czwarte. Kongres USA oraz instytucje amerykańskie prosimy o zapewnienie spójności polityki zagranicznej Stanów Zjednoczonych i niedopuszczenie do tego, by osobiste sympatie, interesy komercyjne czy ambicje polityczne jednej osoby podważały zobowiązania międzynarodowe Ameryki. Po piąte. Rozmowy pokojowe muszą opierać się na Karcie Narodów Zjednoczonych, suwerenności i integralności terytorialnej Ukrainy, odpowiedzialności za agresję oraz skutecznych gwarancjach bezpieczeństwa. Nie na prawie silniejszego, nie na dyktacie okupanta i nie na kuluarowych porozumieniach za plecami narodu ukraińskiego. Donaldzie Trumpie! Może Pan do woli opowiadać o swoich zdolnościach do zawierania umów. Ale są rzeczy, których nie można sprzedać ani kupić. Wolność. Godność. Suwerenność. Prawo narodu do życia na własnej ziemi. Wielka Ameryka nie jest silna wtedy, gdy jej prezydent zmusza ofiarę do ustępstw wobec agresora. Jest silna wtedy, gdy przestrzega własnych zasad i nie pozwala zamienić prawa międzynarodowego w świstek papieru, który wyrzuca się dla korzystnego interesu. Ukraina żąda poszanowania prawa międzynarodowego, wypełniania zobowiązań i zaprzestania polityki, która zastępuje sprawiedliwość rachunkiem komercyjnym. Zapamiętajcie: Ukraina ma prawo się bronić. Putin nie ma prawa zagarniać cudzego. A żaden prezydent USA nie ma mandatu, by rozporządzać losem narodu ukraińskiego. Pokój – to nie umowa biznesowa. Ukraina – to nie przedmiot handlu. A prawo międzynarodowe – to nie Państwa prywatna własność. WGO UKRAIŃSKA ALTERNATYWA, WGO PROŚWITA im. T. SZEWCZENKI, MIĘDZYNARODOWE FORUM MEDIALNE, KONGRES UKRAIŃSKIEJ INTELIGENCJI, MGO Ukraina – ŚWIAT, MGO Ukraina – NATO, STOWARZYSZENIE ZWIĄZKÓW TWÓRCZYCH UKRAINY, MGO UKRAIŃSKI FUNDUSZ POKOJU, ZWIĄZEK ZAWODOWY UCZESTNIKÓW DZIAŁAŃ BOJOWYCH, WGO K.O.D. Ju. Szczerbak, P. Mowczan, M. Żułynski, H. Filipczuk, Je. Szewczenko, L. Suprun, Je. Stepanow, I. Zajeć, S. Dżerż, S. Dudnyk, M. Hołomsza
Tłumaczenie maszynowe
W ubiegłym tygodniu w agencji informacyjnej „Naholos” Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki odbyło się posiedzenie okrągłego stołu na temat „Odpowiedzialność założycieli państwa”. Moderatorem spotkania był przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Pawło Mowczan, a główny referat wygłosił Iwan Zajec, deputowany ludowy Ukrainy wielu kadencji, członek Rady Głównej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Iwan Zajec w swoim wystąpieniu opowiedział, jak deputowani ludowi Ukrainy pierwszej kadencji w dniu 35. rocznicy niepodległości Ukrainy, uznani za Założycieli współczesnego państwa Ukraina, przeprowadzili zebranie założycielskie nowej organizacji społecznej – „Towarzystwa Założycieli współczesnego państwa Ukraina”. Prelegent zaznaczył, że nowa organizacja społeczna prowadzi swoją działalność na podstawie Ustawy Ukrainy „O statusie Założyciela współczesnego państwa Ukraina – deputowanego ludowego”. Na zebraniu założycielskim przyjęto Deklarację o utworzeniu i zadaniach organizacji społecznej. Na prezesa „Towarzystwa Założycieli współczesnego państwa Ukraina” wybrano Iwana Ołeksandrowycza Zajca. Wśród zadań nowej organizacji są: stanie na straży niepodległego suwerennego państwa ukraińskiego; niedopuszczenie do przekształcenia szczytowego zwycięstwa narodu ukraińskiego w kolejną białą plamę historii Ukrainy; dążenie do utrwalenia społecznego szacunku dla ukraińskiego Wojownika, który dzisiaj jest nie tylko Obrońcą niepodległej Ukrainy, ale także podmiotem historii światowej i narodowej; dbanie o spójność społeczeństwa w walce z agresorem; pielęgnowanie historycznej ciągłości ukraińskiego państwowotwórstwa oraz pokoleń bojowników o Niepodległość itd. „Nasza wizja: Soborowe, Samodzielne, Narodowe Państwo Ukraina jako potężny, niepodległy, praworządny, demokratyczny, socjalny kraj europejski” – tak zapisano w dokumentach założycielskich „Towarzystwa Założycieli współczesnej Ukrainy”. W Apelu nowej organizacji społecznej do obywateli Ukrainy mowa jest o tej trudnej drodze, którą Ukraińcy przeszli do własnego państwa. Obecnie przeżywamy ciężkie próby. „Dzisiaj, kiedy piąty rok toczy się rozpoczęta przez Rosję Wielka wojna, istnienie ukraińskiej państwowości jest najbardziej zagrożone od 1991 roku. Opierając się na historycznym doświadczeniu walki o ukraińską państwowość, my, Założyciele współczesnego państwa Ukraina, uważamy, że: tylko siła i zdolność państwa ukraińskiego są w stanie zapewnić niezawodny fundament dla Sił Zbrojnych Ukrainy, dla przywrócenia integralności terytorialnej i zwycięstwa nad rosyjskim agresorem; tylko efektywna państwowa polityka wewnętrzna, zagraniczna, gospodarcza, nowe wysokotechnologiczne gałęzie produkcji nowoczesnych rodzajów uzbrojenia są w stanie stworzyć niezawodną podstawę dla oporu wobec agresora; tylko sprawiedliwa społeczna oraz proukraińska polityka humanitarna i kulturalna państwa są w stanie skonsolidować ukraińskie społeczeństwo, dać mu świadomość, że wojna dotyczy każdego” – czytamy w apelu, z którym zapoznał obecnych Iwan Zajec. W swoich wystąpieniach Założyciele współczesnego państwa Ukraina Pawło Mowczan, Witalij Melnyczuk, a także deputowani ludowi Ukrainy kilku kadencji Heorhij Filipczuk, Petro Juszczenko, zasłużony artysta Ukrainy Jurij Nahułko wyrazili swój punkt widzenia na temat dyskusji. Mówiono m.in. o współpracy „Proświty” z nowo utworzoną organizacją społeczną, gdyż Towarzystwo Założycieli deklaruje cele analogiczne do tych, które mają proświcianie: prowadzenie działalności oświatowej w sferze państwowotwórstwa i historii ukraińskiej niepodległości, ochrona i popularyzacja prawdy historycznej o uzyskaniu Niepodległości oraz historii ukraińskiego państwowotwórstwa itp. Uczestnicy zebrania zgodzili się wspólnie sformułować apel do organów władzy w sprawach, które niepokoją społeczeństwo. Przygotował Ihor ZOC pomocy Ukrainie. Chodzi nie tylko o zachowanie gazet jako tradycyjnego formatu. Chodzi o zachowanie niezależnego dziennikarstwa, lokalnej informacji oraz odporności społeczności. W swoim referacie Serhij Kuszczynski skoncentrował się na potrzebie międzynarodowego wsparcia Ukrainy w warunkach wojny. Powiedział, że wojna to nie tylko działania bojowe. To codzienna próba dla milionów Ukraińców, którzy pragną pracować, wychowywać dzieci, wspierać swoje społeczności i zachowywać wiarę w przyszłość. Szczególnego znaczenia, według niego, nabiera pomoc ukraińskim społecznościom, organizacjom humanitarnym i społecznym, medykom, wolontariuszom oraz dziennikarzom. Ukraińscy dziennikarze dzisiaj nie tylko informują społeczeństwo. Dokumentują zbrodnie wojenne, przekazują prawdę międzynarodowej publiczności i przeciwdziałają dezinformacji. Ze strony mediów „Słowo” (Odessa)
Tłumaczenie maszynowe
Forum w Brukseli stało się platformą, która zjednoczyła przedstawicieli instytucji europejskich i międzynarodowych, misji dyplomatycznych, społeczeństwa obywatelskiego, dziennikarzy, obrońców praw człowieka oraz ekspertów. Centralnym tematem spotkania stało się tworzenie „mostów współpracy, dialogu i wzajemnego zrozumienia między narodami i kulturami”. Ukrainę na forum reprezentowali między innymi przewodniczący Odeskiej Organizacji Regionalnej Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy Jurij Rabotin oraz Serhij Kuszczynski, którzy poruszyli kwestie ochrony wolności słowa, wsparcia dla ukraińskich mediów oraz potrzeby międzynarodowej solidarności z Ukrainą. Występując przed uczestnikami forum, Jurij Rabotin podkreślił, że dla Ukrainy kwestia wolności słowa ma dziś znaczenie nie tylko zawodowe czy społeczne, ale także związane z bezpieczeństwem. Reprezentując Odessę, przypomniał, że miasto historycznie kształtowało się jako przestrzeń spotkania różnych kultur, języków i tradycji. Właśnie dlatego dla odesytów dialog między narodami nie jest abstrakcyjną formułą dyplomatyczną, a nieodłączną częścią historii miasta. Jednocześnie ukraińskie dziennikarstwo kontynuuje pracę w warunkach wojny na pełną skalę, płacąc niezwykle wysoką cenę za prawo społeczeństwa do poznania prawdy. „Mówimy dziś o mostach między narodami. Ale most między ludźmi jest niemożliwy bez informacji. Dziennikarstwo to jeden z takich mostów” – podkreślił Jurij Rabotin. Szczególną uwagę przewodniczący Odeskiej Organizacji Regionalnej Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy poświęcił sytuacji prasy regionalnej i drukowanej. Według niego w warunkach wojny gazeta przestaje być tylko tradycyjnym nośnikiem informacji. Może ona pełnić funkcję rezerwowego kanału komunikacji społecznej, zwłaszcza podczas kryzysów energetycznych oraz przerw w łączności komórkowej i dostępie do internetu. Dla społeczności przyfrontowych kwestia ta nabiera szczególnej aktualności. Kiedy z powodu ostrzałów uszkodzona zostaje infrastruktura energetyczna, cyfrowe kanały komunikacji mogą stać się niedostępne. Wydanie drukowane nie wymaga przy tym energii elektrycznej i pozostaje dostępne dla czytelnika. Właśnie dlatego, zauważył Jurij Rabotin, międzynarodowe wsparcie dla ukraińskich mediów regionalnych powinno stać się jednym z kierunków. Przedstawiciele Odeskiej Organizacji Regionalnej Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy wzięli udział w Brukselskim Forum Międzynarodowym SHIELD 2026, poświęconym prawom człowieka, podstawowym wolnościom, dialogowi międzynarodowemu oraz poszukiwaniu dróg do pokojowej przyszłości.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ra Lumer, która wspiera prezydenta USA Donalda Trumpa, stanęła po stronie Ukrainy. Oświadczyła, że presję należy kierować na Moskwę, a rosyjskiego dyktatora Władimira Putina nazwała „gorszym od ISIS”. Lumer skrytykowała również zakupy rosyjskiej ropy oraz żądania zmiany prezydenta Ukrainy Wołodymyra Zełenskiego. Napisała o tym w serwisie społecznościowym X. Prezydent USA swoimi wypowiedziami o konieczności dymisji Wołodymyra Zełenskiego osłabia Zachód i szkodzi demokracji. Podkreśliła to deputowana Parlamentu Europejskiego, przewodnicząca jego podkomisji bezpieczeństwa i obrony Marie-Agnes Strack-Zimmermann, wzywając kraje europejskie do dalszego wspierania Ukrainy bez liczenia na USA. Przecież taką postawą amerykański lider faktycznie staje po stronie rosyjskiego dyktatora Władimira Putina. O tym polityczka napisała w poście w serwisie społecznościowym X. „Kiedy Trump wzywa Zełenskiego do dymisji, jednoznacznie staje po stronie mordercy” – napisała europejska polityczka. Podkreśliła, że decyzja dotycząca kierownictwa Ukrainy należy wyłącznie do narodu ukraińskiego, a nie do amerykańskiej administracji czy Kremla. Premier Estonii Kristen Michal o umowie dieslowej Trumpa: „To wielki błąd, ponieważ umowy z dyktatorami to droga do piekła. Za środki ze sprzedaży gazu i paliwa zabijani są niewinni ludzie. Co więcej, jest całkiem prawdopodobne, że oczekiwane paliwo nigdy nie dotrze”. Dwukrotny zdobywca Pucharu Stanleya Dominik Hašek skrytykował prezydenta USA Donalda Trumpa za jego stanowisko wobec wojny na Ukrainie i relacje z Rosją. O tym były hokeista napisał na swojej stronie w sieci X. „Zdrajca demokratycznego świata. I zrobi to samo wobec USA. Jeśli przyniesie mu to osobistą korzyść, zdradzi każdego, w tym swoich współobywateli i własny kraj” – napisał Hašek. W mediach społecznościowych ukraińscy użytkownicy piszą m.in.: „W filmach Amerykanie ratują świat, a w rzeczywistości ssą diesla od Putina”, „Czy możecie sobie wyobrazić, że Churchill kupuje olej napędowy od Hitlera?”, „USA w istocie po prostu porzuciły Ukrainę”. Przygotował Ihor Zoc starodrukami, rycinami, barokowymi ikonami oraz dziełami złotników. Przygodowy dramat Kostiantyna Konowałowa „Dowżenko. Pierwsze spojrzenie” zakończył tydzień otwarcia w ukraińskich kinach. W tym okresie zebrał ponad 1,6 miliona hrywien. Poinformowało o tym „Suspilne Kultura” w odniesieniu do zespołu filmu „Dowżenko. Pierwsze spojrzenie”. „Dowżenko kontynuuje spotkania z widzami w kinach. I bardzo chcemy, żeby tych spotkań było jeszcze więcej” – zaznaczyli autorzy filmu. Psycholodzy spróbowali spojrzeć na siedem grzechów głównych nie jako na kategorię religijną, lecz jako na zestaw cech, które ludzie mogą zauważać we własnym charakterze. W badaniu uczestnikom zaproponowano ocenę siebie według skal odpowiadających pysze, chciwości, nieczystości, zazdrości, obżarstwu, gniewowi i lenistwu. Najwyższy średni wynik nieoczekiwanie otrzymała pycha – cecha, do której badacze zaliczyli samozadowolenie, brak skromności i zawyżoną samoocenę. Media NowynyU podają, że do tej pracy naukowcy z Norweskiej Szkoły Biznesu stworzyli kwestionariusz Self-Rated Sins and Virtues – SSRV. Zawiera on oddzielne skale dla siedmiu „grzechów” i siedmiu cnót, a uczestnicy oceniają, na ile określone cechy odpowiadają im samym. W badaniu wzięło udział 300 osób ze średnią wieku około 48 lat. Po pysze uczestnicy w różnym stopniu przypisywali sobie chciwość, nieczystość, zazdrość, obżarstwo, gniew i lenistwo. Przygotował Ihor Zoc
Tłumaczenie maszynowe
Mer Buczy Anatolij Fedoruk przygotował prezent dla prezydenta USA Donalda Trumpa – kanister oleju napędowego z ukraińskim charakterem. O tym pan Fedoruk napisał na swoim Facebooku, donosi medium „Patriot Donbasu”. Według niego, dzisiaj Buczę odwiedzili Amerykanie, którym przekazał kanister diesla dla Trumpa. „Bo ziarnko do ziarnka, patrz, a zbierze się miarka” – zażartował mer. Anatolij Fedoruk oświadczył również, że rosyjskiego paliwa, które Trump kupuje od rosyjskiego dyktatora Wołodymyra Putina, wystarczy tylko na 14 godzin dla całej Ameryki. Podkreślił, że Ukraina płaci za te zakupy krwią. I dodał, że historia wielokrotnie dowodziła wysokiej ceny układów z dyktatorami. Według niego kompromisy w imię taniego paliwa mogą z czasem kosztować USA znacznie drożej. „Czy diesel z Rosji dotrze do Ameryki, nie wiadomo. A ten z Buczy na pewno dojedzie” – podsumował Anatolij Fedoruk. Prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski skrytykował administrację Donalda Trumpa za niewystarczającą pomoc dla Ukrainy oraz próby rozwijania stosunków gospodarczych z Rosją równolegle z pośrednictwem w negocjacjach o zakończeniu wojny. Jego oświadczenie padło po nowym rosyjskim ataku na Kramatorsk, gdzie uderzenie w autobusy odebrało życie co najmniej 35 osobom. Według Zełenskiego tylko w ciągu dwóch dni (7 i 8 października) w wyniku rosyjskich uderzeń na Ukrainę zginęło 78 osób, a 215 zostało rannych, donosi Reuters. Trzy osoby, które zginęły w wyniku rosyjskiego ataku dronów na Iwano-Frankiwsk 11 października, były żołnierzami. Wcześniej władze obwodowe informowały o ofiarach śmiertelnych, nie precyzując ich statusu. Poinformował o tym mer Iwano-Frankiwska Rusłan Marcinkiw, pisze UNN. Rosja może próbować przekształcić zmasowane uderzenia na Kijów w narzędzie nacisku na ludność cywilną, powtarzając taktykę, którą stosowała w Syrii. Emerytowany brytyjski pułkownik Hamish de Bretton-Gordon uważa, że Kreml stawia na niszczenie infrastruktury krytycznej i wyczerpanie Ukraińców zimą. O tym pisze The Telegraph. „Ukraina nadal będzie przeprowadzać uderzenia na Rosję, tak jak powinna” – oświadczył na antenie Fox News były specjalny przedstawiciel USA ds. Ukrainy Keith Kellogg. Według niego obecnie Ukraina wywiera nacisk na Rosję i przenosi działania wojenne na jej terytorium. Rosjanie zaczynają uświadamiać sobie, że trwa wojna. Pan Kellogg nie wierzy również w słowa o rzekomo osiągniętym rozejmie energetycznym między Ukrainą a Rosją. Oświadczenia prezydenta USA Donalda Trumpa mogą być częścią strategii politycznej, mającej na celu uniknięcie zaostrzenia sankcji wobec Moskwy. Taką opinię wyraził ekspert ds. międzynarodowych, przewodniczący organizacji społecznej „Ukraina w NATO” Jurij Romaniuk w projekcie „Teraz najważniejsze” na Espreso. Jurij Romaniuk uważa, że oświadczenia amerykańskiego prezydenta nie są potwierdzone faktami, a sama sytuacja przypomina przypadki, gdy Trump informował o porozumieniach, których druga strona nie potwierdzała. USA nie powinny dawać Putinowi finansowego koła ratunkowego. Mowa o tym w oświadczeniu, które opublikowało siedmiu senatorów USA, donosi UNN. Uważają oni, że decyzja prezydenta USA Donalda Trumpa o zezwoleniu na import rosyjskiego paliwa została podjęta bez uzasadnienia ustawodawczego. Były premier Wielkiej Brytanii Boris Johnson ostro skrytykował decyzję Donalda Trumpa o złagodzeniu sankcji wobec rosyjskiego paliwa. Oświadczył, że powrót rosyjskich surowców energetycznych na rynek światowy powinien odbywać się nie poprzez ustępstwa wobec Kremla, a po zakończeniu wojny zwycięstwem Ukrainy. Johnson nazwał decyzję USA w sprawie rosyjskiego diesla taką, która „budzi wstręt”. Odrzucił również twierdzenia, jakoby to właśnie ukraińskie uderzenia w rosyjską infrastrukturę energetyczną stały się główną przyczyną wzrostu cen paliw. O tym pisze medium „Ekonomiczni nowyny”. Amerykańska aktywistka Lo-
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
putina o rzekomej dobroci, dzięki której zgodził się dostarczać olej napędowy do USA. To nic innego jak dążenie do zrzucenia z siebie presji wywołanej ciosami Ukrainy – informuje kanał 5.
Rosyjski atak rakietowy na Kijów w nocy z 6 na 7 października znacznie uszkodził nowy magazyn wydawnictwa „Knyhoław” na Podolu. To już drugi cios w magazyny wydawnictwa w ciągu kilku miesięcy. Poinformowało o tym wydawnictwo na Facebooku.
Petro Poroszenko, przemawiając na corocznej konferencji bezpieczeństwa w szwedzkim Visby, oświadczył, że nie ma alternatywy dla NATO jako sojuszu bezpieczeństwa i nie ma alternatywy dla członkostwa Ukrainy w Sojuszu. Zauważył, że nasze państwo faktycznie pełni obecnie rolę gwaranta „Artykułu 5”, chroniąc kraje Sojuszu przed rosyjską agresją. Poinformował o tym kanał 5.
Szefowa resortu gospodarki Niemiec Katerina Rajche opowiedziała o trudnych negocjacjach z prezydentem Ukrainy Wołodymyrem Zełenskim, podczas których omawiano korupcyjne skandale na Ukrainie. Oświadczyła to w wywiadzie dla „Bilda”. „Tak, oczywiście, o tym również trzeba mówić, i my to robimy” – zaznaczyła minister.
W Czechach dobroczynna inicjatywa Darek pro Putina wprowadziła na rynek nietypowy towar dla właścicieli psów – worki na odchody z nadrukowanym portretem Władimira Putina. Zestaw 240 worków sprzedaje się za 37,95 euro, a uzyskane środki przeznacza się na wsparcie Ukrainy. Informuje o tym Darek pro Putina.
We Lwowie studenci miejscowych uczelni wyszli na protest z powodu niedopuszczenia publiczności na wydarzenie „Dialog parlamentarny” z udziałem przewodniczącego Rady Najwyższej Ruslana Stefanczuka. Na spotkaniu miano omawiać zaktualizowany projekt Kodeksu cywilnego, jednak wejście okazało się zamknięte dla większości chętnych. Wydarzenie zapowiedziano jako otwarty dialog władzy ze społeczeństwem w sprawie ważnego dokumentu. W praktyce jednak publiczności tam nie wpuszczono. Tym, którzy próbowali dostać się na prezentację, poinformowano, że do środka wpuszcza się wyłącznie „prasę osobistą” oraz „studentów z listy”. Informuje o tym „Lwowski Nowinar”.
Na Mikołajiwszczyźnie osądzono kobietę za rozpowszechnianie materiałów w TikToku. Chodzi o filmy, które usprawiedliwiały i negowały zbrojną agresję Rosji przeciwko Ukrainie. Informuje o tym „Судово-юридична газета”, podaje Regio-News. Wiadomo, że kobieta zajmowała stanowisko kierowniczki izolatki. W ciągu ubiegłego roku wielokrotnie udostępniała w TikToku filmy, w których mowa była o usprawiedliwianiu, uznawaniu za słuszną i negowaniu zbrojnej agresji Rosji przeciwko Ukrainie. W szczególności były to filmy negujące czasową okupację części terytorium Ukrainy. Na rozprawie kobieta przyznała się do winy. Sąd wymierzył karę w postaci pięciu lat pozbawienia wolności bez konfiskaty mienia, ale zwolnił kobietę z odbywania kary z zawieszeniem na trzy lata.
W niedalekiej przyszłości w Ukrainie może brakować specjalistów od języka – przede wszystkim wykładowców. Mówili o tym wykładowcy filologii podczas spotkania z doktor filologii Ellą Honczarenko, które odbyło się 8 października w Centralnej Bibliotece w Kamianskim i było poświęcone twórczości brytyjskiego poety XVII wieku Williama Szekspira, w szczególności tłumaczeniom jego wierszy na język ukraiński. Wydanie pog-lad.info informuje, że spotkanie przerodziło się w dyskusję o problemach współczesnego nauczania filologii. Filolodzy bardzo cierpią z powodu nauki online, ponieważ brakuje bezpośredniej komunikacji między wykładowcami a uczniami. Bardzo trudno zachęcać młodych ludzi do nauki języka, gdy rozmowy są czasem przerywane alarmami powietrznymi i koniecznością chowania się przed ostrzałami.
W Kropywnyckim pisarz i regionalista Wołodymyr Polisziuk stworzył książkę „Mozaika w architekturze miasta”. Wydawnictwu „Dostup. Media” opowiedział, jakie mozaiki weszły do publikacji, jak autor zbierał materiały i dlaczego część tych prac jest już utracona.ая дослідити мозаїки Кропивницького.
Z okazji stulecia Narodowego Rezerwatu „Ławra Kijowsko-Peczerska" otwarto wystawę „Stulecie ascezy: Ławrski rezerwat na straży dziedzictwa kulturowego", poinformował Narodowy Rezerwat „Ławra Kijowsko-Peczerska". W pięciu salach zaprezentowano archiwalne fotografie obok zachowanych przedmiotów: cerkiewnym haftem,
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
jesteśmy dumni”, gdzie obalamy rosyjskie mity historyczne o „jednym narodzie”, „wspólnej historii” itp. Po trzecie, aktywnie wspieramy lokalnych autorów, organizujemy prezentacje ich książek, wieczory poetyckie, w szczególności w szpitalach wojskowych, ponieważ jesteśmy przekonani, że książka i słowo również leczą... – W jaki sposób angażują Państwo młodzież w działalność oświatową? – Tworzymy młodzieżowe skrzydło „Proświty”, gdzie studenci sami generują pomysły, organizują patriotyczne questy po naszym mieście, produkują filmy wideo do mediów społecznościowych o tematyce historycznej itp. – Wiadomo, pani Mario, że członkowie Proświty dostarczają leki, środki medycyny taktycznej, sprzęt dla szpitali polowych, zaopatrują przesiedleńców w żywność, odzież i środki higieny, zwracając szczególną uwagę na rodziny z dziećmi. – Każde uratowane życie jest ważne. Wojna i nieszczęście stały się tym Rubikonem, który radykalnie zmienił nasze codzienne życie i samą filozofię pracy wychowawczej na uniwersytecie. Obecnie główny priorytet przesunął się na wsparcie psychologiczne. Zorganizowaliśmy pracę służby psychologicznej na uniwersytecie, angażując specjalistów do prowadzenia szkoleń itp. Nasi studenci dołączyli do kursów medycyny taktycznej, pomagają w szpitalach wojskowych, sortują leki dla żołnierzy ZSU. Naszym wspólnym celem w tym okrutnym czasie jest wychowanie nie tylko wykwalifikowanego medyka, ale także świadomego obywatela, patrioty, dla którego służba narodowi ukraińskiemu jest najwyższą misją. – Czy obecna wojna wpłynęła na Państwa badania naukowe? – Wojna rosyjsko-ukraińska wyostrzyła uwagę na kwestie językowe. Po pierwsze, pojawiła się nowa warstwa badań – język wojny, neologizmy powstające w tym okresie, język propagandy i kontrpropagandy. Oczyszczamy naszą przestrzeń edukacyjną z rudymentów „ruskiego miru”, z ukrytych narracji imperialnych. Każdy nasz podręcznik musi nieść wyraźny ukraiński światopogląd. I w tym celu pracujemy, nie szczędząc wysiłków. Rozmawiał Roman HŁADYSZ Był Kijów twój jeszcze nie złotogłowy, Lecz święty, państwowy między wiekami. Święty równy apostołom książę Włodzimierz, w chrzcie Bazyli O Włodzimierzu Wielki Równy Apostołom Święty – Ty Kijów swój pięknolicy Chrystusowym Słowem oświeciłeś. Wierzyłeś w Peruna i Chorsa, A potem przyjąłeś Chrystusa – Zdobywszy walką silny Korsuń, W Bizancjum wziąłeś krzyż. Ty – Włodzimierz byłeś w sile I w chwale, na czele Rusi. A w pokorze ty – Bazyli, Duszą z czystej rosy. O Piękne Słońce Włodzimierzu – Wzmocniłeś wiarę na wieki, Swój szlak wielki nieprzebyty Przyjąwszy z Bożej ręki!
Tłumaczenie maszynowe
Z przewodniczącą iwanofrankiwskiego oddziału miejskiego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, panią Mariją Hucol, zapoznała mnie działaczka Proświty Natalia Synycia. W gabinecie służbowym w Iwanofrankiwskim Narodowym Uniwersytecie Medycznym, gdzie pani Marija zajmuje stanowisko zastępcy rektora ds. wychowawczych, odbyła się nasza rozmowa zarówno o roli i miejscu kobiet Przykarpatczyzny na początku lat 90., jak i o historii iwanofrankiwskiej „Proświty”. Rozmowę rozpoczęliśmy od tego, że rozwoju ukraińskiego ruchu narodowego XIX–XX w. oraz zdobycia w 1991 roku i utrwalenia niepodległości Ukrainy nie sposób wyobrazić sobie bez udziału „Proświty”. Potężna była rola odrodzonej „Proświty” także podczas Pomarańczowej Rewolucji oraz Rewolucji Godności. Nasza rozmowa dotknęła postaci, które stały u źródeł stanisławowskiej „Proświty” – Jewhena Żelechiwskiego, Melitona Buczynskiego, Klyma Wolanskiego, Mychajła Kociuby, Juliana Olesnyckiego oraz Mykoły Lepkiego. Nie zapomnieliśmy wspomnieć ciepłym słowem także współczesnych, którzy odradzali na naszych terenach w latach 90. i na początku 2000. ruch oświatowy: świętej pamięci Stepana Puszyka, Wasyla Bojki, Stepana Szulepy, Ihora Kowala, Petra Arsenycza i innych. Uhonorowaliśmy słowem Stepana Wołkoweckiego. – W 2001 roku – powiedziała pani Marija – na jednym z wydarzeń Proświty usłyszałam z ust ukraińskiego dysydenta, aktywnego członka iwanofrankiwskiego towarzystwa kulturalno-naukowego „Ruch”, działacza Proświty, obecnie nieżyjącego już Mychajła Kulyka, kolędę „Smutny wieczór wigilijny w 46. roku”. Ta kolęda, bez przesady, miała decydujący wpływ na moje dalsze życie. Właśnie od tego czasu – kontynuowała swój monolog – odnowiłam w instytucie medycznym (status narodowego uniwersytetu medycznego posiada od 2008 r.) pierwotną komórkę „Proświty”, a w jej szeregi masowo wstępowała młodzież studencka. Wtedy, w moim głębokim przekonaniu, „Proświta” w naszym centrum obwodowym otrzymała, że tak powiem, drugie życie. O tym mówili mi wtedy moi nowi przyjaciele ze środowiska Proświty – Petro Arsenycz, Bohdan Wiwczar i ówczesny przewodniczący iwanofrankiwskiej miejskiej „Proświty” Wasyl Bojko. Już szósty rok, posługując się terminologią morską, stoję u steru miejskiej „Proświty”. – Jeśli wierzyć pani na słowo, pani Marijo, „Smutny wieczór wigilijny w 46. roku” w wykonaniu znanego ukraińskiego patrioty i dysydenta Mychajła Kulyka, na cześć którego nazwana jest jedna z ulic Iwano-Frankiwska, stał się drogowskazem na całe pani dalsze życie. Czyż nie tak? – Właśnie tak, panie Romanie. Wyrosła ta
Jurij MOSENKIS uformowałam się jako osobowość w rodzinie, gdzie patriotyzm, religijność oraz głębokie uświadomienie ukraińskich wartości były najważniejszymi cnotami. Moi dziadkowie i babcie, a także rodzice nauczyli mnie od wczesnych lat być świadomą Ukrainką. – Jak dla mnie, pani Mario, to nie ma w tym nic dziwnego, że pani, od dziecięcych lat świadoma Ukrainka, do samookreślenia wybrała właśnie środowisko Proświty. Jak wiadomo, pod koniec lat 80. i na początku 90. ubiegłego wieku właśnie „Proświta” i Ludowy Ruch Ukrainy zgromadziły w swoich szeregach patriotycznie nastawioną galicyjską inteligencję, która stała się siłą napędową ukraińskiej rewolucji. Na potwierdzenie swoich słów przytoczę tylko kilka nazwisk: Mykoła Jakowyna, Mykoła Kardaszczuk, Jewhen Romanyszyn, Dmytro Zacharuk, rodzina Puszyków, Wołodymyr Bociurko, Ołeh Wiwczarenko, Natalija Synycia oraz wielu, wielu innych. – Zarówno „Proświta”, jak i Ludowy Ruch Ukrainy w tamtych niezapomnianych latach były jednością. Ich, że tak powiem, szkielet tworzyli ci sami ludzie. – Pani, pani Mario, miała wtedy nie więcej niż dwadzieścia lat? – Jeśli być dokumentalnie dokładną, to 22 września 1991 roku skończyłam dwadzieścia lat. Ukończywszy szkołę średnią w Czernelicy w rejonie horodeńskim, wstąpiłam na Kijowski Narodowy Uniwersytet Lingwistyczny. Po jego ukończeniu rozpoczęłam swoją działalność zawodową na Iwanofrankiwskim Narodowym Uniwersytecie Nafty i Gazu, a potem na zaproszenie rektora Iwanofrankiwskiego Narodowego Uniwersytetu Medycznego Jewhena Nejki przeniosłam się na stanowisko wykładowcy języka łacińskiego i niemieckiego na katedrę językoznawstwa. I oto już 27. rok z rzędu wykładam na tej uczelni. W 2011 roku wybrano mnie na przewodniczącą podstawowej organizacji Proświty na uniwersytecie. Tutaj obroniłam pracę kandydacką ze specjalności „Literatura ukraińska” i otrzymałam tytuł docenta. – Proszę opowiedzieć o swojej działalności wolontariackiej. – Na początku wojny rosyjsko-ukraińskiej stanęłam na czele służby medycznej okręgu przykarpackiego. Przez cztery lata działalności w tej dziedzinie oraz kierowania fundacją „Miłosierdzie i zdrowie” wysłaliśmy na front leków na ponad 11 milionów hrywien, a także ponad 100 dronów różnych modyfikacji. Posiadam status dyplomatki kulturalnej, wydano mi list uwierzytelniający i nagrodzono honorowym wyróżnieniem „Ambasador dyplomacji kulturalnej”, które daje prawo reprezentowania Ukrainy na międzynarodowych wydarzeniach. – Była pani wielokrotnie nagradzana honorowymi dyplomami, podziękowaniami i wyróżnieniami, a także odznaką „Duma społeczności Iwano-Frankiwska”. – Wszystko to prawda, panie Romanie, ale chciałabym powiedzieć o czymś innym. Pełnoskalowa inwazja Rosji w 2022 r. gruntownie zmieniła priorytety naszej działalności. Głównym zadaniem stało się dla nas zachowanie tego, co najcenniejsze – ludzkiego życia, stabilności psychologicznej ukraińskiego społeczeństwa w warunkach wojny i, chyba najważniejsze, – zachowanie wiary w przyszłość. Na bazie naszego uniwersytetu zaczął działać potężny hub wolontariacki, gdzie wszyscy zaplataliśmy siatki maskujące, zbieraliśmy pomoc dla wojskowych i przesiedleńców, organizowaliśmy charytatywne kiermasze i koncerty. Kiedy obserwujesz, jak przyszli lekarze po ciężkich zajęciach online z oddaniem pracują dla frontu, to uświadamiasz sobie, że tego pokolenia Ukraińców już nie da się pokonać. – Słuchając pani, zaczynam głębiej rozumieć, dlaczego właśnie „Proświta” stała się dla aktywnych obywateli środkiem do realizacji swoich patriotycznych przedsięwzięć. Zrodzona przez Zgromadzenie Założycielskie 8 grudnia 1868 roku galicyjska „Proświta” stała się, że tak powiem, rezultatem europejskich rewolucyjnych stanów 1848 roku, które weszły do historii pod nazwą „Wiosna Ludów”. Jednym z rezultatów tej „Wiosny Ludów” stały się przyjęte przez parlament Cesarstwa Austriackiego reformy konstytucyjne, które zadeklarowały tworzenie na legalnej podstawie organizacji społecznych. Dla galicyjskich Ukraińców takimi stały się „Ruska Rada Narodowa” oraz „Galicyjsko-Ruska Macierz” – poprzedniczka dzisiejszej „Proświty”. Właśnie tutaj kładziono fundamenty politycznie zorganizowanego bytu narodowego ukraińskiego narodu, co w ostatecznym rozrachunku doprowadziło do utworzenia po obu brzegach Zbrucza Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej (ZURL) oraz Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL). Właśnie „Proświta” stała u źródeł odrodzenia ukraińskiej państwowości. Jako osoba patriotycznie nastawiona, pani Mario, uświadamiała to sobie pani, a dlatego na początku lat 2000. dokonała pani wyboru na korzyść „Proświty”. Czyż nie tak? – Tak. I oto już prawie 30 lat ani razu tego nie żałowałam. W warunkach wojny, kiedy nasi odwieczni wrogowie Moskale próbują zniszczyć naszą kulturę, rola naszej „Proświty” nieustannie rośnie. Nasza działalność proświatowa dzisiaj – to front kulturalny, w ramach którego realizujemy kilka kluczowych projektów. Pierwszy – „Język – broń”, w ramach którego organizujemy bezpłatne kursy języka ukraińskiego dla osób wewnętrznie przesiedlonych. To nie tylko nauka gramatyki, ale także zanurzenie w ukraińską przestrzeń kulturową. Po drugie, w ramach działalności oświatowej prowadzimy serię wykładów publicznych „Historia, którą my
Choć nie wybrał on drogi chrześcijanina,
Lecz Ruś chronił dzielny Światosław.
O ty, błogosławiona błogowierna Olgo! Ty budowałaś prawosławną Ruś! Śladem za zabitym sprawiedliwym Askoldem
Przyszedł twój wnuk Wasyl, prawnuk Jerzy – Jakby Andrzej do Kijowa powrócił!
Światosław Dzielny
O Światosławie, silny i dzielny –
Tobie żaden wróg nie przeszkodzi!
Bo pod tobą koń harcuje dobry,
A w ręce obosieczny groźny miecz.
O Światosławie, ty dzielny, mężny,
Pokonywałeś i ból, i krzywdę, i biedę,
Ty żyłeś nie w niewoli wstrętnej,
Ty żyłeś w bojowej rodzinie przyjaznej,
Ty żyłeś w tej zwycięskiej bitwie prężnej,
Która w pień siekła tępą ordę.
O Światosławie, śmiały Światosławie,
Koniem twój skok jak orła lot.
Tłumaczenie maszynowe
Ihor Stary O Ihorze Stary, twój czyn wojenny W nurtach Dniepru i w dzwonieniu strun – W oblężenie brałeś Carogród wielobramny Ty i twój Chors, i Weles, i Perun. Ty, zrodziwszy księcia Światosława, Dałeś rycerza wielkiego Rusi. Twoja i jego dźwięczna orężna sława Kopytem biła po wodzie i rosie. Ty Olgi mąż, Olega wychowanek, Ty drapieżnych wrogów deptałeś w błoto. Ty wolności syn, zwycięski losu jeniec, Wielki książę, śmiały silny książę. Ty na Konstantynopol groźnie spojrzałeś, Bo siłę w Kijowie otrzymałeś ty. Niechaj cię zabili Drewlanie, Za to nikt nie zdołał zwyciężyć. Błogosławiona księżna Olga Nie tylko siła i zwycięstwo i sława, Nie tylko broń, lecz i święte słowa – Błogosławiona Olga, matka Światosława, Gorącymi modlitwami żywa. Niczym gwiazda poranna przed słońcem, Niczym świeca w ciemną-ciemną noc – Ona świeciła żarliwie w okienko – W ten dom Rusi, co wyrósł ze stuleci. Ty, płacząc po Ihorowej krwi, Przejęłaś wszystkie państwowe sprawy, Progi podbijając Dnieprowe, Ty Ruś w Bizancjum podniosłaś. Wielkiegoś wychowała syna Dla wojennych spraw i dla zwycięskich sław –
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
korytarza Suwalskiego. Wzdłuż drogi co sto metrów stały czołgi. Łucenko nagrał to na wideo i przesłał Madyarowi. Madyar obejrzał i odpowiedział krótko: – Tak, jakieś 15 minut roboty dla mnie… Oto, myślę, jest różnica między teorią a praktyką. Polacy przygotowywali się do możliwej wojny. My już kilka lat żyjemy w niej. Wiemy, czym są rakiety i drony, schrony i ostrzały. Ale, być może, najważniejsze, czego się nauczyliśmy, – to być razem. Łucenko nazywa Siły Zbrojne Ukrainy „uzbrojonym Majdanem”: ludzie różnych zawodów, poglądów, języków i wyznań są gotowi oddać życie za towarzysza broni. Uważa, że ci, którzy wrócą z frontu, powinni stać się nową ukraińską elitą. Niekoniecznie politykami. Biznesmenami, lekarzami, inżynierami, naukowcami, artystami. Ludźmi, którzy już udowodnili swoją odpowiedzialność przed krajem. O Charkowie Łucenko też mówi w sposób szczególny. Wcześniej, mówi, widział go głównie z okna samochodu. Teraz oto chodził po mieście, zaglądał na podwórka, widział ruiny – jego stare blizny… Ale najbardziej uderzyły go tutaj róże. To mi zapadło w pamięć. Bo Charków można widzieć przez ruiny, a można zakochać się w mieście przez róże. Chyba w tym jest ten optymizm, którego nam dzisiaj tak brakuje. Łucenko ma frazę z książki: „W każdej hulyajpilskiej stodole są pługi i karabiny maszynowe”. Pług – żeby siać chleb. Karabin maszynowy – żeby obronić ziemię. Chcemy po prostu żyć na swojej ziemi. Siać, wychowywać dzieci, pisać książki, sadzić róże. Ale musimy mieć czym to obronić. A Charków śpiewa Tegoroczny Charkowski Jarmark Literacki – to znacznie więcej niż jarmark książek. To miejsce, gdzie przypominamy sobie, po co walczymy: dla książek, muzyki, swoich dzieci, możliwości chodzenia po rodzinnym mieście i widzenia nie tylko jego blizn, ale i róż. Dla życia. Muzyka tymczasem też wraca na jarmark. Kiedyś, pisał historyk Mykoła Sumcow, na charkowskim jarmarku po karczmach śpiewały metropolitalne basy. Teraz Charków też śpiewa. Tylko nie w knajpach – brzmi muzyka „Żadana i Sobak”. Zespół występuje w programie tegorocznego jarmarku. Zebrane środki pójdą na obronę Charkowa. Książki i muzyka pod ziemią. A nad nimi – Charków, który mimo wszystko żyje i jednoczy się. Bierz co chcesz I tutaj znów wspominam utwory charkowianina Kwitki. Gdyby dzisiaj przyszedł do Jermiłow-Centrum, to pewnie najpierw długo by się dziwił. Gdzie konie? Gdzie woły? Gdzie garnki, płótno, słonina, gruszki i inny jarmarczny towar? A potem ujrzałby stoły zastawione książkami, usłyszałby pisarzy, zobaczyłby czytelników. A wieczorem przyszedłby poszaleć podczas występu zespołu rockowego. I, może, wyraziłby swój dawny zachwyt: – I czego tam tylko nie ma… A my byśmy mu odpowiedzieli: – Pełno wszystkiego, Hryhoriju Fedorowyczu. Książki… Książki… Drugi „Jarmark Literacki” minął, a już jego organizatorzy mówią o trzecim. Daj Boże, żeby kiedyś ten trzeci był zupełnie inny. Żeby książki rozkładali po prostu na Majdanie Wolności. Żeby ludzi było nie tysiące, a dziesiątki tysięcy. Żeby pisarz przyjeżdżał do Charkowa nie na chwilkę między frontem a frontem, a po prostu dlatego, że chciał pobyć tutaj. Bez schronów. Bez wojny. A póki co – jarmarkujemy. Z książkami, słowami, pieśniami. Jak kiedyś. I czego tam tylko nie ma… A najważniejsze – ludzie. Kupuj co chcesz. Na zdjęciu: Wrze jarmark literacki do którego dołączyli naukowcy, przedstawiciele jednostek wojskowych SZU oraz organizacji Związku Oficerów z różnych regionów Ukrainy. Z referatem wystąpił doktor nauk historycznych Wołodymyr Serhijczuk, który na podstawie dokumentów archiwalnych ujawnił państwowotwórczą, bojową, administracyjną drogę działacza państwowego i Głównego Atamana Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej Symona Petlury, jego wkład w walkę wyzwoleńczą narodu ukraińskiego, znaczenie jego dziedzictwa dla teraźniejszości. Uczestnicy okrągłego stołu naświetlili postać Symona Petlury jako działacza państwowego i politycznego, dowódcę wojskowego i lidera wojskowego, jego wizję przyszłości Ukrainy i jej wojska. Szczególną uwagę poświęcono medialnemu obrazowi Przywódcy, wieloletnim próbom jego zniekształcenia oraz ich moskiewskim i promoskiewskim motywom. Po raz kolejny podkreślono konieczność dalszej memorializacji, upamiętnienia wybitnego syna narodu ukraińskiego, szerzenia prawdy o jego działalności i historycznym wkładzie.
Tłumaczenie maszynowe
W Charkowie znów zagrzmiał jarmark. Tylko teraz handlowano tu nie końmi, wołami i garnkami, jak za czasów Kwitki-Osnowjanenki, a książkami. Pisarze przyjeżdżali z frontu, czytelnicy stali w kolejkach po autografy, a wieczorem Charków schodził pod ziemię słuchać muzyki rockowej. Rosjanie uderzają w charkowskie drukarnie rakietami, „Shahedami” i „Gerberami”, a Charków w odpowiedzi jednoczy się wokół ukraińskiej książki. Chyba właśnie w tym tkwi największy cud tegorocznego „Literackiego Jarmarku”. Leonid ŁOHWYNENKO Zdjęcie autora Jarmark Kwitki „A jarmark taki, jak w Charkowie na Przeczystą. I czego tam tylko nie ma…” Zdaje się, że słyszysz głos Hryhorija Kwitki-Osnowjanenki. Oprowadza nas pośród charkowskiego ludu, pokazuje, kto czym handluje, kto co wychwala, kto po co przyjechał. Wokół gwar, krzyk, śmiech, muzyka – każdy coś sprzedaje, każdy coś kupuje, każdy opowiada swoją historię. W „Saldackim patrecie” Kwitka nie tylko opisał jarmark. Dał nam poczuć Charków, jego okolice. Bo Charków bez jarmarku, chyba nawet nie jest Charkowem. Przecież jarmark to nie tylko handel, ale i moment, gdy schodzą się razem sprzedawcy i kupujący, znajomi i nieznajomi, rozmowy i pieśni. Gdy z całego tego gwaru nagle składa się coś więcej – poczucie, że miasto żyje nawet pod bombami. Kiedyś charkowski historyk Mykoła Sumcow wspominał, że podczas dni jarmarcznych po karczmach śpiewały potężne metropolitalne basy. Zatem stary charkowski jarmark miał nie tylko swój towar, ale i swój głos. Teraz jarmark w Charkowie znów trwa. Tylko jarmarczny towar jest teraz inny. Książki. I czego tam tylko nie ma! Tej jesieni odbywał się już drugi „Literacki Jarmark”. W JermiłowCentrum zebrali się pisarze, wydawcy, czytelnicy… Książki. A co najważniejsze – zewsząd zjechali się ludzie. Festiwal w tym roku obejmował 38 wydarzeń i liczył 92 uczestników. JermiłowCentrum w tym Charkowie stało się niemal swoistym bunkrem kultury. Ochroną przed wojną. Tutaj, w bunkrze pod Charkowskim Uniwersytetem Narodowym, można schować się nie tylko przed odłamkami i falą uderzeniową, ale i przed samą wojną. Schować się w książce, w rozmowie, w słowie. Prawda, w tym roku nawet w tym ogromnym „bunkrze” zrobiło się ciasno. W 2025 roku jarmark zapoczątkowano przede wszystkim dla wsparcia charkowskiego wydawnictwa książek. Bo Charków to jedno z głównych miast ukraińskiego drukarstwa. Nawet wojna tego nie zmieniła. Drukarnie pracują, wydawcy wydają, pisarze piszą. W zeszłym roku zarejestrowano około pięciu tysięcy odwiedzających. W tym roku jeszcze przed rozpoczęciem były trzy tysiące wstępnych rejestracji. A na program muzyczny według wstępnej rejestracji chętnych też okazało się niemało. Oto już, powiedziałby Kwitka, jarmark! Tylko dziwna rzecz: ludzie przyszli nie po konie, nie po woły i nie po garnki. Przyszli po książki. O tym rozmawiałem z Serhijem Żadanem – jednym z organizatorów jarmarku. I powiedział rzecz, która, wydaje mi się, wyjaśnia wszystko: „Cud nie w tym, że ukraińskiej książki stało się znacznie więcej. Cud w tym, że coraz więcej ludzi jednoczy się teraz wokół ukraińskiej książki”. Rzeczywiście, ukraińska książka dzisiaj to już nie tylko literatura. To swoje, ukraińskie. To, wokół czego jednoczymy się nawet pod rakietami. Książka też walczy Rosjanie dobrze to rozumieją. Dlatego od początku wielkiej wojny uderzają nie tylko w nasze domy, elektrownie, lokomotywy czy mosty. Celują w drukarnie, wydawnictwa, biblioteki, składy książek. W Charkowie wiedzą o tym szczególnie dobrze. 23 maja 2024 roku rosyjskie uderzenie w drukarnię „Faktor-Druk” zabrało życie siedmiu pracowników. W wyniku ostrzału spłonęło około 50 tysięcy książek. W halach byli ludzie. I to jest chyba najstraszniejsze: żywcem płonęły nie tylko książki. Płonęli ludzie, którzy te książki drukowali. W ukraińską książkę ruscy uderzają „Iskanderami”, „Kalibrami”, „Shahedami”, „Gerberami”. Bo książka to właściwie nie papier i karton. Za nią stoi nasz ukraiński język. Za książką stoi dziecko, które jutro otworzy podręcznik i przeczyta swoje pierwsze ukraińskie zdanie, a potem „Kobziarza”. Dlatego książka stała się częścią wojny. I częścią oporu. Tegoroczny jarmark dobrze to ilustruje. Wśród autorów jest wielu wojskowych – Pawło Wyszebaba, Ołeh Kadanow, Jaryna Czornohuz i inni poeci i prozaicy – pisarze i jednocześnie wojownicy. Niektórzy przyjechali z frontu dosłownie na dzień, żeby spotkać się z czytelnikami. Podładowanie naszych baterii Spotkałem na jarmarku także Jurija Łucenkę – człowieka optymistycznego. Mówi, że swoją debiutancką książkę „Ptak i Fikus. Śmiertelny urlop” pisał jako „podładowanie naszych baterii”, jako wiarę w zwycięstwo. Opowiada takie historie, z których mimowolnie się uśmiechniesz. Właśnie tę książkę Łucenko prezentował na tegorocznym jarmarku. Kilka lat temu był w Polsce i widział, jak Polacy przygotowują się do możliwej obrony Suchid i skutki zmagań wyzwoleńczych 1917–1921 lat, oczyszczenia jego wizerunku z ideologicznych nawarstwień imperialnej przeszłości. Udział w okrągłym stole wzięli przedstawiciele wojskowych placówek edukacyjnych, historycy, naukowcy, przedstawiciel Kijowskiego Polskiego Towarzystwa Kulturalno-Oświatowego im. A. Mickiewicza polskiego Domu w Kijowie. Do udziału w posiedzeniu w zdalnym
Tłumaczenie maszynowe
Oleksandr SASKYJ, przewodniczący Związku Oficerów Ukrainy. Ogólnoukraińska organizacja społeczna „Związek Oficerów Ukrainy” realizuje projekty dotyczące wychowania narodowo-patriotycznego, przywracania prawdy historycznej i pamięci narodowej, rozpowszechniania informacji o wydarzeniach z przeszłości Ukrainy. W ramach realizacji takich projektów 24 września Związek Oficerów Ukrainy zorganizował przeprowadzenie okrągłego stołu „Symon Petlura: postacie na rozdrożu ukraińskiej historii”. Wydarzenie zainicjował profesor Wołodymyr Serhijczuk, współorganizatorami wystąpili Towarzystwo „Znannia” Ukrainy oraz Centralny Dom Oficerów SZU. Celem okrągłego stołu było zwrócenie uwagi opinii publicznej na postać Symona Petlury jako jednego z wybitnych przywódców walki narodu ukraińskiego o wolność i niepodległość, jego rolę oraz wpływ na
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
walki o wolność, zapoczątkowaną przez Je. Konowalca od 1929 r. Funkcjonariusz MGB dopytywał o nazwy podziemnych podręczników, ich autorów oraz wydawców. Interesowało go, kto redaguje organ krajowego kierownictwa OUN „Podillia” – „Szliach do woli”. Wśród papierów zwrócił uwagę na arkusz z „Dwanaścioma cechami ukraińskiego nacjonalisty”, gdzie mowa była o kształtowaniu twardych cech charakteru ukraińskiego bojownika. Potem długo czytał instrukcję, skonfiskowaną u Mychajła – „Jaki musi być ukraiński rewolucjonista-nacjonalista”. Był to obszerny dokument, w którym mowa była o zasadach moralnych postępowania ukraińskiego podziemnego rewolucjonisty wśród ludu i dawano cenne wskazówki. Na przykład: „Kiedy wchodzimy do chaty, trzeba być skromnym. Nie chwalić się bronią, nie robić z siebie przed obywatelami wielkiego dowódcy. Trzeba uprzejmie się przywitać, życzliwie porozmawiać, wnieść do chaty delikatność w zachowaniu, pogodę ducha, podtrzymać na duchu nie kłamliwymi politycznymi plotkami, załatwiwszy sprawę, trzeba skromnie się pożegnać i odejść. Nie możemy domagać się wódki czy dobrego jedzenia. Kiedy rzeczywiście się weszło, trzeba uprzejmie poprosić, otrzymawszy kawałek chleba, cebulę, trzeba być z tego zadowolonym, nie wymagać od gospodarza lepszego jedzenia. W żadnym wypadku nie wolno samowolnie szukać po komorach słoniny czy czegoś innego. Wobec starszych zachowywać uprzejmość, nie udawać wielkiego bohatera. Kobiety szanować, nie mówić przy nich „nieprzyzwoitości”. Nie pozwalać obsługiwać się. Dla młodzieńców być przyjacielem, wychowawcą. Uprzejmie i skromnie, ale ciekawie wyjaśniać naszą walkę. Zachęcać ich do niej. Zachowywać się tak, jak przystoi rewolucjoniście. Nie przekraczać granic moralności. Liczyć się ze słowem. Nie być gadułą i grubianinem, a pogodnie opowiadać o naszej walce, w czym oni mogą nam pomóc i jakimi powinny być ukraińskie dziewczęta w stosunku do wroga. Nie chwalić się, nie zdradzać tajemnic organizacyjnych. Dzieci trzeba kochać. Odnosić się do nich czule. Bo one – to przyszłość naszego narodu. Opowiadać w formie bajki o heroicznych czynach rewolucjonistów”. Znaczną uwagę instrukcja zwracała na wzajemne relacje powstańców z obcokrajowcami. W każdym kraju – wyjaśniała – oprócz miejscowej ludności, która stale zamieszkuje na terytorium, są jeszcze ludzie innych narodowości. Oprócz Ukraińców mieszkają Polacy, Czesi, Rosjanie, Żydzi, Ormianie, z którymi ukraińscy rewolucjoniści mają okazję się spotykać. „Trzeba pamiętać, że spotkawszy się z takim obcokrajowcem, rewolucjonista powinien odnosić się do niego tak, jak przystoi przedstawicielowi naszej walki. Trzeba pamiętać, że obcokrajowcy patrzą z zainteresowaniem na tego, kto prezentuje naszą wyzwoleńczą walkę, i dlatego chce poznać nasze idee. Trzeba nie zapominać, że obcokrajowcy wynoszą dobre lub złe wrażenie, które przekazują swoim znajomym. Nasza walka skierowana jest dzisiaj przeciwko największemu wrogowi narodu ukraińskiego – moskiewsko-bolszewickiemu imperializmowi”. W konsekwencji walka z kohortą odważnych, wyszkolonych i zahartowanych długoletnią walką bojowników OUN dla pracowników systemu karnego ZSRR była zbyt skomplikowana. W bez-
Tłumaczenie maszynowe
Nestor MYZAK, doktor nauk historycznych, profesor Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego imienia Jurija Fedkowycza. Zakończenie. Pocz. w nr 37, 38 za 2026 r.
Mychajło Czereszniowski był referentem „technicznego ogniwa” przy nadrejonowym prowidzie OUN Łemkowszczyzny. Ukończył szkołę sztuk w Krakowie. W powstańczej republice Przemyskiego wykonał formy do mydła z napisem „Fabryka mydła UPA”. Mydło miało zbyt. Mówili o nim Polacy, Słowacy, że banderowcy mają swoją fabrykę mydła. Znalazłszy się później na Zachodzie, Mychajło Czereszniowski stał się znanym rzeźbiarzem, autorem znanych w zachodnim świecie pomników: Bandery, Szuchewycza, Petlury, Konowalca, Łesi Ukrainki i innych. Na rozwój powstańczej ilustracji, grafiki, ulotki miała wpływ grafika wołyńskiego mistrza Niła Chasewycza. Jego dzieła odzwierciedlają drogi, którymi szła wyzwoleńcza walka narodu ukraińskiego. Na jego pracach, powszechnie rozpowszechnionych na terenach UPA-„Zachód”, uczyli się miejscowi mistrzowie „technicznych ogniw”. O roli sztuki i literatury w wyzwoleńczej walce jasno wypowiedział się Jarosław Stećko: „Kiedy ukraińskie wyzwoleńcze podziemie wyłoniło oprócz przewodników, bojowników, dowódców, państwowo-politycznych sterników i propagandystów, także poetów, artystów, grafików – to znaczy, że ukraińska wyzwoleńcza walka przyjęła najwyższe formy zmagań z gnębicielem”. Wychodząc z ideowo-politycznych funkcji, które pełniły ośrodki propagandy OUN, NKWD-NKGB próbowały je jak najszybciej rozkonspirować i zniszczyć. Za odkrycie podziemnej drukarni władza szczodrze wynagradzała czekistów i niezwłocznie informowała o tym wyższe instancje. W latach 1945-1951 OUN posiadała dziesiątki intensywnie pracujących drukarni, które podczas obław i prowokacji zostały odkryte. Tak, 9 grudnia 1945 r. enkawudziści odkryli drukarnię koło wsi Skwarzawa Nowa w rejonie żółkiewskim. W kryjówce stawiły opór trzy dziewczyny i wysadziły się granatami. Z kryjówki zabrano jeden aparat kopiujący-rotator, około 6 tys. stron różnych dokumentów, 50 kg papieru, broń i naboje. Wiele zakonspirowanych drukarni upadło podczas „wielkiej blokady” w 1946 r. Tak, 5 lutego 1946 r. rozkonspirowano drukarnię OUN we wsi Szumlany w powiecie podhajeckim na Tarnopolszczyźnie u rolnika Mychajła Panasa. Na żądanie wyjścia z poddaniem się, w kryjówce zastrzelili się drukarze „Myron”, „Stepan” i „Bohun”. Enkawudziści skonfiskowali 2 maszyny drukarskie, maszynę do cięcia papieru, 240 tys. powstańczych ulotek, 150 książek, 157 broszur, archiwum OUN za 1944 r., 2 ręczne karabiny maszynowe oraz inną broń. Na początku lutego 1946 r. w tym samym rejonie we wsi Bokiw enkawudziści trafili na ślad drukarni u mieszkańca W. Kohuta. Gospodarz zastrzelił się. Karzący zabrali maszynę drukarską, 40 kg czcionek, 10 kg farby, 20 kg papieru i broń. 10 lutego 1946 r. enkawudziści zajęli drukarnię OUN we wsi Ozeriany w rejonie borszczowskim obwodu tarnopolskiego w gospodarstwie Hanny Koszeli. Z kryjówki skonfiskowano maszynę drukarską marki „Amerykanka”, czcionki oraz ulotki i broszury. Ta drukarnia została założona w 1944 r. i przetrwała dwa i pół roku. Zorganizował ją powiatowy przewodnik OUN M. Tatarniuk „Choryw”. Swoją produkcję drukarnia konspirowała pod kryptonimem „Winnica”. 5 lub 18 lutego 1946 r. obławcy wykryli drukarnię we wsi Dereniwka w rejonie budanowskim w gospodarstwie Hryhorija Pozdyka, ur. w 1895 r. Trzej jego synowie Stepan, Hryhorij, Josyp i córka Marija zginęli za wolność Ukrainy. Drukarnię u nich zbudowano w 1941 r. na głębokości 6 m. Urządzili 2 pokoje o wysokości 2,5 m, nawet przeprowadzili światło z Janowskiej Elektrowni Wodnej. Drukarnia wytwarzała broszury: „Sowiecki patriotyzm”, „Nasza odpowiedź”, „W nowej rzeczywistości”, „Stalinowsko-bolszewicki imperializm”. Czterech pracowników, którzy w niej pracowali, opuściło drukarnię przed jej odkryciem. Enkawudziści zabrali archiwum, dziennik rejestracji wydań. Bywały przypadki, kiedy nawet studenci wytwarzali własnoręczne klisze i produkowali na nich ulotki. Były student Politechniki Lwowskiej Wasyl Buczkowski (ur. 1929 r., wieś Iwane-Puste w powiecie borszczowskim) na grubej warstwie gumy z podeszwy wygrawerował tekst ulotki „Hymn zniewolonych narodów” i drukował setki ulotek. Potem skonstruował urządzenie drukarskie, na którym z pojedynczych liter można było złożyć teksty dowolnej treści. Ze swoimi przyjaciółmi z rodzinnej wsi, którzy uczyli się na uczelni – Wołodymyrem Czubiejem, Zynowijem Miszką oraz Mychajłem Pidhirniakiem z Melnicy Podolskiej – rozkleili ulotki we Lwowie. Z czasem emdebiści wykryli grupę W. Buczkowskiego i wszystkich aresztowali. Podczas przesłuchań W. Buczkowski wyskoczył z okna trzeciego piętra budynku Lwowskiego Obwodowego Zarządu MGB i na całe życie został ciężko okaleczony. Podziemie OUN kupowało niezbędne materiały przez swoich zwolenników, dostarczało z państwowych sowieckich drukarni czcionki, papier. Z tego powodu zastępca ministra bezpieczeństwa państwowego USRR generał-major Popereka 4 kwietnia 1949 r. złożył notatkę służbową: „O przenikaniu ounowców do typografii i organów drukowanych zachodnich obwodów Ukraińskiej SRR”. Emdebiści wykryli zaginięcie czcionek w rejonowych drukarniach w mieście Korszów obwodu stanisławowskiego, Pomorzany obwodu lwowskiego, Zaleszczyki obwodu tarnopolskiego, skąd sympatycy OUN dostarczali je dla podziemnych drukarni. Ostatnie drukarnie OUN upadły w latach 1949-1951. Tak, 8-10 października 1949 r. podczas operacji na granicy rejonów sławskiego, skolskiego, pidbuzkiego, boryńskiego i turkowskiego obwodu drohobyckiego rozkonspirowano drukarnię Drohobyckiego okręgowego prowidu OUN imienia Ju. Łopatynskiego. W drukarni zginął artysta „technicznego ogniwa” „Omelan” z powiatu przemyślańskiego. W marcu-maju 1949 r. podczas aresztowania referenta propagandy Nadwórniańskiego nadrejonowego prowidu OUN Dmytra Czerewka „Promienia” emdebiści wykryli kierowaną przez niego drukarnię, która konspirowała się pod kryptonimem „Kijów”, „Kijów-Lwów”, „Lwów-Kijów-Drohobycz”, „Drohobycz-Stanisławów-Czerniowce”. Drukarnia otrzymywała wskazówki od „Marka Bojesława”. Przez rok wydrukowała 12 tys. różnych materiałów propagandowych oraz 6 tytułów broszur. W drukarni skonfiskowano 4 maszyny drukarskie, 55 kg czcionek, 5000 egzemplarzy broszur. Następną drukarnię OUN rozkonspirowano we wsi Zozuli w rejonie złoczowskim (14 czerwca 1949 r.), jeszcze inną – koło wsi Czernylawa w rejonie krakowieckim obwodu lwowskiego (14-15 stycznia 1950 r.). 26 grudnia 1949 r. emdebiści wykryli podziemną drukarnię Kamieniecko-Podolskiego okręgowego prowidu OUN we wsi Piatniczany w rejonie cemerowieckim. Drukarnię urządzili pod domem kołchoźnicy Wiry Wasylkiwskiej, która mieszkała nad Zbruczem. Drukarnia wytwarzała i rozpowszechniała ulotki na terytorium obwodów kamieniecko-podolskiego i winnickiego. Podczas odkrycia drukarni zastrzelił się w niej artysta „technicznego ogniwa” Petro Hnybida „Taras”, maszynistka Mychajłyna Holinata „Tamara”, ciężko ranna, zmarła w szpitalu w mieście Orynin. Po upadku drukarni w Piatniczanach podziemni zorganizowali jeszcze jedną drukarnię na chutorze Kozak, który jest niedaleko Kamieńca Podolskiego, w gospodarstwie Pawła i Lidii Hrabowskich. Drukarnia pracowała niedługo i została wykryta 7 maja 1950 r. 7 maja 1951 r. operacyjni rozkonspirowali drukarnię krajowego prowidu OUN „Podole” im. J. Starucha „Sztandar” w centrum rejonowym Tołste w obwodzie tarnopolskim. Drukarnia funkcjonowała pod domem Iwana i Marii Motyczków pod kierownictwem referenta propagandy Czortkowskiego okręgowego prowidu OUN Myrosława Huka „Hryhora”. Drukarnię w Tołstem tworzyli wszystkimi siłami. Brzeżański nadrejonowy przewodnik „Wołodymyr” dał 10 kg czcionek z własnych rezerw, krajowy referent „Jewhen” także znalazł czcionki. Czortkowski rejonowy przewodnik Hryhorij Kalba „Darko” zdobył farbę, przewodnik OUN rejonu kopyczynieckiego Wasyl Bojko „Knyś” przekazał 10 tys. karbowańców, zebranych na „fundusz bojowy”. Na drukarnię im. J. Starucha pracowały dwa mobilne „techniczne ogniwa”. Pierwsze pod nazwą „Do broni” było w rejonie czortkowskim pod kierownictwem J. Pozdyka, drugie im. Petlury w borszczowskim – pod dowództwem W. Hnybidy „Ne-pluj”. Ukrainę. Oprócz ulotek, wydawano czasopisma „Podziemne słowo”, „Rewolucjonista-propagandysta”, „Do wolności”, „Za Ukrainę”, „Mali przyjaciele”, satyryczny „Chrin”, które dostarczano do obwodów chmielnickiego, winnickiego, a stamtąd do czerkaskiego i kijowskiego. Od 1950 r. drukarnia im. J. Starucha podpisywała ulotki logotypem im. Michnowskiego. Wszystkie te czasopisma odnaleziono w bańce OUN, zakopanej w lesie koło wsi Mała Kużelówka w obwodzie chmielnickim i wydano w książce „Za ciebie, święta Ukraino”. Drukarnia upadła w związku z pochwyceniem koło wsi Duliby w rejonie złotopotockim przewodników Myrosława Huka „Kosacza” i Mychajła Jarczuka „Klyma”. 2 maja emdebiści pochwycili na linii łączności czortkowskiego okręgowego przewodnika OUN Ilarija Skazińskiego „Kryhę”, dokąd wyszedł, aby spotkać się z „Kosaczem” i „Klymem”. Podczas rozkonspirowania drukarni zastrzelili się drukarze Wasyl Melnyk „Chmel” ur. 1927 r., wieś Koszyłowce, Wasyl Wintoniw „Jaseń” ur. 1927 r., wieś Nahiriany, obaj z rejonu zaleszczyckiego, oraz Stepan Hiszka „Sławko” ur. 1928 r., wieś Ustie Zielone w rejonie koropieckim. Charakteryzując działalność wydawniczą OUN, należy zaznaczyć, że na dzień dzisiejszy jeszcze nie są znane wszystkie prace, broszury propagandowe, ulotki i odezwy, wydane przez ośrodki propagandy. Tak, jedno tylko „techniczne ogniwo” na Łemkowszczyźnie w okresie od 1 października 1945 r. do 20 marca 1946 r. wydrukowało 28 wydań w 8463 egzemplarzach na 16394 stronach. Petro Fedun pisał, że w 1948 r. wydano w wielotysięcznych nakładach około 70 tytułów różnych broszur. Według przybliżonych obliczeń historyk O. Stasiuk, na terytorium Ziem Zachodnioukraińskich odnotowano w latach 1941-1953 około 100 wydawnictw periodycznych, 369 ulotek tematycznych, 752 tytuły książek i broszur, ale te dane z czasem wykrywania nowych archiwów są uzupełniane. Oprócz drukowanej powstańczej produkcji, o której była mowa wyżej, Prowid OUN i ośrodki w terenie, wychowawcy polityczni struktur wojskowych UPA-„Zachód” wielką uwagę poświęcili indywidualnemu wychowaniu uczestników walki. Każdy powstaniec musiał być nie tylko żołnierzem-mścicielem, ale i niestrudzonym propagandystą, natchnieniem mas. Pod kierownictwem swoich przewodników w głębokim podziemiu powstańcy zajmowali się samokształceniem z historii Ukrainy i innych przedmiotów. Dobrze samemu znać je, umieć przekazywać swoją wiedzę miejscowej ludności, zwłaszcza młodzieży – było sprawą honoru każdego podziemnego. Oto lista przedmiotów z programu szkolenia II stopnia, według których odbywały się nauki dla podziemnych OUN, 1948 r.: Sowiecoznawstwo – 125 godz.; Ukrainoznawstwo – 115 godz.; Ukraińska rewolucja – 276 godz. Każdy z tych działów składał się z takich przedmiotów: Sowiecoznawstwo: zarys historii ZSRR, zarys historii USRR, historia WKP(b), Konstytucja ZSRR i USRR, krytyczny przegląd literatury USRR; Ukrainoznawstwo: historia Ukrainy, historia świata, geografia Ukrainy, geografia świata, historia literatury ukraińskiej, język ukraiński (gramatyka); Ukraińska rewolucja: szkolenia – ideologiczne, polityczne, propagandowe, konspiracyjne, organizacyjne, krótkie wiadomości z działalności Służby Bezpieczeństwa. Podczas jednego z przesłuchań podziemnego Mychajła Czernehy „Karasia”, który pracował w okręgu kamieniecko-podolskim, śledczy zapytał go: „Do kogo należą pięć zeszytów uczniowskich z zapisami o charakterze nacjonalistycznym? W jakim celu je pisał? Gdzie przechowywał?” – Mychajło odpowiedział, że on, jak wszyscy patrioci-bojownicy, zajmował się indywidualnym samokształceniem, studiował ideologię ukraińskiej narodowo-wyz-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
z siłą wściekłości nazywali podziemników „banditami”. Sformułowania „bandpodpolje”, „banda OUN”, „terror”, „grabieży”, „ubijstwo” i tym podobne służyły jako środki poniżania, oczerniania i kompromitowania żołnierzy OUN, UPA, wywierania presji psychicznej i moralnej na ich krewnych, bliskich i znajomych. Ideowo-politycznym wychowaniem podziemnych kadr OUN oraz ich sympatyków na Kamieniecczyźnie zajmował się doświadczony przywódca, podziemny propagandysta, pisarz powstańczy Choma Martiuk „Alkid”. Rekomendował on powstańcom literaturę do czytania, wydaną w warunkach podziemnych, w szczególności broszurę „Petra Połtawy” „Kim są banderowcy i o co walczą”, układał również program szkolenia, przytoczony powyżej, rozdawał tematykę do napisania prac kontrolnych, organizował ustne „egzaminy” z przedmiotów podstawowych. Własne konspekty podziemnik układał pod tytułem „Droga do wolności”, identycznym z nazwą organu drukowanego OUN. Choma Martiuk pisał także dla podziemników wiersze i opowiadania o tematyce powstańczej. Jego prace literackie w podziemiu znane są pod pseudonimami „Denys Hafijczyn”, „D. Hafijczyn”, „D. H.” (na cześć matki Hafii). W tamtych latach w wielu wydawnictwach podziemnych lub w osobnych zbiorach ujrzały światło dzienne jego opowiadania „Młodzi banderowcy”, „Wierni synowie”, „Oblężenie”, „Pomścił”, „Zamiast wieńca na grób”, „Przyjaźń”. Przepisywano i przekazywano z rąk do rąk wiersze: „Nie poddamy się”, „Gwiazda”, „Na drodze do wolności”, „Nad Zbruczem”, „Na naszych bagnetach” i inne. Opowiadania i wiersze Chomy Martiuka sławiły heroizm wyzwoleńczej walki OUN, UPA o wolność i niepodległość Ukrainy. Część z nich udało nam się odnaleźć wśród dokumentów i materiałów Archiwum Krajowego Prowodu OUN „Podole” we wsi Ozierna w rejonie zborowskim obwodu tarnopolskiego, które przechowywano w ziemi do 2004 roku. Podsumowując znaczenie działalności propagandowej OUN, odnotujmy jej wielostronność i operatywność w warunkach II wojny światowej i po niej. To, że OUN i UPA-„Zachód” wytrwały w walce z okupantami, zależało od ideowego wychowania bojowników, którego podstawą było hasło „Ojczyzna i Bóg”. W rezultacie ideowego wychowania upowcy i członkowie zbrojnego podziemia charakteryzowali się wysokim humanitaryzmem wobec ludności i heroizmem w walce z wrogiem. Dzięki konkretnej propagandzie bojownicy o wolność Ukrainy jasno wyobrażali sobie jej przyszłość, za którą świadomie oddawali swoje życie. Wysoka dyscyplina żołnierzy i podziemników, duch jedności i przyjaźni, ofiarność, wyjątkowa odwaga były ich głównymi elementami, nabytymi w rezultacie ideowo-patriotycznego wychowania OUN. Referatura propagandy Prowodu OUN w procesie długoletniej walki zdobyła wielkie doświadczenie w patriotycznym wychowaniu różnych warstw ludności. Charakterystyczne jest, że członkowie starszej generacji OUN umiejętnie stosowali je w ideowej konfrontacji z oponentami nawet w latach dziewięćdziesiątych XX wieku. Godna podziwu jest pomysłowość członków OUN w tworzeniu podziemnych drukarni i kształtowaniu w ekstremalnych warunkach pod ziemią ideowych zasad walki za pomocą słowa drukowanego. aresztować setkę niewinnych, niż wypuścić jednego winnego. Jarosława Horbowego wypuszczono z więzienia. Zasłużył na to zdradą swoich przyjaciół i wysługiwaniem się strukturze siłowej najkrwawszego imperium ludzkości. Przebywając na wolności, Jarosław kontynuował współpracę z NKWD, tylko tym razem w innej postaci – chodził z pracownikami NKWD po Lwowie, spotykał się z byłymi towarzyszami broni ze wspólnej walki, nawet z jego własnej inicjatywy wyznaczano zebrania Krajowej Egzekutywy. Po czym NKWD aresztowało kadrę kierowniczą oraz członków OUN w ich prywatnych mieszkaniach, aby ci nie podejrzewali o zdradę Jarosława Horbowego. Praktycznie aresztowano wszystkich, z wyjątkiem tych, którzy spóźniali się na zebranie lub nie mogli przyjść z różnych powodów. Czyż nie największym przykładem jest aresztowanie i śmierć proboszcza cerkwi Piotra i Pawła we Lwowie – księdza Jarosława Czemeryńskiego, który był referentem finansowym Krajowej Egzekutywy OUN i był jednym z niewielu księży, którzy walczyli o wolną Ukrainę jeszcze od lat trzydziestych, mimo powstania OUN. Ksiądz Jarosław, spóźniając się, śpieszył na zebranie aktywu OUN. I kiedy skręcił do Domu Akademickiego, usłyszał ludzki hałas i okrzyki, co zaniepokoiło duchownego. Zrozumiawszy, o co chodzi, ksiądz skręcił w przeciwną stronę i wbiegł do najbliższego budynku, aby ukryć się przed czujnym okiem NKWD. Ale już na niego polowali. Prawda, udało mu się ukryć w jednym z mieszkań budynku. Księdza Jarosława wszędzie dobrze znano i szanowano, znano go jako uczciwego, porządnego księdza i dlatego nie było problemu z pomocą osób postronnych. Zapukał do pierwszych drzwi – otworzyli mu i byli radzi pomóc świętemu ojcu. – Ja wam, ojcze, dam swoje ubranie – zaproponował swoje usługi gospodarz mieszkania. Księdzu Jarosławowi nie pozostawało nic innego, jak tylko zgodzić się na pomoc przypadkowego człowieka, ponieważ doskonale rozumiał, że musi jak najszybciej opuścić miasto i udać się do Generalnego Gubernatorstwa. …Pociąg stał na peronie w kierunku Przemyśla i lada chwila miał odjeżdżać. Z biletem księdzu Jarosławowi również się poszczęściło. Kupił go bez kolejki i po minucie czy dwóch siedział w miękkim wagonie. Wkrótce pociąg ruszył. Za oknem wagonu powoli znikały krajobrazy Lwowa i ksiądz Jarosław poczuł wewnętrzną ulgę oraz zaczął obmyślać dalsze plany. Ale niedługo przyszło cieszyć się ucieczką przed znienawidzonym wrogiem. Na stacji Przemyśl zatrzymali go bolszewicy, kiedy pociąg już przeszedł kontrolę i poruszał się w niemiecką stronę. Aresztowanego dostarczono do Lwowa do NKWD. …Otworzyły się drzwi, do celi wrzucono zmasakrowane ciało w czarnej sutannie. „Ksiądz” – westchnęli więźniowie. Strażnik był ludzki – przyniósł więźniom kubek wody. – Przyjaciele moi, nie wiadomo, co nas czeka w przyszłości. Może nigdy się nie zobaczymy. Jestem księdzem i chcę was przed śmiercią zjednoczyć z Bogiem. Kto ma jakie grzechy, niech zagłębi się w sobie i szczerze odpokutuje. Najwyższy widzi nasze cierpienia, wszystko nam wybaczy – cicho mówił zamordowany ksiądz. Schylił się nad czaszą z wodą i odprawiał mszę świętą. Był to ksiądz Jarosław Czemeryński. Z czasem zmarł podczas dalszych przesłuchań we Lwowie, na Łąckiego…
Tłumaczenie maszynowe
Anatolij LISZCZENKO. Zakończenie. Początek w nr 37, 38 za 2026 r. On powie tylko o tym, co dzieje się za granicą, dokąd bolszewicy nie będą mogli dotrzeć. Można powiedzieć też o tym, z kim przekraczał granicę, że wszyscy oni musieli działać i żyć z podrobionymi dokumentami. Nie wykluczone, że jego przyjaciele zginęli podczas przekraczania granicy. A jeśli nie, to bolszewicy nie tak szybko będą mogli ich złapać. W końcu, obiecawszy pójść z bolszewikami na współpracę, będzie mógł uciec. Tak, na pewno się uda, jeśli wypuszczą go na wolność! Początkowo będą go bacznie obserwować, a potem osłabią czujność. Jeśli stanie na ziemi – szukaj wiatru w polu! Jarosław Horbowyj z zapałem maluje w swojej wyobraźni: trzeba obiecać współpracę! I właściwie, jakaż z tego będzie szkoda dla całego ukraińskiego ruchu wyzwoleńczego, kiedy on opowie, co dzieje się za granicą? Tak czy inaczej bolszewicy dowiedzą się sami, co dzieje się tam, za granicą, w stanie Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów. To nieważne, w Krakowie, czy w Wiedniu, czy w innym miejscu – wszystko jak na dłoni. A jedna-dwie ofiary tutaj, we Lwowie, czy gdzie indziej w Galicji – mój Boże, i bez tego codziennie składane są te ofiary! A może będzie miał okazję komuś pomóc, kogoś ostrzec? Wtedy nadrobi to, co musiał oddać za cenę wolności. Ale, w sumie, jeszcze nie wiadomo, czego dokładnie będą od niego wymagać. Może zaangażują go tylko do propagandy, zatem, być może, wcale nie trzeba będzie szkodzić przyjaciołom? A może zaproponują pisanie oświadczeń o skrusze i wygłaszanie przemówień na wiecach na korzyść władzy bolszewickiej. Obrzydliwie jest samemu sobie pluć w twarz. Ale u bolszewików to nie nowość, tutaj ludzie do tego przywykli… Jarosław obudził się wcześnie. I nie dlatego, że się wyspał, a raczej – przeciwnie. Po porządnych hotelach i miękkiej pościeli cela więzienna stała się dla niego śmierdzącą jaskinią, gdzie wyspać mógł się tylko zwierz. Oprócz tego Jarosława całą noc dręczyła i nie dawała mu spokoju jego osobista sprawa. Obudziwszy się po złym śnie, twardo postanowił zgodzić się na propozycję Pawła Sudopłatowa, by mimo wszystko przejść na stronę bolszewików. Zgodnie z ustaleniami w razie jego zgody powinien był zapukać do drzwi i przez strażnika powiadomić o swoim pragnieniu spotkania się z Sudopłatowem. Oto Jarosław, „przemyślawszy”, puka do drzwi i po chwili czy dwóch siedzi już w gabinecie Sudopłatowa. – Witam pana ze zwycięstwem nad samym sobą – nie ukrywał radości zabójca Konowalca, zwracając się do Jarosława. – Długo myślałem i doszedłem do wniosku, że się myliłem. Tak samo, jak ci, którzy wysłali mnie tutaj – z ciężkim trudem wykrztusił Jarosław – ale to nie moja sprawa. Niech oni odpowiadają sami za siebie – ciągnął dalej – twardo postanowiłem zerwać z OUN wszelkie stosunki i chcę poświęcić swoją pracę, oddać swoje siły Radzieckiej Ukrainie, swojemu narodowi. Dla Sudopłatowa takie oświadczenie i takie wyznania stały się długo oczekiwanym zwycięstwem. Z takiego zaskoczenia nawet wstał z miejsca i milcząc przeszedł się po gabinecie do okna. Jarosław odprowadzał go wzrokiem i również był skonsternowany zachowaniem swojego rozmówcy. Potem ich spojrzenia spotkały się, gdy werbownik wracał do stołu. – Za kilka dni wypuścimy pana na wolność. A póki co, pana sprawę przekażę innemu śledczemu, który będzie z panem dalej pracował. Dobrze, że banderowiec się namyślił. Bo jutro on, Sudopłatow, rzeczywiście przekazuje sprawę innym śledczym i niech ten nacjonalista nie buduje sobie zbędnych iluzji. Jeszcze kilka dni pobędzie w więzieniu. Koniecznie trzeba załatwić niektóre formalności, a także wyznaczyć nowe zadania w pracy z tym nacjonalistą. Jedzenie mu zamienią na lepsze, a także pozwolą coś czytać. On, Sudopłatow, musi pojechać na dwa dni w sprawach, a kiedy wróci, to dalej będzie pracował ze swoim już podwładnym. Ten nacjonalista postąpił mądrze, nie tylko uratował swoje życie, ale w przyszłości będzie miał okazję pracować „dla dobra swojego narodu”. Inny śledczy zaczął pracować z Jarosławem od tego, że posadził go w gabinecie Sudopłatowa i zaproponował napisanie pisemnego przyznania się do „nacjonalistycznego obłędu” z wytycznymi, które należało zaznaczyć zgodnie ze wskazówkami śledczego. I Jarosław z wielkim zapałem chwycił za pióro, zaczął pisać wszystko, co wiedział o OUN od czasu, gdy wstąpił do Organizacji, aż do zajęcia Polski przez Niemców i swojego wyjścia z więzienia. Był przekonany, że NKWD i tak o tych rzeczach albo już wie, albo wkrótce dowie się o nich z innego źródła. Wypisał wszystkie nazwy, które pamiętał, opisał wszystkie punkty graniczne, które znał, wydał pseudonimy, kryjówki i mieszkania na granicy. Uważał, że wystarczy dla NKWD, jeśli wyłoży w swoim „zeznaniu” ogólne zarysy ukraińskiego ruchu narodowego. Uważał, że sprawa nie dojdzie do konkretów. Ale Jarosław się mylił. Nawet jego zapewnienia, że nie zna powiązań i sieci organizacyjnej OUN w kraju, do niczego nie doprowadziły. Jeszcze bardziej kwestia stała się nagląca, gdy z delegacji przyjechał sam Paweł Sudopłatow. – A pan, Jarosławie, wytęży pamięć i przypomni sobie wszystkich członków OUN i ich powiązania tutaj, w kraju. Nam taka informacja jest ważniejsza niż o Generalnym Gubernatorstwie i rozłamie OUN – z całą powagą zaznaczył czekista. Drogi dla Jarosława już nie było. Jest w rękach NKWD, które ma kompromitujące materiały względem niego i, co najważniejsze – mogą zrobić z nim, co zechcą: rozprawić się fizycznie lub moralnie, publikując w razie potrzeby fotokopie, oświadczenia itp. Ale i w NKWD rozumieją, że Jarosławowi trudno jednym zamachem odgrodzić się od przeszłości, oni również doskonale rozumieją, że człowiek w takim przypadku przeżywa walkę wewnętrzną z samym sobą, gdy zrywa ze swoją przeszłością. I tak zawsze – w jednej ręce marchewka, w drugiej kij. I widzi Jarosław, że nie ma dokąd uciec, i pisze dalej. Zdradził wszystko – kogo znał i co wiedział. Jakie imiona tylko przychodziły na myśl, kogo znał osobiście lub słyszał od innych, wszystkie mieszkania, powiązania, hasła i pseudonimy. Była to największa w tamtym czasie zdrada OUN i całego ukraińskiego ruchu wyzwoleńczego. Ofiarą tej zdrady padły setki nacjonalistów. Bo NKWD łapało nie tylko tych, których zdradzał Jarosław Horbowyj, ale niszczyli ich otoczenie zgodnie ze swoim zwyczajem: lepiej
NKWD zacierało ręce z zadowolenia z przeprowadzonych akcji wykrywania i niszczenia elementów ukraińskiego ruchu wyzwoleńczego. Wrogowie potrafią pracować, potrafią werbować potrzebnych im ludzi do osiągnięcia swoich celów. A Stepan Bandera tymczasem w Krakowie cieszył się iluzjami, że Jarosław Horbowy, jego zaufana osoba i ziomek, skierowany do Krajowego Prowodu OUN we Lwowie, przygotowuje ogólnonarodowe antybolszewickie powstanie. …Paweł Sudopłatow nie był przyzwyczajony do zatrzymywania się w połowie drogi. Udowodnił to swego czasu w Rotterdamie. Jarosława Horbowego mógł już nawet rozstrzelać – nie ma on we Lwowie nic do roboty. Ale byłego nacjonalistę można było wykorzystać w innym miejscu. Na przykład w tym samym Krakowie, pod samym nosem Stepana Bandery. Zanurzywszy się po same uszy w swojej zdradzie na korzyść NKWD, Horbowy nie miał już powrotu do swoich. Nacjonaliści nie wybaczą zdrady, jeśli dowiedzą się o całej prawdzie. Tak myślał i Sudopłatow, tak myśleli inni jego poplecznicy we wspólnej walce z „ukraińskim burżuazyjnym nacjonalizmem”. I ten postanowił wykorzystać Jarosława Horbowego za granicą. Tam póki co nie wiedzą o jego przejściu na stronę bolszewików i nie tak szybko się dowiedzą, jeśli Jarosław będzie ostrożny. Jarosława Horbowego jakby uderzyło młotem po całym ciele, aż wzdrygnął się po ostatnich słowach Sudopłatowa. Doskonale rozumiał, w jaką pułapkę wpadł, ale sprzeciwiać się i wycofywać nie miał już dokąd. – A jak myślałeś?! Podarować ci życie i pozostać poza grą?... – ostro zareagował Sudopłatow i kontynuował – nawet biorąc pod uwagę twoją ważną pomoc w walce z ukraińskim nacjonalizmem, nie możemy obejść się bez twojej pomocy również w przyszłości. I oto, jak kilka miesięcy temu w gabinetach NKWD, Jarosław w konspiracyjnym mieszkaniu OUN w Krakowie, gdzie zebrał się aktyw Rewolucyjnego Prowodu OUN, opisywał na arkuszach papieru wszystko to, co zdążył wcześniej wyłożyć NKWD. Stepan Bandera, Mykoła Łebed, Roman Szuchewycz i Jarosław Stećko siedzieli przy stole i rozmyślali nad problemem, który powstał w wyniku zdrady Jarosława Horbowego. Ważne było ułożenie planu działań wobec nowych okoliczności ruchu rewolucyjnego, a pierwszoplanowym zadaniem stało się wykorzystanie Jarosława jako zdrajcy OUN i agenta NKWD do własnych celów. …Było wiele w różnych kręgach insynuacji odnośnie dalszych losów Jarosława Horbowego. Powiadano, że przez długi czas siedział jeszcze w więzieniu w Rzeszowie za Niemców. Ktoś z ukraińskich więźniów politycznych nawet widział go tam, a potem rzekomo Horbowy został rozstrzelany przez Niemców. Były plotki, że Niemcy przekazali go bolszewikom, a ci go rozstrzelali. Według innych plotek – pracował z Niemcami, według jeszcze innych – z bolszewikami. Nawet mówiono, że zdrajcę ukraińskiej idei zwolniono po to, aby zwerbował do współpracy z bolszewikami brata Wołodymyra. Ale jakkolwiek potoczyłyby się dalsze losy Jarosława Horbowego, jego zdrada w pierwszych dniach II wojny światowej stała się kamieniem obrazy dla całego ukraińskiego ruchu wyzwoleńczego, w szczególności dla wzniecenia powstania narodu ukraińskiego na jego ziemiach etnicznych. Stało się to jedną z tragicznych stron jego osobistej historii i nie mniej tragicznej historii całego ruchu wyzwoleńczego Ukrainy.
Tłumaczenie maszynowe
Halyna DACIUK, dziennikarka
W kijowskiej galerii „Biały świat” odbyła się wystawa tkaniny artystycznej „Mała tkanina”. Ponieważ miniaturowe gobeliny, dywany i panele tylko rzadko prezentowane są na wystawach, obecny projekt stał się wydarzeniem roku oraz prawdziwą radością zarówno dla artystów, jak i miłośników minitkaniny. Na wystawie zaprezentowano ponad setkę prac już znanych oraz nowych twórców. Wystawiano tu również niezwykły tryptyk „Ewangeliczna tajemnica” ukraińskiej artystki, zasłużonej działaczki sztuki Ukrainy Lesi Majdanec-Sałenko. Jej dzieła wyróżnia szczególna kolorystyka, ekspresja, znakowość. Przebija tu pewny i oryginalny charakter Mistrzyni, która tworzy już w trzecim pokoleniu sławnego Rodu Sałenków – orędowników odrodzenia tradycji ukraińskiej sztuki monumentalno-dekoracyjnej. O tym, jak kształtował się jej los twórczy, pani Lesia opowiedziała czytelnikom naszego tygodnika, nie opowieść – nowela. …Żyła sobie dziewczynka, która kochała muzykę, chętnie chodziła do szkoły muzycznej, spróbowała skrzypiec, opanowała bandurę, grała na świątecznych koncertach, radowała swoimi sukcesami mamę, nauczycieli i była szczęśliwa w muzycznej żywiole – wszystko jej się podobało. I scena wyłaniała się w wyobraźni jako główne miejsce przyszłego życia. Dzieciństwo jej było pełne dźwięków Morza Czarnego, nad które co lato jeździła z mamą. Wakacje spędzała u babć – na Żytomierszczyźnie i Czernihowszczyźnie. Poleskie wsie z ich malowniczą przyrodą, krajobrazami, świtami, ptactwem też były wypełnione muzyką. Kochała te wiejskie sonaty stada, kropkowanych kogutów, kotków i piesków – głosy, w których słychać było pieśń ludową. Pieśniarskie melodie chętnie grała na bandurze, czasami podśpiewywała. Jednak w klasach maturalnych dziewczynka zaczęła wyobrażać sobie „niemuzyczne” wątki, gdzie były prawdziwe płótno, papier i farby. Przebierała struny na bandurze, a czuła w rękach pędzel, który tworzy piękno, „brzmiące” cicho i bosko. Coraz częściej malowała. Najpierw kwiaty – wiosenne, jesienne, wyobrażone, a jeszcze – zwierzątka, ptaki. I raz, zobaczywszy jej rysunek, dziadek powiedział: „Lesiu, możesz być artystką!”. Dziewczynce aż gorąco się zrobiło od tych słów. Bo kto jak kto, ale dziadek nie będzie mówił nieprawdy, widać coś jednak rozpoznał w jej szczerych i już oryginalnych rysunkach. Lesia nie porzuciła bandury. Jednak tych kilka obiecujących słów dziadka przewróciło marzenia o przyszłości – na papierze nutowym, między liniami pięciolinii zaczęły pojawiać się malowane znaki nieba, ziemi, przyrody. Miała wspaniałe holenderskie farby – dziadek podarował, papier – również. Do pracy! Tak zaczęła się droga do siebie niezwykłej ukraińskiej artystki Lesi Majdanec-Sałenko. Jednak źródła jej losu artystycznego są o wiele głębsze. Bo dziadek, który szczerze wsparł wnuczkę oceną „możesz być”, a w istocie dał jej skrzydła, – Ołeksandr Sałenko, wybitny ukraiński artysta ze światowym imieniem, uczeń Wasyla Kryczewskiego! Więc od samego narodzenia Lesię otaczał świat artystycznego piękna. Widziała jego blask w mozaikach ze słomy, dywanach, obrazach, w ciepłych i bliskich ornamentach, symbolach. I trzeba było tylko odpowiedniego momentu, aby w duszy obudziło się pragnienie, by samej odtworzyć na płótnie czy papierze czarujący ogród drzew i kwiatów, drogę mleczną gwieździstego nieba. Do nauki Lesia wybrała Lwowski Instytut Sztuki Dekoracyjno-Stosowanej i zaczęła przygotowywać się do wstępu. W krótkim czasie musiała opanować kompozycję, rysunek, malarstwo. Rysunek dla własnej przyjemności – jedna sprawa, a zupełnie inna – zasłużyć za niego na wysoką ocenę na egzaminie wstępnym – tutaj muszą działać prawa proporcji, objętości, pierwszego planu. „Nie bardzo się na tym znałam”, – szczerze mówi Lesia. Jednak poczuła, że już pochłonął ją żywioł artystyczny i gotowa była pracować ile trzeba i jeszcze więcej. Teraz muzyka Lesi zabrzmiała barwami wysokich rejestrów na papierze. Znakomicie zdała egzaminy wstępne i jako specjalizację wybrała tkaninę. Tutaj wpływ linii artystycznej Sałenków jest oczywisty. Dywany i gobeliny stanowią znaczną część dorobku twórczego Ołeksandra Sałenki – dziadka Lesi, i jej mamy – zasłużonej działaczki sztuki Ukrainy Niny Sałenko. Wspaniałe dywany, gobeliny otaczały ją od narodzenia, więc zrozumiałe, dlaczego Lesia wybrała tkaninę dla przyszłych wątków. I po wielu latach jest pewna, że wyboru dokonała właściwego – i z uczelnią, i z zawodem. Lwów nie był podobny do jej rodzinnego Kijowa ani własnym wizerunkiem,
ani stylem życia. Swoją powściągliwością i pewnym zamknięciem miasto przypominało gotycki zamek. Jednak z czasem wrażliwa na piękno dusza Łesi zadomowiła się i zżyła ze lwowską oryginalnością. Miała szczęście do kursu, do przyjaciół. W tamtym roku na wydział tekstyliów przyjęto 10 osób i tyle samo wybrało technikę wybijanki. Łesia zanurzyła się w twórczości, opanowywała alfabet techniki, starannie przygotowywała zadania domowe. I chodziła do muzeów. To była jej nowa pasja – w dni wolne – do muzeów. Czasem ich skarby wprawiały w zdumienie, na przykład 170 tysięcy eksponatów Lwowskiego Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego (obecnie im. Andrzeja Szeptyckiego). Jak je wszystkie obejrzeć? Wycieczki, poznawanie sztuki dekoracyjno-użytkowej Ukrainy, spotkania z artystami, podróże po zabytkach historycznych – to najcenniejsze momenty studenckiego życia, uważa Łesia. Poznając przebogaty świat sztuki, wzbogacała się. Odkrywała dla siebie kosmos sztuki dekoracyjno-użytkowej, wydobywała znaki ze skarbu, który ukraiński naród gromadził przez tysiące lat. Poczuła, że wraz z wiedzą przychodzi przewartościowanie, pewność, wiele rzeczy stawało się bardziej zrozumiałymi. W tym szczególnym świecie sztuki widziała też swoje miejsce. Niech jeszcze niewyraźne – ale własne. Jest wdzięczna pedagogowi od kompozycji Ihorowi Bodnarowi, który kierował ją ku myśleniu filozoficznemu. Mądre myśli wchodziły w serce jak nowy poranek. Rozjaśniało się osobiste spojrzenie na to, co nazywano ukraińską sztuką ludową. Teraz jawiła się ona w realnych zarysach, ustrukturyzowana. Formowała się własna wizja i wkrótce stworzyła własny dywanik. A pod koniec pierwszego roku studenci kolektywnie stworzyli swoją pierwszą kompozycję przestrzenną „Wertep”, gdzie trzeba było malować, kleić maski, tkać odzież, w którą ubrano słomiane figury. Każdy wybrał swoją cząstkę pracy – mędrców, Jezusa, owieczki, króla Heroda, anioła, kozę, owieczki, a Łesia wybrała pastuszka. Eksperyment z „Wertepem” udał się i został pomyślnie zaliczony na egzaminie. Ciekawe, że kompozycja powstawała na motywach tradycyjnych szopek bożonarodzeniowych, bardzo popularnych na zachodzie Ukrainy, zwłaszcza w Galicji. Wtedy Łesia jeszcze raz utwierdziła się w przekonaniu, jak dobrze, że trafiła do Lwowa, gdzie, mimo radzieckich zakazów i przeszkód, tradycje bożonarodzeniowe z elementami sztuki ludowej żyły. Czy to wielkanocne z pisankami, czy bożonarodzeniowe – z atrybutami świątecznego obrzędu – dywanikami, obrusami, specjalnymi naczyniami na kutię, „pajączkami”, które zdobiły domy. Na wschodzie Ukrainy tej kultury było mniej. Był koniec lat 80., w powietrzu zaczynało wrzeć uniesienie nowej epoki, z którą wiązano przede wszystkim wolność wyrażania woli, odrodzenie Niepodległości. Można więc powiedzieć, że Łesia znalazła się w epicentrum buntowniczego ducha. A takie porywy zawsze sprzyjają wydobywaniu z głębi duszy energii twórczej. Chciało się tworzyć tak, jak tworzyło przed nią wielu utalentowanych ludzi, jednak po swojemu. W Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego Łesia zaczęła przerysowywać hafty, dywany. Jakich tylko wzorów nie zobaczyła na skrzydlatych rękawach koszul, ręcznikach! Z czasem zaczęła już czytać ten ornamentalny alfabet jak księgę bytu Ukraińców. W haftach zakodowane były sensy i przeznaczenie. Istnieją koszule – na zdrowie, na bogactwo, na miłość. Są ręczniki – jako ślubne amulety, są na szczęśliwą podróż, na silną rodzinę, na narodziny i... pożegnanie. Łesię zachwycił ten głęboki ukraiński system znaków. Coś przekazywała w dywanach i gobelinach za pomocą istniejących symboli, a coś już stylizowała na własny sposób. Bezgraniczny świat ukraińskiej sztuki ludowej otwierał się przed nią coraz szerzej i poczuła się jego cząstką. I cząstką starożytnego miasta Lwa, i Karpat, i najwyższego górskiego szczytu – Pip Iwan. Kąpała się w szmaragdowej zieleni świerków, wdychała zapachy lata, łapała świty i wieczorne pełni nad huculską wsią – i najbardziej chciała uwiecznić to nieuczynione ręką ludzką piękno własnoręcznie. Po wielu latach na jednym z jej gobelinów odezwą się karpackie przebiśniegi, które zobaczyła z przyjaciółmi w środku lata na ośnieżonych szczytach… Cud. W tym czasie Łesia nie raz wraca do historii Ukrainy i swojego, Sajenkowskiego, rodu – twórczości dziadka Ołeksandra Sajenki i mamy Niny Sajenko. Przekonuje się, że nie mogła minąć się ze swoim losem. Że muzyka w jej życiu była po prostu pasją. A jeśli się zastanowić, to nieświadomie od dawna chłonęła w siebie piękno i siłę twórczości Sajenków. I wchodziła ta siła wezwaniem, by i samej stać się jedną z Nich. Nieustannie kierowała Łesię ku twórczości jej czarująca mama Nina Sajenko, która uczyła się od swojego słynnego ojca i jednocześnie bardzo mu pomagała. Dar losu – mieć takich nauczycieli, bliskich z krwi i pod względem twórczego ducha. Szczęście widzieć, jak zachwycają się ich dziełami ludzie, cenią, szanują. Kiedyś pisałam, że pradziadek Łesi Ferapont Sajenko, pielęgnując sad i chleb na ziemi borzneńskiej, jakby zaorał pole dla swoich potomków, zasiał je talentami, które będą rodzić nie w jednym pokoleniu Rodu. Bez wątpienia Łesia podchwyciła tę złotą niwę, zasiewając ją swoimi obrazami, ukwiecając gobelinami i ścieląc dywanami. Pracę dyplomową, za radą kierownika Ihora Bodnara, Łesia poświęciła swojemu dziadkowi – gobelin „Dedykacja Ołeksandrowi Sajence”. Wspomina, jak trudno pracowało jej się nad szkicami, których zrobiła kilkadziesiąt. Chciała pokazać własną stylistykę, wykorzystać symbole narodowe, tradycyjne znaki i uczynić dywan doskonałym, wieloplanowym. Pragnęła przedstawić na nim malowniczą Ukrainę – z topolami, wierzbami, sadami, białymi chatami, rzekami z gęsiami-łabędziami, z wątkiem spotkania dziewczyny i kozaka, który powrócił z wyprawy. Wszystko jej się udało. Utkany ręcznie w Reszetyliwce dywan wyszedł dokładnie taki, jak zamierzano. Pracę dyplomową Łesia pomyślnie obroniła we Lwowskim Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego, gdzie w tym czasie prezentowana była wystawa Ołeksandra i Niny Sajenków. Triumf! W 1992 roku dyplomowana i uskrzydlona absolwentka powróciła do Kijowa. Twórcza dusza zawsze znajdzie swoją oazę – Łesia zachwyciła się malarstwem na tkaninie, tworzeniem szkiców do dywanów i gobelinów. Z czasem powie, że „lubiła pracować z farbami, magia tworzenia obrazów zachwycała możliwością improwizowania i w ostatecznym rezultacie często dawała nieoczekiwany efekt”. W tym czasie zagłębiła się w twórczość Hanny Sobaczko-Szostak, Marii Prymaczenko. Sztuka ludowa okazała się bezgranicznym polem i uzdrawiającym źródłem, niepoznaną drogą i wzorcem doskonałości. To inspirowało, i Łesia pewnie tworzy własny ukraiński wszechświat, dobierając kolory dla ulubionych ptaków i koziołków, pielęgnuje drzewo życia. Radością bytu oświetlone są jej prace „Przedwiośnie” (1993), „Zaczarowany ptak” (1997), „Naprzeciw słońcu” (2008), „Wiosna idzie, piękno niesie” (2009). Minie czas, i genialna Maria Prymaczenko powie: „Zda- Ołeksandr Sajenko i Łesia z bandurą, Góra Włodzimierza, Kijów, 1980 r. Łesia Majdanec-Sajenko na otwarciu wystawy indywidualnej „Wielkanocne dzwony”, 2016 r.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
się, pamiętam Łesię Majdanec od pierwszych kroków jej twórczości artystycznej. Pamiętam ją jeszcze całkiem młodą, zakochaną w kolorach, w kwiecie życia, w naszym niepowtarzalnym polnym kwiecie, niech to będzie miodunka, rumianek czy kukułki. I jak dobrze, że radość kwitnienia nie ominęła Łesi. Że właśnie ona, ta radość odczuwania, przyłączyła ją do sztuki ludu, barwnej nici gobelinu, malarstwa na tkaninie, pisanek. I wierzę, że ta nić się nie przerwie…”. Usłyszeć takie słowa z ust Mistrzyni światowego formatu to zaszczyt i radość, która inspiruje. Okres twórczy lat 1992–1995 okazał się dla Łesi bardzo produktywny i udany. Wstępuje do Związku Artystów Ukrainy oraz na asystenturę-staż przy Ukraińskiej Akademii Sztuki (UAS). Pracuje w Galerii Obrazów KPI, jako konsultantka ds. organizacji wystaw w Centrum Kultury i Sztuki KPI. Tutaj otwarto dziecięce studio „Oranta”, a H. A. Mesteczkin zaprosił Łesię do prowadzenia warsztatów. To studio stanie się dla niej początkiem przyszłej pracy pedagogicznej, która trwa już prawie 30 lat. Oczy dzieci, ich pragnienie tworzenia zachwycają Łesię do dziś i nie szczędzi ona młodzieży ani wiedzy, ani umiejętności, ani cząstki własnego serca. Początek lat 90. to lata odkrywania całego pokładu ukraińskiego malarstwa, tkactwa, garncarstwa, to odrodzenie zapomnianych lub zakazanych dotąd nazwisk wybitnych artystów. Ukraina zaczyna zwracać się ku twórczości Ołeksandra Sajenki. W Kijowie otwiera się „Wystawa artystyczna rodziny Sajenków” (1993), w Kaniowie, w rezerwacie szewczenkowskim – wystawa artystyczna „Ród Sajenków” (1994). Przychodzi zrozumienie, jak głęboka jest ukraińska kultura ludowa i jak mało o niej wiemy. Świat również zainteresował się naszą oryginalną sztuką i artystów zaczęto zapraszać za granicę. Wielka przestrzeń otworzyła się przed Łesią, kiedy wraz z mamą Niną Sajenko zostały zaproszone ze swoimi pracami do Kanady. Przez trzy miesiące pobytu nie tylko zaprezentowały swoją unikalną twórczość, ale także przeprowadziły ciekawe spotkania z Ukraińcami, którzy, choćby nie wiem jak długo żyli za daleką granicą, zawsze tęsknili za Ukrainą. Dlatego starali się urządzać ją w swoich domach – z ręcznikami, ikonami, obrazami, dywanami. Łesię uderzyło, jak potrafią trzymać się swoich korzeni, nie rozpuścić się w obcej kulturze, a zachować swoją. Wystawy jej prac i prac mamy w Edmonton, Toronto, Saskatoon miały niemały sukces. Zainteresowanie trwało w kontaktach z ukraińskimi społecznościami, poszczególnymi rodzinami. Było to jakby wzajemne poznawanie Ukrainy, która zachowała siebie w warunkach wolnego świata – diaspory, i cudem przetrwała w warunkach totalitarnego systemu Związku Radzieckiego. Szczęście, że się zachowaliśmy, choć za cenę strasznych represji. Ołeksandrowi Sajence cudem udało się przetrwać, nie zdradzając ani towarzyszy broni, ani ideałów ukraińskiej twórczej odrębności. Twórcze podróże Łesia z mamą odbyły w latach 1997–1998 do Europy – Belgii, Francji. To, o czym mogli tylko marzyć ukraińscy artyści przed uzyskaniem Niepodległości, stało się teraz dostępne – wyjazdy, wystawy, zwiedzanie muzeów, galerii obrazów. Osiągalne stały się Luwr i Rzym. Wysoka i wieczna sztuka wielkich artystów otwierała się w oryginałach. To bez wątpienia wywarło kolosalne wrażenie na Łesi, zrodziło nowe myśli, idee i w końcu dzieła. W 1997 roku Łesia ukończyła asystenturę-staż pod kierunkiem profesor, ludowej artystki Ukrainy Tetiany Hołembijewskiej. Praca dyplomowa Łesi Majdanec „Kijowska Ruś” (monumentalne malarstwo na jedwabiu) została wykonana dla Sali Koncertowej „Złote Wrota” w Kijowie. Wydaje mi się, że w ten zdumiewający poliptyk Łesia włożyła nie tylko swój talent artystyczny, miłość do rodzinnego miasta, jego historii, ale także położyła każdą z pięciu części-płócien do muzyki. Ile razy patrzę na to unikalne dzieło Artystki, tyle razy rozbrzmiewa ono dla mnie głosem bandury. Swoją drogą, muzykę słyszę w wielu pracach Łesi. Widocznie edukacja muzyczna jest na zawsze. Tak jak miłość Łesi do ukraińskiej tradycji. W 1997 roku Łesia miała wystawę indywidualną we Wrocławiu (Polska) w galerii tkackiej „Na Jatkach”, w następnym roku – wystawę tkaniny artystycznej w galerii „U Jaksa”. Życie twórcze zachwycało i wynagradzało. Jednak w życiu osobistym zaszły zmiany. Małżeństwo, narodziny syna Ołeksandra, a potem córeczki Sofii zabierały sporą część czasu, wymagały uwagi i Łesia skupiła się na macierzyństwie. Nowe doświadczenie budziło nowe odczucia, wypływało nowymi tematami twórczości. W tym czasie dużo maluje na jedwabiu, rodzą się bajkowe prace „Żywioł” (1998), „Ostatnia wieczerza” (1999), „Słoneczny dzień” (2000). W 2000 roku Łesia Majdanec zaczęła wykładać w Kijowskim Państwowym Instytucie Sztuki Dekoracyjno-Stosowanej (obecnie Narodowa Akademia Sztuki Dekoracyjno-Stosowanej im. Bojczuka) i wykładała tam 26 lat. Wśród przedmiotów „Podstawy rzemiosła”, „Kompozycja”, Nina Sajenko i Łesia Majdanec przy dziele O. Sajenki „Motrona Sajenko”, (1922), 2014 r.
“Praca w materiale”, “Nauka o kolorach”, “Historia sztuki w zawodzie”. Opracowywała wykłady, układała programy, tworzyła zajęcia praktyczne – wszystko po to, by zainteresować studentów, zafascynować i oczywiście nauczyć. W 2000 roku na katedrze tekstyliów instytutu pracował profesjonalny zespół wykładowców – S. Neczyporenko, L. Żohol, W. Andrijaszko, M. Bazak, Ju. Kuchar, który wynosił tkaninę artystyczną na nowy poziom. W tym samym czasie Lesia zagłębiła się w badania twórczości Ołeksandra Sajenki i w 2008 roku z powodzeniem obroniła pracę doktorską na temat: “Kształtowanie się narodowej szkoły sztuki monumentalno-dekoratywnej pierwszej trzeciej XX wieku”. I choć pracy trzeba było włożyć niemało, to zagłębienie się w historię ukraińskiego modernizmu, badania twórczości Mychajła Bojczuka, Wasyla Kryczewskiego, Ołeksandra Sajenki otwierało nowe możliwości w działalności twórczo-pedagogicznej. W 2000 roku Lesia wraz z mamą Niną Sajenko założyły Pracownię Artystyczną dla uzdolnionych dzieci z wadami słuchu. To święte dzieło poświęciły pamięci Ołeksandra Sajenki, który marzył o takiej szkole, będąc sam pozbawionym słuchu w wieku trzech lat. Bo i jemu kiedyś Hanna Barwinok, żona Pantełejmona Kulisza, pomogła zdobyć wykształcenie, wysyłając chłopca do wyspecjalizowanej szkoły dla dzieci z wadami słuchu. Dzieci w Szkole Artystycznej zadziwiały Lesię zdolnościami i natchnieniem, z jakim tworzyły mozaikę ze słomy, malowały na batiku i szkle. Artystka jest pewna, że jesteśmy narodem twórców, że w każdym Ukraińcu i Ukraince żyje artysta. Dlatego najważniejsze powołanie pedagoga widzi w tym, aby obudzić w dziecku pragnienie tworzenia. Dotyczy to zarówno małych dzieci, jak i studentów Kijowskiego Stołecznego Uniwersytetu im. Borysa Hrinczenki, gdzie obecnie wykłada jako profesorka. Od przebudzenia zaczyna się droga do swojej tożsamości, odrębności. Na to powołanie nie żal jej czasu i pracy. Sama Lesia jest osobą pracowitą. Mając spokojny i zrównoważony charakter, lubi samotność. Mówi, że po cichu mogłaby czarować nad papierem czy płótnem całymi dniami. Niezbyt często zdarza się takie szczęście, zwłaszcza w obecnym czasie wielkiej wojny i niepokojów. Jednak nie tworzyć nie może. Sztuka stała się dla niej życiem, Bogiem, powietrzem, chlebem. Gdzieś z pradawnej głębi wyłaniają się wątki, znaki, symbole – i czuje, że to pracuje pamięć serca. Tworzy szkice z nadzieją, że staną się kiedyś dywanami, gobelinami, panneau. Dzisiaj w dorobku artystki są setki wątków. Tutaj – ukochane Trypole z jego znakami wieczności. Pani Lesia nie przestaje dziwić się talentom naszych przodków-rolników, którzy nie tylko umieli piec chleb, ale i tworzyli piękno w codzienności. Na ukraińskiej ziemi są źródła światowej cywilizacji, uważał genialny odkrywca kultury trypolskiej Wikentij Chwojka, i Lesia jest tego samego zdania, i jest szczęśliwa, że trzyma w rękach słoneczną nić, zdolną utkać arcydzieła na płótnie. Tak narodziły się “Światło” (1994), “Droga Mleczna” (1998), “Jesień” (1999), “Zwiastun” (1998), “Motywy słowiańskie” (1998). Krytycy sztuki zauważają u Lesi Majdanec “jasność, moc kompozycji, konstrukcyjną wyważoność i jednocześnie dynamikę, która żyje w pozornie statycznych formach”. Twórczość Lesi to ruch i muzyka, zakorzenione do głębi magmy w rodzimej ziemi i wyniesione do ukraińskiej nawigacji Drogi Mlecznej. Jesteśmy wszędzie, bo jesteśmy wieczni. To zakorzenienie Lesia przyjęła każdą komórką swojego serca i każdą kropelką swojej krwi. Ukraińska kultura ludowa to jej bezwarunkowa miłość. Ją jest gotowa tworzyć, snuć, tkać, malować na własny sposób i nieustannie. “W naszych czasach rodzi się, zwłaszcza wśród młodzieży, swoisty typ artysty polistylisty. Te cechy zauważamy także w dorobku Lesi”, – napisała krytyczka sztuki Nina Welihoćka. Czasem wydaje jej się, że mogłaby zrobić znacznie więcej, niż się udało. Jednak, jeśli obejrzeć się i podsumować, to stworzono niemało. Czego tylko warte są utkane gobeliny, dywany, obrazy! Dziesiątki wystaw indywidualnych, m.in. w Ukraińskim Muzeum Narodowym w Chicago (USA) w 2008 r., Londynie (Wielka Brytania) w 2009 r., Toronto (Kanada) w 2008 r., a także w Australii, Belgii, Niemczech itd. Dzieła Lesi Majdanec-Sajenko są dzisiaj w kolekcjach 20 muzeów świata. Dla porównania: Ołeksandra Sajenki – w 35, Niny Sajenko – w 25. Pani Lesia pracuje w różnych technikach – tkactwie, malarstwie na tkaninie i papierze, grafice, malarstwie na szkle, malowaniu pisanek. Projektowała wnętrza, próbowała tworzyć mozaiki ze słomy. Jednak najważniejsze jej sensy zakodowane są w tekstyliach. Fantazje, bajkowe motywy, ukochane koniki, jelenie, koziołki, złotogłowe sobory, gwiazdozbiory, linie dróg i losu, rycerze na straży, ptactwo – wszystko u niej znajduje odpowiednie miejsce, harmonijnie ustawia się w równe rzędy i trzyma szyk tak mocno i niezawodnie, jak nić trzyma osnowę – taki jest styl i ład Lesi. “Moje gobeliny, batiki – to związek z przeszłością, moje uczucia, emocje, marzenia. Ukrainę widzę poprzez kwiaty, ptaki, słońce, pola, białe sobory…”, – mówi pani Lesia. Lesię martwi przyszłość tkactwa, tkaniny artystycznej. Studenci nie widzą perspektywy w dywanikach, gobelinach, batiku. Ależ to ogromna warstwa rodzimej kultury, którą należy zachować, wlać w nią nową energię i zasoby. Wesprzeć rzemiosła ludowe w Reszetyliwce, Bohusławiu. Proponować artystom zamówienia państwowe, kupować dzieła. Artysta pragnie, aby jego sztukę widziano, znano, rozumiano. Chce komunikacji i realizacji, bo przecież nie tylko dla własnej ekspresji tworzy. Lesia widzi, jak obecnie niełatwo zorganizować wystawę, bo wszystkie kłopoty spadają na barki artysty. Jednak jakie to szczęście, kiedy udaje się takie wystawy zorganizować! W 2024 r. na wystawie “Złote powrósło dynastii artystycznej Sajenków”, poświęconej 125. rocznicy urodzin Ołeksandra Sajenki, w Narodowym Muzeum Literatury demonstrowano dzieła artystów trzech pokoleń – Ołeksandra Sajenki, Niny Sajenko i Lesi Majdanec-Sajenko. Oczywiście różne, ale też spokrewnione – rodową wiernością i miłością do twórczości oraz Ukrainy. Pod znakiem tej miłości, pod ukraińskim niebem już od stulecia przez Sajenków wznoszone jest piękno artystycznego cudownego świata – w mozaice ze słomy, na dywanach, gobelinach, malarstwie na papierze, pisankach, szkle. I Lesia w twórczej dynastii szlachetnie zajmuje własne godne miejsce. “Dzieła Lesi są napełnione filozoficzną treścią, czasem odczytuje się je jak nowele”, – mówi pani Nina Sajenko o twórczości córki. Ktoś ją odczytuje, ktoś słucha jak muzyki, ktoś poznaje jak historię Ukrainy, ktoś odkrywa jak cud. I każdy w duchu dziękuje za talent, którym zasłużona działaczka sztuki Ukrainy Lesia Majdanec-Sajenko utwierdza Ukrainę na kulturalnej mapie świata. Podchwyciwszy złote powrósło od dziadka Ołeksandra Sajenki, poczuwszy siłę złotej tkanej nici od mamy Niny Sajenko, napełnia ziemię światłem i słońcem, ubiera ją w dywany, jak wiosna naszej nadziei i miłości. …Jednym z wielkich pragnień Lesi jest zobaczyć w rodowodzie Artystów Sajenków swoją córeczkę Sofijkę. Niech na razie się przygląda, żeby kiedy zdecyduje – to już na zawsze. Bo twórczość – to bezwarunkowa i wieczna miłość. Zdjęcia z archiwum rodziny Sajenków. Narodowa artystka Ukrainy Maria Prymaczenko i Lesia Majdanec, wieś Bołotnia, 1987 r.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wyszli z aresztu. Badaczka literatury jako zjawiska społecznego i kulturowego Mychajłyna Kociubynśka (bratanica klasyka naszej literatury M. M. Kociubynśkiego) opracowała w 1990 roku pierwszy wydany na Ukrainie zbiór poezji Wasyla Stusa „Droga bólu”, uhonorowany w 1991 roku Nagrodą im. Tarasa Szewczenki. Niestrudzenie pracując z archiwum poety wraz z jego synem Dmytrem, przygotowała 6-tomowy zbiór spuścizny poetyckiej i epistolarnej (korespondencji). Jej referat „Fenomen Stusa” odniósł ogromny sukces na I Kongresie Ukrainistów w 1990 roku. „Poeta o takiej intelektualnej głębi, takiej wybuchowej ekspresji, takiej kulturze obrazowania – zaznaczała M. Kociubynśka – mógłby być ozdobą każdej, nawet najbardziej rozwiniętej literatury światowej”… W 1992 roku w kijowskim wydawnictwie „Weselka” ujrzał światło dzienne zbiór „Okna w pozaprzestrzeń. Wiersze, artykuły, listy, zapiski z dziennika” z wymownym epigrafem: „Głowy zginać nie zamierzałem, cokolwiek by się nie działo. Za mną stała Ukraina, mój ciemiężony naród, o którego honor muszę walczyć do upadłego”. Dla okresu niewolniczego twórczości Stusa szczególnie znamienny jest wiersz, po raz pierwszy wspomniany w 1975 roku w liście obozowym do żony i wielokrotnie publikowany w różnych wydaniach zbioru „Palimpsesty”, który ukazał się najpierw za granicą (Nowy Jork: Suczasnist, 1986 r.), a później także na Ukrainie, w składzie różnych zbiorów utworów Stusa. Jest to najbardziej tragiczna i najgłębsza książka poety, której teksty przepisywał on na starych lub odtwarzał z pamięci po konfiskacie przez straż obozową. Stąd też nazwa; wszak palimpsestem nazywa się starożytny rękopis na pergaminie, którego poprzedni tekst został zastąpiony nowym. Oto ten wiersz: Wróć do mnie, pamięci moja, niech na serce legnie ciężarem moja ziemia z łagodnym żalem. Niech wschodzi śpiewem gardło słowika w gaju nocnym. Pamięci, wróć z tymianku, z lipcowym żarem. Niech jabłka ostatniego dojrzenia w moich, czerwonolicych, zawisną snach. Niech Dniepru uroczysty nurt choćby we śnie w majaczeniach płynie, i ja zawołam. I kraj mnie usłyszy. Wróć do mnie, pamięci moja! I rodzinny kraj usłyszał. Pamiętamy, znamy i słyszymy Wasyla Stusa, którego twórczość i postawa życiowa są obecnie niezwykle aktualne. To, co było jego przepowiednią, stało się rzeczywistością. Połączył to, co w zwykłych warunkach jest nie do połączenia: posowiecką przeszłość – z demokratyczną teraźniejszością, więzienie – z wolnością, pryncypialność – z tolerancją, nieustępliwość – z chrześcijańskim sumieniem... Czy jednak byłby szczęśliwy w innym społeczeństwie, gdzie za przekonania się nie prześladuje? Wyczerpująco odpowiedział na to pytanie slawista, językoznawca Jurij Szewelow we wstępie do wspomnianego już pierwszego, zagranicznego wydania „Palimpsestów”: „Serce poety krwawiłoby z powodu każdej osobisto-ludzkiej i narodowej niesprawiedliwości i budowałoby piekło dla samego siebie. Taka już natura Stusa, taka misja poety”. Zgódźmy się, dodając: właściwie takie jest wysokie powołanie twórczości.
Tłumaczenie maszynowe
Andrij TOPACZEWSKIJ, laureat nagrody im. Wiaczesława Czornowoła, zasłużony działacz sztuki Ukrainy
Szistdziesiatnyky – pokolenie inteligencji, której formowanie się oblicza obywatelskiego i twórczego przypadło na koniec lat 50. – początek lat 60. XX wieku, po potępieniu kultu jednostki i ideologicznej „odwilży”. Wystąpili oni otwarcie przeciwko dyktaturze partyjno-administracyjnej – za prymatem jednostki nad państwem i społeczeństwem, wolnością słowa i zgromadzeń, samostanowieniem narodowym wbrew asymilacji, wolnym rozwojem gospodarczym zamiast gospodarki nakazowej, wolnością wyznania zamiast siłą narzucanego prymitywnego „wojującego” ateizmu. Wasyl Stus należał właśnie do tego pokolenia. Stanął przed nim losowy wybór: wlec się za wydarzeniami, jak „umiarkowani” szistdziesiatnyky – albo, nie ukrywając swoich przekonań, wyprzedzić czas i pójść na Golgotę. Stus wybrał to drugie, ponieważ zawsze przestrzegał największej cnoty chrześcijańskiej – sumienia. Właśnie dlatego jego zasady moralne są obecnie szczególnie aktualne. Znajdźmy więc Stusa w przeszłości i spotkajmy w teraźniejszości, szanując jego życiowy i twórczy wyczyn... Swoimi wspomnieniami pomogą entuzjaści, którzy okruch po okruchu zebrali i zachowali spuściznę Wasyla Stusa. Dorastał i uczył się na Donbasie, dokąd rodzice przeprowadzili się z obwodu winnickiego, ratując się przed przymusową kolektywizacją. Z wyróżnieniem ukończył szkołę oraz wydział historyczno-filologiczny Donieckiego Instytutu Pedagogicznego. Nauczycielował na wsi, wykładając język ukraiński. Jako poeta zadebiutował w stowarzyszeniu literackim „Obrij”. W 1959 roku swoje pierwsze wiersze opublikował w „Literaturnej Ukrainie” z słowem wstępnym Andrija Malyszki. Pracował jako redaktor literacki gazety „Socjalistycznyj Donbas”. W 1963 roku wyjechał do Kijowa na studia doktoranckie w Instytucie Literatury. Mógł być całkiem udany w społeczeństwie „budowniczych” komunizmu... Lecz, nie czując się wolnym od zobowiązań moralno-prawnych i mając sumienie, Wasyl Stus mógł godzić się z radziecką rzeczywistością tylko do pierwszej próby. I ona nadeszła. Dziennikarka-szistdziesiatnycia Marharyta Dowhań w książce „Rika żyttia” (Kijów: Klio, 2020) wspomina, jak jesienią 1965 r. na wieczorze autorskim w Kijowskim Instytucie Łączności czytali swoje wiersze młodzi poeci – Lina Kostenko, Mykoła Chołodnyj, Wiktor Kordun. Kiedy Wasyl Stus przeczytał „Tak żyję: jak małpa wśród małp czołem grzesznym z piętnem smutku wciąż biję o twarde kamienne mury, jak ich niewolnik, jak niewolnik, jak nędzny niewolnik”, obecni byli zachwyceni. Lecz wyrafinowany w formie i wyzywający w treści wiersz oraz jego autor przyciągnęli uwagę „znawców sztuki po cywilnemu”, czyli agentów bezpieczeństwa państwowego, którzy zawsze odwiedzali podobne zgromadzenia i donosili „gdzie trzeba”. Poprzedziła to historyczna premiera filmu Serhija Paradżanowa „Cienie zapomnianych przodków” w kinie „Ukraina” 4 września tego samego, 1965 roku. Wtedy, wraz z Iwanem Dziubą i Wiaczesławem Czornowołem, Stus poinformował o prześladowaniach świadomej ukraińskiej inteligencji, wezwał do potępienia aresztowań. W geście protestu przeciwko represjom władz obecni wstali ze swoich miejsc. Był to pierwszy w powojennym czasie obywatelski protest polityczny w byłym ZSRR! Dzisiaj, nazywając tych śmiałków szistdziesiatnykamy, nie zawsze uświadamiamy sobie, czym ryzykowali... Kilka dni później Stusa wezwano do kierownictwa Instytutu Literatury – grożono, a wkrótce usunięto ze studiów doktoranckich. Takim był początek jego drogi krzyżowej. W sierpniu 1966 r. na spotkaniu ze studentami Uniwersytetu w Odessie wystąpił z przemówieniem o sytuacji twórczej młodzieży, ucisku dysydentów. Przerażeni miejscowi partyjniacy donieśli o tym do „wyższych instancji”. Więc, być może, nieprzypadkowo nie pojawił się zaproszony na to spotkanie „umiarkowany” poeta-szistdziesiatnyk Witalij Korotycz. Latem 1968 r., kiedy wojska krajów Układu Warszawskiego wtargnęły do Czechosłowacji, żeby zamrozić „Praską wiosnę”, obywatele tego niepokornego kraju, Ukraińcy z pochodzenia Z. Henyk-Berezowska i A. Kurymśkyj dotarli do Kijowa, gdzie spotkali się z naszymi dysydentami – Iwanem Dziubą, Mychajłyną Kociubynśką i Iwanem Switłycznym. Opowiedzieli prawdę o „bratniej pomocy”, czyli o radzieckich czołgach na ulicach Pragi. To nieformalne spotkanie sprzyjało porozumieniu i wzajemnemu wsparciu wolnomyślicieli sąsiednich krajów. Jak wiadomo, wydarzenia czechosłowackie spowodowały wzmocnienie tendencji reakcyjnych w polityce wewnętrznej kierownictwa partyjno-radzieckiego, co odbiło się na losie Wasyla Stusa i wielu innych dysydentów. W grudniu 1971 r. w Odessie aresztowano żonę znanego więźnia politycznego, Ninę Strokatą-Karawanśką. Wasyl Stus wszedł do komitetu utworzonego w jej obronie. Komitet oświadczył, że będzie działał na zasadach Konstytucji ZSRR, Deklaracji Praw Człowieka oraz Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, jego celem jest przestrzeganie praworządności śledztwa i procesu sądowego. Obrońcy praw człowieka poinformowali o swoich zamiarach w specjalnym biuletynie. To szczególnie rozwścieczyło ówczesną władzę, a w styczniu następnego roku nadeszły masowe represje, znane jako „generalny pogrom”. Razem ze Stusem za kratami znaleźli się pisarze Iryna Stasiw, Ihor Kałyneć, Jewhen Swerstiuk, Iwan Switłyczny; ogółem na Ukrainie skazano 86 osób różnych zawodów, które nie zgadzały się z dyktaturą komunistyczną. ...Aresztowany, tak jak Stus, w styczniu 1972 r., podczas „generalnego pogromu” ukraińskich dysydentów, obrońca praw człowieka Semen Hłuzman przed etapowaniem do miejsca uwięzienia spędził ze Stusem 20 dni w jednej celi. Już w czasach Niepodległości utrwalił w swoich wspomnieniach to niezwykłe spotkanie, nazywając je prezentem od losu. …W celi zobaczył mężczyznę około trzydziestki, o ładnej nerwowej twarzy, przed którym leżał zeszyt z wierszami i słownik. Okazało się, że Stus tłumaczy poezję Rilkego na ukraiński. To głęboko poruszyło Hłuzmana: przed nim był człowiek, który w oryginale czyta i tłumaczy jego ulubionego poetę! Pochłonięci intelektualną rozmową o literaturze, obaj zapomnieli na pewien czas o swojej niewoli. Spragnieni normalnego ludzkiego kontaktu, rozmawiali o Tomaszu Mannie, Hermannie Hesse, R.M. Rilkem i Kobo Abe. „On – wspominał Semen Hłuzman – czytał mi swoim głębokim barytonem Elegie duinejskie po niemiecku, a potem – w tłumaczeniu na ukraiński. Opowiadał mi o ukraińskiej starożytności, półgłosem śpiewał pieśni ludowe, których wcześniej nigdy nie słyszałem...”. Według wyznania autora wspomnień, miał szczęście spotkać człowieka, dla którego piękno i brzydota, dobro i zło były kategoriami absolutnymi. Który, nie umiejąc i nie chcąc się przystosowywać, zawsze nazywał wszystko po imieniu. Człowieka, który ostro odczuwał fałsz, kłamstwo i cudzy ból. Etapowani do różnych miejsc uwięzienia i zesłania, więcej się nie widzieli. System represyjny działał twardo i bezlitośnie. Władza komunistyczna karała według szablonu: jeśli nie uda się zastraszyć – wygnać skądkolwiek, pozbawiając środków do życia; jeśli zaś się nie ukorzy – uwięzić. Stus się nie ukorzył, godnie trzymał się za kratami. Pracował nawet w areszcie śledczym, gdzie złożył tomik poezji „Czas twórczości” (skonfiskowany przez strażników, nieodnaleziony do dziś). I po wyroku (za „antyradziecką propagandę” – 5 lat niewoli i 3 – zesłania) w łagrze w Mordowii oraz na zesłaniu na Kołymie kontynuował walkę. W liście otwartym „Oskarżam” w 1975 r. pisał: „Procesy sądowe lat 1972–73 na Ukrainie – to sądy nad ludzką myślą, nad samym procesem myślenia, sądy nad humanizmem, nad przejawami synowskiej miłości do swojego narodu”. Niestrudzenie pracuje, studiuje filozofię klasyczną, tłumaczy R.M. Rilkego... Aresztowany w tym samym roku autor traktatu „Internacjonalizm czy rusyfikacja?” Iwan Dziuba później nazwał intelekt Stusa potężnym i subtelnym, przy tym – stale doskonalonym, samonarzucającym się... Z uwięzienia Stus zwrócił się do Rady Najwyższej ZSRR z oświadczeniem o zrzeczeniu się obywatelstwa: „Posiadanie radzieckiego obywatelstwa jest niemożliwą dla mnie rzeczą. Być radzieckim obywatelem – znaczy być niewolnikiem...”.
Zdjęcie archiwalne: Wasyl Stus, osiedle im. Matrosowa, rejon tieńkiński, obwód magadański, 1977 r. Powrócił do Kijowa jesienią 1979 r. Podczas krótkiego pobytu na wolności zarabiał na życie, pracując w zakładowej odlewni oraz w fabryce obuwia. Wtedy też wstąpił do Ukraińskiej Grupy Helsińskiej (UGH), utworzonej w celu przestrzegania artykułów humanitarnych Aktu Końcowego Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (1975 r.). I stanął na czele tego stowarzyszenia obrony praw człowieka po aresztowaniu jego przywódców. „To był fatalny krok... Stus wiedział, że ten krok znów zaprowadzi go do łagru, w którym nie miał żadnych szans na przeżycie” – pisał Heorhij Kasjanow w gruntownym badaniu „Niezgodni: ukraińska inteligencja w ruchu oporu lat 60.-80.” (Kijów: Łybid, 1995). Samobójstwo? Nie, wysokie powołanie, by nieść swój krzyż na Golgotę... Poczucie obowiązku obywatelskiego, wierność swoim przekonaniom, wysoka godność i zwykłe sumienie przeważyły nad możliwymi wątpliwościami i goryczą nieuchronnego rozstania z żoną i synem – rozstania dożywotniego... Skazany z wyjątkowym okrucieństwem jako „niebezpieczny recydywista” we wrześniu 1980 r. na 10 lat prac przymusowych i 5 lat zesłania. Karę odbywał na Uralu, w łagrze o zaostrzonym rygorze. Protestując przeciwko samowoli strażników, kilkakrotnie ogłaszał głodówkę. Za przekazanie na wolność zeszytu z wierszami wrzucano go na cały rok do celi izolacyjnej. Kiedy zaś za naruszenie „reżimu” wysłano go do karceru (izolatora karnego), ogłosił suchą głodówkę „do końca”. 4 września 1985 r. jego życie się urwało... Wasyl Stus, gdy odchodził w wieczność, miał 47 lat... W 1990 roku, na fali pieriestrojki, Semen Hłuzman zwrócił się do prezydenta ówczesnego ZSRR Michaiła Gorbaczowa z prośbą o uratowanie przed zniszczeniem wierszy Stusa, skonfiskowanych podczas jego uwięzienia przez władze łagrowe. Gorbaczow nie odpowiedział... „Nie dożywszy do gorbaczowowskich nowacji – zakończył wspomnienia Hłuzman – w łagrze o zaostrzonym rygorze zmarł wielki europejski poeta drugiej połowy XX wieku” (S. Hłuzman. „Dwadzieścia dni ze Stusem”. Stus Centrum, 2008). Za Niepodległości jego utwory 35 lat temu, na początku odrodzenia naszej Niepodległości, w 1991 roku, Nagrodą Narodową Ukrainy im. T. H. Szewczenki zostali uhonorowani twórcy, których działalność twórcza i społeczna była przemilczana za czasów głuchej sowietyzacji i tzw. pieriestrojki. Niektórzy, ku wielkiemu żalowi, – pośmiertnie... Nie dożył godnego uznania także poeta-szestdziesiątnik, tłumacz klasyki światowej, publicysta i obrońca praw człowieka, bojownik o niepodległość Ukrainy, więzień sumienia Wasyl Stus.
Tłumaczenie maszynowe
Łarysa KOŁESNYK, dyrektorka Szumskiego Muzeum Krajoznawczego, m. Szumsk na Tarnopolszczyźnie. Siedemnastoletni młodzieniec ze wsi Hołybisy (obecnie Myrowe) na Tarnopolszczyźnie w dalekim 1957 roku opuścił swoją ojcowiznę. Po wielu latach napisze o tym tak: „Oddaliły się sławny Kijów, Lwów, / Nie spowinowaciły Równe i Tarnopol, / Do sadu, do pagórkowatych pól / Zwabiło, widać, coś od rolników”. Życiorys Stepana Babija po szkolnej ławce rozpoczął się w Bereżańskim studium medycznym, gdzie uczył się dwa lata, potem trzy lata służby w wojsku, jeden rok filologii na Uniwersytecie Lwowskim, sześć lat – w Tarnopolskim instytucie medycznym, szesnaście lat pracował jako lekarz na Rówieńszczyźnie i trzynaście – w Równem, gdzie przez pewien czas kierował obwodowym oddziałem pisarzy (2000-2005). Podczas pandemii powrócił do rodzinnej wsi i tam odizolował się… Szumczanie (m. Szumsk niedaleko jego wsi) wiedzieli, że ich rodak gdzieś publikuje, wydaje książki, ale to było gdzieś. W jednym z wierszy poeta później wyzna: „Szumsk był dla mnie wrogi – / NKWD, gestapo, KGB…”. W rodzinach po ojcu i po matce byli powstańcy, przeszli przez ich katownie, zginęli w UPA i władza w rejonie była obca. Już za niepodległości Ukrainy autor wydał zbiór publicystyki: „Białe gołębie nad Szumskiem”. Bo wcześniej były – „Szumskie lasy” i do władzy w rejonie przyszli ludzie z miejscowych wsi, które są w Szumskich lasach. W Szumsku nie wiedziano, jak autorowi się drukowało i wydawało. A było bardzo ciężko. Pomagali Dmytro Pawłyczko („Pan jest poetą i pan musi pracować”), Petro Osadczuk: „Ten autor był naznaczony”, Petro Soroka najwięcej napisał o autorze. Przez trzy lata samoizolacji w rodzinnej wsi (covid i początek Wielkiej wojny) autor napisał i wydał siedem zbiorów poetyckich, utwory z których wysoko ocenili znani literaturoznawcy, a także kandydatka nauk filologicznych z Tarnopola Marija Danyłewycz. (Artykuł wstępny do wyboru z tych zbiorów „Głos miłości nad głuszą”). Ciekawym i ważnym dla zrozumienia twórczości Stepana Babija jest stworzony przez niego poetycki obraz głuszy, który odnajdujemy w wierszach, które weszły do zbiorów. Ból, nienawiść, zawziętość, wiara w zwycięstwo, modlitwa… itd. Na zakończenie chcę dodać fragment z powieści „Słońce w rękach mamy” członkini NSPU z Szumska Ołeny Chodiuk, która wielokrotnie spotykała się z poetą: „Bogate w znajomości nastały u Sofii dni… Stepana Babija, pisarza, który pisał, jak żył, i żył, jak pisał, Sofia znała od młodości. Rodak. Szanowała za odważne słowo. Zapraszali do biblioteki na autorskie czytania, przeprowadzali spotkania z okazji jubileuszy. Świetlany człowiek, który walczył o ukraińskość Ukrainy całe życie. Podczas wyborów do Rady Najwyższej jego syn pojechał jako agitator na wschód. Zabili. W czasie pokoju, kiedy jeszcze wielu Ukraińców uważało Moskali za swoich braci. Może wojna jeszcze wtedy się zaczęła? A może ona i nie kończyła się od samego początku tak zwanej „przyjaźni”. Ciężkie buty przyszło nosić ojcu. Stepana Babija Sofia często spotykała na poświęceniach krzyży w powstańczych lasach. On zawsze mówił natchnienie. W jego słowach odbijały się głosy niepokonanych tego kraju. Oni patrzyli, mówili i słuchali – oni byli pośród nas… Sławny człowiek, poeta Stepan Babij. On poruszał Ukrainę, pchał z całych sił do przodu swoim słowem, swoimi działaniami. Naprawdę, od jednego człowieka wiele zależy…”. Dzisiaj autor ma 53 wydania (36 zbiorów poetyckich i 17 książek prozy i publicystyki). Obecnie jednocześnie przygotowuje do druku nowy zbiór poetycki i wydanie publicystyczne. Powrót pisarza na Szumszczyznę odbył się nie tylko fizycznie. On powraca tutaj swoimi książkami, wersami, wspomnieniami, obrazami Szumskich lasów, rodzinnej wsi, przodków i tych, którzy walczyli i walczą o Ukrainę. I, być może, właśnie teraz, kiedy Ukraina znowu wywalcza swoją wolność, szczególnie ostro brzmią jego słowa o rodzinnej ziemi, powstańczej pamięci i niezłomności. Stepan Babij powraca. Powraca swoim słowem. Powraca do Szumszczyzny – i zwraca Szumszczyznę nam. Stepan BABIJ. Zielona powódź. Głusza i szum Stuleci zielonych, pra lasu gęstego, Płynie rzeka niewyczerpana z niego. Niby potok odwiecznych naszych dum. Zielona powódź. Głusza i błękit, I wierna ścieżka deptana przez chaszcze, Gdzie o świcie mój daleki przodek Wypowiedział czułe i drogie – Wołyń. Patrzę w błękitną dal spod ręki: Szumskie lasy na horyzoncie niby ściany, I tu początek Wilii, rzeki, Co wypływa w wody Ukrainy. Szumskie lasy zasłoną gęstą Chowały od napastników mój ród, Gdzie natrafiam na święty ślad – W głuchych miejscach powstańczego postoju. Tu wróg wszystko wyniszczał do cna, Tę ziemię plądrował, jezior oczy wypalił, Lecz w tych lasach zachował się czysty wypływ Głębokiego żywego źródła. Szumskie lasy dzwonią we mnie, huczą, Niby struny na rozbudzonej bandurze, Niby dziadowie starzy i ponurzy O sławnej młodości opowieść prowadzą. I przybliżają się dalekie głosy – Niby dobiegają z wiekowego szumu, Opowiadają nam powstańczą dumę – Legendą stają się Szumskie lasy. *** Chwieje wiatr znoszone furtki Do zagród pustych (bez potrzeby) I milczące chlewy, co napełniały się rykiem. Starcze grusze rodzą jeszcze gruszki, A już do nich zarośnięte ścieżki, Jak i w podwórzu niekoszona trawa Kogoś czekają (może ktoś przyjedzie). Boją się pustek wieczorem sąsiedzi – Coś się widzi, czy pamięć ożywa. Ukraińskie śmieci One po wsiach, po miasteczkach, po miastach – komunistyczne pachołki z piętnem regionalów, to jemioła, co z koron nie opada, to lulek, co ponarastał dookoła wysypisk książek, które Moskwa truła nimi rozum i bezwolne dusze. I wszystko, jak powyborczy korowód
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
wychodziło z ludowej głębi – „Nasz adres nie dom i nie ulica, nasz adres – Związek Radziecki…” Gdzie ten zakład utylizacji odpadów, z którym przebudzi się nasz świat, który w wysypiskach ugrzązł.
Polakom
Jeszcze gdy byliśmy kozakami… braliśmy się braterstwo z wolnymi Lachami… nienasyceni księża, magnaci nas spowinowacili, rozdzielili. Dlaczego pozostały polskie cmentarze zapomniane, niepielęgnowane do dziś?
Kiedy to się zaczęło, w jakiej porze,
że stało się cmentarzami na Ukrainie?
Z jakich wieków, z jakich lat przyszło
spocząć w obcej ziemi, jak we własnym kraju?
Aby dziś krzakami zarosło
wszystko to, czego nawet w pamięci nie ma.
Lecz wciąż żyje Rzeczpospolita
w odłamkach wspomnień, w politycznej tęsknocie.
Może jeszcze razi Zaporoska Sicz,
Wielka Wola w Wielkim Ługu?
Ruinami zamki tu, to tam,
które przytułkami ciemiężyciele mieli,
wznosili je zdobywcy dla braci,
których, psia krew, za bydło sobie mieli.
Zapomniano. Lecz nowych lat
odezwała się znów bliska krwawa wola,
która doczekała się zdobywców,
jak i włóczęgów, których poznał i Polak
(bo i na nich obcy się narodził kat)…
Pozostawała Ukraina obcych.
Aby i teraz sąsiad stał się nam jak brat,
a nie rozstrzygano tych kwestii plemiennych.
(17 marca 1943 roku Polacy z Osady Krakowieckiej (obecnie Nowoukrainka w rejonie równeńskim) spalili wieś Remel i wymordowali ludność wsi. To na długo przed tragedią wołyńską).
Wołynianie
Swiatosławowi Maksymczukowi
Znad Wilii-rzeki, znad Horyni-rzeki – wołynianie.
W lwowskiej zetknęły się NSPU,
nie narodziła się jeszcze wtedy SBU,
ośmiornica KGB była tu i na Wołyniu
i nadzory nad nami były nieustanne.
Lecz „Duma o rozstrzelanym Remel”,
i płomienie tych spalonych zagród,
ufnie otwierało nam oczy
I od pierwszego spotkania tak nas połączyło, A okazało się, że w nas żyły Wspomnienia powstańcze, które tak owiały Nas w przyszłości, już literackiej. Na froncie, jak wtedy mówiono, kulturalnym. Był on już przesiąknięty Halicją, Takie połączenie też mną władało.. Było Wołyńsko-Halickie państwo, Do samego Rzymu dochodziła sława I królem został dzielny książę Daniel (Do Europy nie wpuścił siły mongolskiej). Tak duchem zjednoczeni jednym… I patrzyłem, podziwiałem go.. Huculski strój go zdobił, A głos – wydobyty z trzewi ogień, Tak i szliśmy – to słowo ogniste Jego natchnęło i prowadziło mnie, Jak mówią – ku szczytom Parnasu… Było wielu, ale on jeden.
*** Przed pożarami, jak w Europie, – Schowamy się w wołyńskich lasach, Nie wszystko tu w popiół się obróci – Wilgoć, dęby: piękno! Kto tu nie był – ten się poparzył, Wołyński las ostał się, I do dziś nikt nie żałuje, Że przyniósł nam krew i niewolę.
Karpatom – wołyniak Poeci tego kraju podawali karpackie motywy przeważnie dekoracyjnie. Na podobną tematykę było – tabu!
Uczyły Karpaty rąbać drzewa, Spuszczać tratwy po Czeremoszu, Nauczyły Karpaty stać się drwalami… Karpaty, Karpaty… skąd było wiedzieć, Że przyjdą i w góry kaci. Od pradziadka-dziadka, który umiał uczyć, Na wyrąb w Syberii będą gnani, W mrozy syberyjskie budować domostwa – Zimne baraki, gdzie i dzieci mają dorastać… Będą im się śnić przez kaszel i łkania Dalekie pachnące sosnowe chatki, Gdzie rzeki mleczne z gór umiały płynąć… Karpaty, Karpaty – ilu nie wróci Do domów po odwilży, w wiecznej zmarzlinie legnie. I Karpaty wiedziały, kogo ukarać… Aż wolność przyszła na wysokie grzbiety, Lecz znów Ukraina podniosła się przed katem I jak za to wszystko, jak to zło ukarać – Wnukom już odpowiedzieć.
Tłumaczenie maszynowe
W Centralnym Domu Artysty Narodowego Związku Artystów Ukrainy (NSHU) otwarto ogólnoukraińską wystawę poświęconą Dniu Artysty. W ekspozycji zaprezentowano dzieła różnych rodzajów sztuk plastycznych i dekoratywno-użytkowych, stworzone przez ukraińskich twórców. O otwarciu wystawy poinformował fotoreporter ZN.UA Wasyl Artiuszenko. NSHU podkreśliła rolę sztuki w zachowywaniu pamięci kulturowej i w namyśle nad wydarzeniami, które przeżywa kraj. „Sztuka ukraińska zawsze była ściśle związana z historią naszego narodu, jego kulturą i dążeniem do zachowania własnej tożsamości. Dziś, gdy kraj przeżywa trudne czasy, twórczość pomaga mówić o tym, co boli, pielęgnować pamięć, rozumieć przeżyte doświadczenia i znajdować siły, by iść dalej”, – zaznaczono w związku.
W pracach ukraińskich artystów odzwierciedlają się wydarzenia współczesności, osobiste doświadczenia i spojrzenie na otaczający świat. Według przedstawicieli NSHU sztuka pozwala też przekazywać uczucia i przeżycia poprzez barwy, formy i obrazy.
Dzień Artysty Ukrainy obchodzi się co roku w drugą niedzielę października. Święto ustanowiono w 1998 roku, aby uczcić pracę malarzy, grafików, ilustratorów i innych twórców, a także zwrócić uwagę na ich wkład w rozwój ukraińskiej kultury i zachowanie narodowego dziedzictwa artystycznego.
Wcześniej w Narodowym Muzeum Tarasa Szewczenki otwarto wystawę malarstwa Ihora Hubskiego „Ludzkie, zbyt ludzkie”, która potrwa do 1 listopada 2026 roku. W centrum ekspozycji znajdują się postacie, które przeżywają wewnętrzne konflikty, lęki i samotność. Do swoich prac artysta czerpał obrazy z motywów biblijnych, mitologicznych i literackich. Wśród nich są Kain, Dawid, Salome, Pinchas, Danae, Don Kichot i Arlekin. W obrazach Hubskiego bohaterowie ci występują nie tylko jako uczestnicy znanych historii, lecz także jako uosobienie ludzkiej wrażliwości, wyobcowania i złożonych stanów emocjonalnych.
Według informacji ZN.UA
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
upływa po dwudziestu pięciu latach, które odlicza się od 1 stycznia roku następującego po roku wygenerowania obiektu. Oprócz tego najciekawsze pytanie, które najczęściej wprawia w zakłopotanie tych, którzy po raz pierwszy zabierają się za czytanie artykułu 33, polega na tym, do kogo dokładnie należy to prawo. Intuicja podpowiada, że należy ono do tego, kto wprowadził zapytanie, a więc do autora tegoż zapytania do sztucznej inteligencji. Wydawałoby się, że wszystko wygląda na oczywiste, jednak prawo mówi nam co innego. Jako podmioty prawa szczególnego rodzaju ustawodawca określa osoby, którym przysługują prawa majątkowe do samego programu komputerowego lub tych, którzy posiadają do niego uprawnienia licencyjne, a zatem bezpośrednich autorów programu i ich spadkobierców, tych, którym prawa majątkowe do programu przekazano, lub też prawowitych użytkowników programu komputerowego. Przy tym ustawa wprost podkreśla, że warunki przynależności tego prawa może określać umowa, a zatem wszystko to, co rozstrzygają zasady korzystania, które ustala sam twórca sztucznej inteligencji w swojej umowie użytkownika. Ten, kto po prostu kliknął „wygeneruj” i opublikował wynik bez żadnych zmian, całkiem może okazać się w ogóle nie właścicielem rezultatu swojej własnej interakcji z maszyną, jeśli warunki serwisu, z którego korzystał, rozporządziły tym inaczej. Jeśli sprowadzić wszystko powyższe do jednej praktycznej linii, wyglądałaby ona tak: prawo, zarówno ukraińskie, jak i prawie każde inne prawo na świecie, wyznacza granicę nie między „człowiekiem” a „sztuczną inteligencją”, lecz między sztuczną inteligencją jako narzędziem a sztuczną inteligencją jako samodzielnym generatorem. Tak, może to brzmieć nieco dziwnie i zawile, dlatego rozważmy tę konstrukcję na bezpośrednim przykładzie. Wyobraźmy sobie trzech autorów. Pierwszy używa sztucznej inteligencji jako rozmówcy do omówienia struktury przyszłego literackiego dzieła artystycznego, a potem siada i pisze każde zdanie sam, swoim językiem, ze swoimi obrazami i faktami. Drugi wprowadza zapytanie, otrzymuje akapit i publikuje go bez żadnej poprawki, a trzeci, powiedzmy, ilustrator z zawodu, generuje dziesięć wariantów obrazu w aplikacji graficznej, po czym wybiera detale, komponuje je w nowe dzieło sztuki, ręcznie domalowuje i retuszuje to, czego brakuje jego zamysłowi. W pierwszym przypadku mowa jest o pełnowartościowym utworze w klasycznym rozumieniu prawa autorskiego ze wszystkimi majątkowymi i osobistymi prawami niemajątkowymi, z pełnymi siedemdziesięcioma latami ochrony po śmierci autora. W drugim przypadku jest to najprawdopodobniej ten sam nieoryginalny obiekt, który odnosi się do artykułu 33, czyli coś, czego można używać, ale co nie jest „utworem” w kontekście prawnym i nie należy do publikującego automatycznie. Trzeci przypadek jest najciekawszy i najczęstszy w praktyce, bo tutaj los rezultatu zależy od tego, na ile autorski wybór, komponowanie i dopracowanie przeważyły nad początkowym materiałem maszynowym i przekształciły go w coś, co nosi piętno osobistego twórczego wyboru człowieka. Właśnie w tej trzeciej strefie pośredniej toczy się dzisiaj główna dyskusja prawna nie tylko na Ukrainie, ale i na całym świecie, do którego praktycznych doświadczeń warto się odwołać, aby zobaczyć, jak mimo różnicy języka prawnego wszystkie wielkie systemy prawne świata stykają się w istocie z analogiczną problematyką. Należy zwrócić uwagę na fakt, że na poziomie całej Unii Europejskiej nie ma odrębnej ustawy o prawach autorskich do obiektów wygenerowanych przez sztuczną inteligencję, podobnej do ukraińskiego prawa sui generis. Zamiast tego od ponad piętnastu lat działa tam ogólny test, wypracowany nie przez ustawodawcę, a przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE), który głosi, że utwór podlega ochronie tylko wtedy, gdy jest, według sformułowania trybunału, „własną twórczością intelektualną autora”. Ten standard trybunał sformułował w sprawie Infopaq z 2009 roku, która stworzyła swego rodzaju precedens, a z czasem trybunał rozwinął ten standard w szeregu innych orzeczeń. W sprawie Painer z 2011 roku, która dotyczyła zwykłej fotografii portretowej, trybunał podkreślił, że nawet gdy autor pracuje z narzędziem technicznym (w tamtym przypadku chodziło o aparat fotograficzny), oryginalność jest nadal możliwa, jeśli człowiek dokonuje wolnego i twórczego wyboru, czyli wybiera kadr, światło, moment i bezpośrednią kompozycję. Późniejsze orzeczenia w sprawach Levola Hengelo z 2018 roku i Cofemel z 2019 roku ostatecznie zatwierdziły, że chronione mogą być tylko te elementy utworu, które rzeczywiście odzwierciedlają osobowość autora i które można zidentyfikować z wystarczającą precyzją. Nietrudno zauważyć, na ile logika sprawy Painer jest przydatna do oceny pracy ze sztuczną inteligencją, ponieważ aparat fotograficzny to też technologia, która w pewnym stopniu generuje obraz według fizycznych praw optyki, a nie według twórczego zamysłu; tutaj ochrony nie daje sam fakt naciśnięcia przycisku, a twórcze decyzje podjęte przed i po tym naciśnięciu. Odpowiednio europejscy prawnicy dzisiaj interpretują interakcję człowieka z modelami generatywnymi jako narzędzie, które może być dowolnej złożoności pod względem pochodzenia, ale ochrona prawna powstaje tam, gdzie jest przestrzeń na wolny twórczy wybór człowieka, dokładnie tak samo, jak w paradygmacie duchowo-filozoficznym uważa się, że człowiek jest człowiekiem dopóty, dopóki kieruje się własną wolnością wyboru. Rozporządzenie Unii Europejskiej o sztucznej inteligencji, czyli AI Act, które zostało przyjęte w 2024 roku, bezpośrednio kwestii autorstwa nie reguluje, jednak czyni jeden ważny krok w stronę przejrzystości. Zobowiązuje ono twórców modeli generatywnych ogólnego przeznaczenia do publikowania wystarczająco szczegółowego wykładu tego, jakie materiały chronione prawem autorskim były wykorzystywane do uczenia ich systemów. Daje to właścicielom praw, w szczególności ukraińskim pisarzom czy ilustratorom, których prace mogły znaleźć się w bazach szkoleniowych modeli językowych, przynajmniej teoretyczną możliwość sprawdzenia, czy nie naruszono ich praw, i skorzystania z przewidzianego jeszcze Dyrektywą o prawie autorskim na jednolitym rynku cyfrowym (2019/790) prawa do zakazania wykorzystywania swoich utworów do uczenia maszynowego. Należy również zwrócić uwagę na to, że jeśli Europa idzie drogą sądowej interpretacji starych pojęć, to USA wybrały drogę otwartej, niemal kategorycznej deklaracji odnośnie tego,
Tłumaczenie maszynowe
Nadchodzi świt po nocy pozbawionej snu z powodu ostrzału. Pierwsze promienie słońca przebijają się przez zasnute dymem niebiosa, rozpoczyna się kolejny brzemienny w skutki dzień i otwiera się kolejna strona bytu człowieka, który przeżył grozę nocy i jest gotów kontynuować swoje istnienie, zanurzając się w nowym etapie życiowej drogi. Ciało, na równi z duszą, odczuwa niewiarygodne zmęczenie, jednak rozum wciąż nie znajduje spokoju i szuka ukojenia w zwykłych aspektach swojego istnienia. Hryhorij CHOROSZKO Tak rozpoczyna się poranek zwykłej ukraińskiej tłumaczki, która pragnąc oderwać się od przeżytego stresu, zanurza się w pracy i otwiera laptopa, po czym wprowadza do znanej sobie sieci neuronowej przygotowaną frazę wraz z fragmentem pewnego wiersza, który nijak nie poddaje się lakonicznemu rymowi w jej głowie. Oczywiście maszyna odpowiada niemal natychmiast, wynik okazuje się niedoskonały, nieco suchy, nieco „sztuczny”, nieco naiwny i pozbawiony tego czystego oddechu, którym oddycha prawdziwa poezja, ale właśnie w tym wygenerowanym materiale wyłania się bezpośrednia melodyjność, której pani tłumacz szukałaby własnoręcznie do „śmierci”. Sprawa załatwiona – i ona z czystym sumieniem wykorzystuje stworzony przez sztuczną inteligencję materiał, odrzuca resztę frazy i przepisuje wers na nowo, jednak już własną ręką, własnym bólem i własnymi przeżyciami. Sytuacja, która jeszcze kilka lat temu wydawałaby się wytworem fantastyki naukowej, teraz stała się naszą rzeczywistością i zmusiła do zadawania sobie również pytań dotyczących tego, kto jest autorem wygenerowanego wersu i czy w ogóle jest tu autor w tym rozumieniu, które przez stulecia wkładała w to słowo światowa kultura. Na początek warto podkreślić, że sztuczna inteligencja przestała być czymś egzotycznym nie tylko w sferze programowania, ale i w naszej codzienności. Jest wbudowana w edytory tekstu w celu podpowiadania, w powszechnie znane programy tłumaczeniowe, w aplikacje graficzne, w różnorodne serwisy i podobne czynniki, które stały się już częścią nie tylko cyfrowej kultury, ale i życia społecznego w ogóle. Według niektórych szacunków, opublikowanych na początku tego roku, niemal jedna trzecia nowej ukraińskiej muzyki, wydanej w 2025 roku na różnorodnych platformach, została stworzona właśnie za pomocą narzędzi AI, co świadczy o głębokim wdrożeniu tych technologii w naszym społeczeństwie artystycznym. Dla ukraińskiej kultury nie jest to abstrakcyjna historia technologiczna, a narzędzie, które codziennie wykorzystują dziennikarze, literaci, tłumacze, ilustratorzy i kompozytorzy, czyli te osobistości, których kreatywna praca, podobnie jak u większości Ukraińców, odbywa się w warunkach, które trudno nazwać normalnymi, z uwzględnieniem ciągłych ostrzałów, wyłączeń prądu oraz w stanie ciągłej wewnętrznej mobilizacji, jednak wychodząc od tego, pojawia się też pytanie, czy dane okoliczności służą jako powód do rezygnacji z indywidualnej i unikalnej ludzkiej działalności twórczej na rzecz wytworów sztucznego generowania? Pytanie pozostaje otwarte od dłuższego czasu, ponieważ dla wielu twórców sztuczna inteligencja nie wygląda jak pewne zagrożenie z przyszłości, a raczej służy jako codzienny pomocnik, który daje możliwość poradzenia sobie z wyczerpaniem, pokonania stuporu przed pustą stroną, przyspieszenia rutynowej części pracy, aby zachować siły na tę część, którą może wykonać wyłącznie człowiek. Jednak w rzeczywistości właśnie tutaj kryje się największe niebezpieczeństwo rozmycia samej granicy między tworzeniem a generowaniem, między wkładem człowieka a produktem algorytmu, i ta granica ma całkiem konkretne skutki prawne i finansowe, bo wtedy całkiem logicznie pojawia się pytanie, kto ma otrzymywać wypłaty za dane utwory, czyje imię ma widnieć na pracy, komu ma przysługiwać prawo zezwalania lub zabraniania jego dalszego wykorzystania utworu. Odpowiedzi na te pytania daje nie etyka i nie intuicja, a całkiem konkretna i wszystkim znana dziedzina prawna, którą jest prawo własności intelektualnej. Zanim zaczniemy mówić o sztucznej inteligencji, warto przypomnieć, na jakich filarach w ogóle stoi prawo autorskie, gdyż jest to konstrukcja, która ma, na sekundkę, ponad sto lat i która do niedawna wydawała się na tyle oczywista, że rzadko kto odważał się poddawać ją w wątpliwość. Ustawa Ukrainy „O prawie autorskim i prawach pokrewnych” nr 2811-IX z 1 grudnia 2022 roku, obowiązująca od 1 stycznia 2023 roku, daje w artykule pierwszym prostą definicję, w której podkreślono, że autor to osoba fizyczna, która swoją twórczą działalnością stworzyła utwór. Czyli autorem występuje nie firma, nie program, a tym bardziej nie jakiś algorytm, a właśnie osoba fizyczna. W takim przypadku utwór definiuje się jako oryginalne intelektualne dzieło autora w sferze nauki, literatury czy sztuki, wyrażone w obiektywnej formie. Dwa słowa niosą tutaj na sobie całą tę chwiejną konstrukcję: „oryginalne” i „dzieło”. Oryginalność w światowej tradycji prawniczej prawa autorskiego występuje nie po prostu jako nowość czy brak kopiowania, a prawdziwy odcisk osobowości autora, czyli ślad jego niepowtarzalnego, wolnego wyboru spośród mnóstwa możliwych wariantów wyrażenia. Utwór tradycyjnie rozpatruje się jako coś, w czym człowiek zostawia cząstkę własnej duszy, a nie po prostu jako obiekt informacyjny, który pojawił się na świecie sam z siebie.
Ta idea nie została wymyślona wczoraj. Konwencja berneńska o ochronie dzieł literackich i artystycznych, która ma już ponad sto trzydzieści lat i do której powstania przyłożył swoją wielką rękę wybitny francuski literat Wiktor Hugo, nigdzie wprost nie definiuje słowa „autor”, właśnie dlatego, że dla twórców tekstu w 1886 roku wyglądało to na tautologię. Autorem, oczywiście, mógł być tylko człowiek i wszystko inne wyglądało po prostu na nonsens. Całe międzynarodowe prawo własności intelektualnej przez wieki budowane było na tej milczącej, niewypowiedzianej na głos domniemaniu. Generatywna sztuczna inteligencja stała się pierwszą technologią w historii, która zmusiła to domniemanie do wypowiedzenia się na głos i udowodnienia samej siebie. W tej kwestii Ukraina jest jednym z niewielu krajów świata, który już spróbował dać sztucznej inteligencji bezpośrednią odpowiedź ustawodawczą, a nie pozostawił pytania na pastwę praktyki sądowej. Artykuł 33 ustawy nr 2811-IX wprowadził w ukraińskim prawie pojęcie, które prawnicy nazywają po łacinie prawem szczególnego rodzaju lub „sui generis”, czyli prawem do nieoryginalnych obiektów, które zostały wygenerowane, jak zaznaczył ustawodawca, przez program komputerowy. Pod pojęciem „program komputerowy” ustawodawca ma tutaj na myśli między innymi także systemy sztucznej inteligencji w rodzaju wielkich, znanych nam wszystkim modeli językowych. W samej ustawie taka definicja jest dość wąska i normy wskazują, że nieoryginalny obiekt to taki, który powstał w wyniku funkcjonowania programu komputerowego bez bezpośredniego udziału osoby fizycznej w jego powstaniu. Definicja jest dość jasna, jednak po niej od razu następuje ratunkowe zastrzeżenie, na którym trzyma się cała konstrukcja, podkreślające, że utwory stworzone przez osoby fizyczne z wykorzystaniem technologii komputerowych nie są uważane za obiekty nieoryginalne. Mówi nam to o tym, że sam fakt zastosowania SI jeszcze niczego nie rozstrzyga, a rozstrzyga miara i charakter ludzkiego udziału. Co zatem daje to prawo szczególnego rodzaju temu, kto nim włada? Uwierzcie, znacznie mniej niż pełnowartościowe prawo autorskie. Po pierwsze, nie tworzy ono żadnych osobistych praw niemajątkowych, a co za tym idzie, prawa autora do nazwiska, do nienaruszalności utworu i do ochrony własnej reputacji jako twórcy. Prawo szczególnego rodzaju jest czysto majątkowe i ekonomiczne. Po drugie, jest ono znacznie krótsze od zwykłego prawa autorskiego, które na Ukrainie, jak i w większości państw świata według ogólnych terminów ustalonych przez konwencje międzynarodowe, obowiązuje przez całe życie autora i jeszcze siedemdziesiąt lat po jego śmierci, podczas gdy termin obowiązywania prawa „sui generis”
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...ż bez człowieka nie ma autora! Kluczowa historia to tutaj wieloletnia sprawa sądowa Thaler v. Perlmutter. Mówi ona niewiele przeciętnemu obywatelowi, dlatego warto nieco szczegółowiej wyjaśnić istotę tej niezwykle interesującej batalii prawnej. Wszystko zaczęło się od tego, że naukowiec komputerowy Stephen Thaler stworzył system sztucznej inteligencji o nazwie Creativity Machine, który wygenerował obraz zatytułowany „Niedawne wejście do raju” (w oryginale: A Recent Entrance to Paradise). Thaler złożył wniosek o rejestrację prawa autorskiego, wskazując jako autora samą maszynę, a siebie jedynie jako właściciela praw, które powstały w imieniu maszyny. Urząd Praw Autorskich USA odmówił rejestracji, a Thaler zaskarżył tę odmowę do sądu. 18 marca 2026 roku Sąd Apelacyjny USA dla Dystryktu Kolumbii ostatecznie podtrzymał stanowisko Urzędu, wyraźnie podkreślając, że ludzkie autorstwo jest, zgodnie z rozstrzygnięciem sądu, „fundamentalnym wymogiem” prawa autorskiego, a amerykańska ustawa o prawie autorskim chroni wyłącznie rezultaty ludzkiej twórczości. W maju tego samego roku sąd odmówił rozpatrzenia sprawy w pełnym składzie kolegium sędziów. Ta decyzja jest zgodna z wnioskami samego Urzędu Praw Autorskich USA, który w styczniu 2025 roku opublikował drugą część swojego gruntownego raportu o relacjach między sztuczną inteligencją a prawem autorskim. Główny wniosek raportu polegał na tym, że samo wprowadzenie polecenia, nawet bardzo szczegółowego i pomysłowego, nie tworzy wystarczającego ludzkiego autorstwa, by chronić rezultat. Jednocześnie proces, w którym człowiek wybiera, redaguje, komponuje, twórczo przetwarza otrzymane materiały, może w pełni rodzić chronione dzieło autorskie, przynajmniej co do tych elementów, w których ujawnił się ludzki wybór twórczy. Wymowną jest tu międzynarodowo znana historia komiksu „Zarya of the Dawn”, którego autorka wykorzystała obrazy wygenerowane przez sieć neuronową Midjourney i chciała zarejestrować SI jako swojego współautora. Urząd Praw Autorskich najpierw zarejestrował utwór, a następnie zmienił swoją decyzję. Ochronę pozostawiono dla tekstu napisanego przez samą autorkę oraz za twórczy dobór i kompozycję obrazów w spójną historię, ale odebrano ją z poszczególnych wygenerowanych ilustracji, stwierdzając, że same w sobie nie mają wystarczającego ludzkiego autorstwa. To dość wymowna ilustracja zasady działania narzędzia przeciwko autorowi, zastosowanej jednak do konkretnego i bardzo praktycznego przypadku. W tej kwestii istnieje także zupełnie inne podejście, które pozwala zobaczyć, że jednomyślności na świecie nie ma nawet co do takich podstawowych zasad. Brytyjskie prawo autorskie od 1988 roku zawiera przepisy o „dziełach generowanych komputerowo”, czyli, jak już je określiliśmy, dziełach stworzonych przez komputer przy braku autorstwa człowieka w klasycznym rozumieniu, i w tym przypadku prawo nie pozostawia dzieła bez ochrony, lecz wprost określa autorem osobę, która podjęła działania niezbędne do stworzenia dzieła. Jest to bardzo rzadki w skali światowej przykład, gdy prawodawca uznał, zasadniczo, figurę organizatora procesu twórczego za pełnoprawnego autora, jednak bez osobistych praw niemajątkowych i ze skróconym okresem ochrony. Ten przepis, uchwalony na długo przed pojawieniem się współczesnych modeli generatywnych, dziś zmusza brytyjskich prawników i ustawodawców do ponownej dyskusji nad tym, czy nadaje się on do epoki wielkich modeli językowych i czy wymaga pewnej rewizji. Dotykając tej kwestii, należy porównać cztery modele państwowe, które powstały w tym kontekście. Ukraina, jak już przeanalizowaliśmy, wybrała drogę szczególnego prawa ograniczonego w czasie, bez osobistych praw niemajątkowych. Stany Zjednoczone wybrały drogę kategorycznej odmowy ochrony tam, gdzie brak ludzkiego wkładu twórczego. Unia Europejska wybrała drogę elastycznej interpretacji sądowej dawnego kryterium oryginalności, a Wielka Brytania poszła drogą warunkowego przypisania autorstwa temu, kto zorganizował proces tworzenia. W rezultacie mamy cztery zupełnie różne instrumenty prawne i zarazem jeden i ten sam problem, który każdy system stara się chronić na swój sposób, ponieważ wartość powinna wynikać z ludzkiej decyzji, a nie z samego faktu pojawienia się tekstu, obrazu czy melodii. Na poziomie globalnym zaś jednolitego obowiązkowego standardu wobec sztucznej inteligencji obecnie nie istnieje. Światowa Organizacja Własności Intelektualnej (WIPO) od kilku lat prowadzi systematyczny dialog na ten temat w ramach tzw. WIPO Conversation on Intellectual Property and Frontier Technologies. Tak więc sesja w kwietniu 2025 roku w Genewie była poświęcona bezpośrednio postaci ludzkiego autora w dobie sztucznej inteligencji, sesja w październiku 2025 roku – syntetycznym mediom, a w marcu 2026 roku organizacja uruchomiła osobną platformę do technicznego dialogu między twórcami SI a właścicielami praw. Jesienią 2026 roku odbędzie się pierwsze globalne forum WIPO poświęcone własności intelektualnej i sztucznej inteligencji, jednak są to wciąż płaszczyzny rozmowy, a nie uchwalania wiążących norm międzynarodowych i niezbędnej społeczności światowej umowy prawnie wiążącej, która uregulowałaby kwestię autorstwa utworów powstałych z udziałem sztucznej inteligencji na świecie, którego na razie nie ma i, co oczywiste, w najbliższych latach również nie powstanie. Wracając do ukraińskiego ustawodawstwa w tej sprawie, należy podkreślić, że artykuł 33 Ustawy nr 2811-IX to bardzo ważny, ale wąski instrument. Rozstrzyga on czysto prawnoautorski problem i w żaden sposób nie jest kompleksową regulacją sztucznej inteligencji, a takiej regulacji w
Na dziś w Ukrainie takiej regulacji w ogóle nie ma. Sytuacja ma się zmienić jeszcze przed końcem tego roku. Ministerstwo Transformacji Cyfrowej poinformowało, że w ciągu 2026 roku będzie pracować nad projektem odrębnej ustawy o sztucznej inteligencji, która ma zharmonizować ukraińskie prawodawstwo z europejskim AI Act. Jest to krok logiczny i praktycznie konieczny ze względu na status Ukrainy jako kandydata do członkostwa w Unii Europejskiej, dla którego dostosowanie prawa krajowego do acquis communautaire jest wymogiem formalnym, a nie uprzejmą prośbą.
Według posiadanych informacji, w połowie lipca 2026 roku prace przygotowawcze zostały już wykonane. Specjalistyczna grupa robocza, w skład której weszli przedstawiciele biznesu, nauki i oświaty, przygotowała mapę drogową oraz białą księgę dotyczącą regulacji sztucznej inteligencji w Ukrainie, wybierając drogę zachęcania biznesu do samoregulacji i stopniowego dostosowywania się do przyszłych zasad. Jesienią 2025 roku na portalu „Diia” uruchomiono krajowego asystenta opartego na sztucznej inteligencji, co stało się przykładem tego, jak państwo samo już integruje te technologie we własną pracę, deklarując ambitny cel wejścia do trójki światowych liderów we wdrażaniu sztucznej inteligencji w sektorze publicznym do 2030 roku.
Jednak nawet po uchwaleniu nowej ustawy pozostaną pytania, na które artykuł 33 nie udziela odpowiedzi. Na przykład: jak określać uprawnionego użytkownika programu komputerowego, gdy mowa o globalnej platformie, zarejestrowanej za granicą i podporządkowanej obcemu prawu? Jak zapewnić, aby zagraniczni twórcy dużych modeli językowych w ogóle liczyli się z ukraińskim prawodawstwem, gdy trenują swoje systemy na zbiorach tekstów, wśród których mogą znajdować się także utwory ukraińskich autorów? Na świecie już toczą się głośne procesy sądowe, takie jak pozew banku zdjęć Getty Images czy grupy artystów przeciwko twórcom modeli generatywnych, w których rozstrzygana jest właśnie ta pokrewna, lecz zasadnicza kwestia: czy w ogóle wolno trenować sieć neuronową na chronionych utworach bez zgody uprawnionych. Ukraińscy artyści, autorzy i wydawcy powinni uważnie śledzić tę praktykę, ponieważ prędzej czy później dotknie ona także ich, jeśli już się to nie stało.
Oczywiście wszystko, o czym była mowa wyżej, można by pozostawić prawnikom, gdyby chodziło wyłącznie o techniczne subtelności rejestracji praw. Jednak dla ukraińskiej kultury, która obecnie znajduje się w stanie, trudnym do opisania innym słowem niż „przetrwanie”, podobna dyskusja występuje w żaden sposób nie jako pewna abstrakcja, lecz jako kwestia dosłownie ekonomicznego i moralnego istnienia całego środowiska zawodowego. Ukraińscy twórcy literatury pięknej, podobnie jak wielu innych kolegów z sektora kultury, przez cały miniony i bieżący rok wielokrotnie publicznie omawiali zagrożenie, jakie dla ich zawodu stanowi sztuczna inteligencja, podkreślając, jakie właściwie subtelności, na przykład w przekładzie literackim, maszyna jak dotąd nie jest w stanie odtworzyć, to znaczy intonację, kontekst kulturowy, odwagę swobodnej decyzji tam, gdzie dosłowne tłumaczenie byłoby martwe.
Wielu ukraińskich i światowych twórców wielokrotnie zauważało, że sztuczna inteligencja może być świetnym pomocnikiem dla autorów, studentów i badaczy, lecz nie jest zdolna zastąpić pisarza, ponieważ jest pozbawiona własnego doświadczenia życiowego, a przy tym wciąż często się myli, szczególnie gdy chodzi o wąsko wyspecjalizowane tematy, niekiedy wymyślając fakty, które po prostu nie istnieją. Tymczasem odróżnienie tekstu wygenerowanego przez maszynę od tekstu napisanego przez człowieka wyłącznie na podstawie powierzchownych cech staje się coraz trudniejsze.
Znamienny był także międzynarodowy projekt ARTIFACT, zaprezentowany z udziałem ukraińskich artystów, poświęcony właśnie wzajemnemu oddziaływaniu sztuki i sztucznej inteligencji przez pryzmat kultury czasu wojny. Jego uczestnicy z Ukrainy podkreślali potrzebę wypracowania wspólnych zasad przejrzystości. Jeśli artysta używa narzędzi AI w swojej pracy, powinien wyraźnie oznaczać, którą część dzieła wykonał algorytm, a którą on sam. Zaznaczono również, że maszyna może być narzędziem lub pomocnikiem, lecz nie zastępuje ludzkiej duszy, która stoi za dziełem sztuki.
W tym jest w pewnym stopniu także bezpośredni składnik ekonomiczny, związany z tematem organizacji zbiorowego zarządzania, takich jak ARMA, WAAP i KAMP, ponieważ te organizacje, które i tak ciężko przeżywają wyzwania wojenne, reformę akredytacji i zmiany legislacyjne, stają teraz przed kolejnym praktycznym wyzwaniem: jak odróżnić pracę napisaną przez człowieka od melodii czy obrazu wygenerowanego przez sieć neuronową, gdy oba trafiają do tego samego katalogu do naliczania tantiem?
Wszyscy musimy zrozumieć, że jeśli ustawa i odpowiednia praktyka nie nauczą się wyznaczać tej granicy wyraźnie i konsekwentnie, to rynek grozi zalaniem tanią, bezosobową, nieoryginalną treścią, która wypchnie z niego płatną pracę żyjących poetów, tłumaczy, ilustratorów i kompozytorów, z których wielu i tak pracuje dziś w wyczerpujących, często głęboko niebezpiecznych warunkach, a mimo wszystko pracują… nadal tworzą i przekazują dziedzictwo… nasze narodowe dziedzictwo. Trzeba harmonijnie i ostrożnie przeprowadzić tę granicę prawną, ponieważ od tego zależy ekonomiczne przetrwanie i tak niezwykle chwiejnej branży.
Z całego powyższego wynika kilka zupełnie praktycznych wniosków dla wszystkich tych, którzy codziennie piszą, tłumaczą, malują lub komponują muzykę. Głównym aspektem dla każdego współczesnego twórcy jest konieczność analizy norm prawnych, przynajmniej w zakresie własnej bezpośredniej działalności. Czytajcie umowy użytkownika tych usług sztucznej inteligencji, z których korzystacie. Artykuł 33 Ustawy nr 2811-IX wprost dopuszcza, aby umowa określała, komu przysługuje prawo szczególnego rodzaju do wygenerowanego obiektu, a to oznacza, że warunki korzystania z konkretnej usługi mogą rościć sobie prawa szersze niż te, których intuicyjnie oczekuje przeciętny użytkownik.
Poza tym dokumentujcie własny proces twórczy. Zachowujcie szkice, wersje zapytań do sztucznej inteligencji i, co najważniejsze, własne poprawki oraz decyzje podjęte na podstawie otrzymanego materiału maszynowego. Właśnie ten ślad twórczego wyboru, a nie sam fakt użycia lub nieużycia AI, stanie się decydującym dowodem autorstwa, jeśli kiedyś trzeba będzie go bronić.
Co do kwestii wydawców, w tym wypadku warto wyraźnie rozróżniać w umowach z autorami dwa zasadniczo różne przypadki: utwór ludzki, stworzony z pomocą sztucznej inteligencji jako narzędzia, oraz nieoryginalny obiekt, który został wygenerowany przez maszynę. Najważniejsze – trzeba uważnie śledzić proces legislacyjny i ustawę o sztucznej inteligencji, którą przygotowuje Ministerstwo Transformacji Cyfrowej, ponieważ może ona zmienić obowiązujące reguły gry, a zatem zawodowe i twórcze związki powinny już teraz domagać się, aby wartość ludzkiej pracy twórczej była w tej ustawie chroniona jednoznacznie.
Wreszcie wróćmy do tłumaczki z pierwszego wiersza tego artykułu. Wzięła od maszyny natchnienie i odrzuciła wszystko inne. Właśnie w tym geście wyboru, w tej melodyjności, która pasowała do jej własnego ucha, tkwiło to, co prawo własności intelektualnej próbuje opisać i chronić. Słowo „muza” w kulturze europejskiej nigdy nie odsyłało nas do jakiegoś współautora. Muza nie pisze wiersza zamiast poety, ona jedynie skłania go, by sięgnął dalej, niż sam sądził, że jest zdolny. Sztuczna inteligencja w swoim najuczciwszym zastosowaniu zajmuje w procesie twórczym właśnie to miejsce – miejsce muzy, a nie autora. Ukraińskie prawo szczególnego rodzaju do nieoryginalnych obiektów, amerykański fundamentalny wymóg ludzkiego autorstwa, europejski twór intelektualny, brytyjska postać organizatora procesu twórczego… wszystkie te zupełnie różne konstrukcje prawne, w swej istocie, mówią o jednym i tym samym, a mówią to, że prawo i honorarium muszą podążać za ludzką decyzją, ludzkim doświadczeniem, ludzkim wyborem, a nie za samym faktem pojawienia się tekstu, obrazu czy melodii.
Ta granica jest cienka i wyznaczenie jej będzie coraz trudniejsze, zwłaszcza w miarę jak algorytmy uczą się naśladować ludzki głos, sposób pisania i tok myślenia coraz bardziej przekonująco. Dlatego tym bardziej każdy z nas powinien wyznaczać tę granicę świadomie, troskliwie i z przekonaniem, że na szali leżą nie abstrakcyjna elegancja prawnicza, lecz całkiem realne losy zwykłych ludzi – takich jak nasza tłumaczka, która rano po ostrzale szuka właściwego słowa – oraz tysięcy takich osób jak ona, dla których ukraińska kultura dziś jest nie tylko pracą, lecz pewną formą duchowego i intelektualnego oporu. Cyfrowa muza może podpowiedzieć wers, jednak pod poematem musi stać imię człowieka, który odważył się przekazać nam coś swojego, szczerego, żywego i otwartego.
Tłumaczenie maszynowe
Ludmyła OSTROWSKA, Dmytro ŁOMACZUK, Middelburg, Niderlandy. W sali koncertowej w Zelandii odbył się Światowy Festiwal Sztuki i Kultury Ukraińskiej (World Festival of Ukrainian Art and Culture), podczas którego ponad 90 amatorów i profesjonalistów z Ukrainy, Niderlandów, Izraela, Czech, Polski, Niemiec i Belgii przez trzy dni prezentowało swoje talenty w konkursach wokalnych, choreograficznych, literackich i plastycznych. O wysokim poziomie tego zakrojonego na szeroką skalę międzynarodowego projektu kulturalnego, który po raz pierwszy zawitał do Niderlandów, świadczy nie tylko wielu utalentowanych uczestników, wyróżnionych nagrodami, ale także skład szacownego międzynarodowego jury. Prezydentem festiwalu, jego założycielem i pomysłodawcą, przewodniczącym jury, zasłużonym działaczem kultury i sztuki Ukrainy, pochodzącym z obwodu czerniowieckiego, jest Pawło Bubriak – szef Stowarzyszenia Ukraińców w Republice Czeskiej, założyciel i kierownik VIA „Suzirja Karpat”, muzyk, kompozytor, piosenkarz, autor tekstów piosenek, aktor. Jako lider kultury i strateg zainicjował on stworzenie tej globalnej platformy, która odkrywa nowe nazwiska, wspiera uzdolnioną młodzież i sprzyja rozwojowi międzynarodowego dialogu, umacniając Ukrainę jako potężne państwo kulturalne na świecie. Wśród widzów dwie trzecie stanowili Holendrzy, którzy podchodzili i dziękowali artystom za oryginalność, piękno strojów narodowych oraz zapewniali Ukraińców o swoim wsparciu. A Ukraińcy mieszkający za granicą mówili, że odczuli jedność, wsparcie i więź psychologiczną z domem. „Ten festiwal to instrument dyplomacji publicznej, nasza możliwość przypomnienia, że Ukraina stoi na straży cywilizowanego świata, i aby zwyciężyć rosyjskiego wroga, musimy się jednoczyć” – powiedział Pawło Bubriak. Menedżerka techniczna i sekretarz jury, utalentowana poetka, artystka, piosenkarka Julia Żurawel, która mieszka w Niderlandach, jest przekonana, że festiwal łączy pokrewne dusze, czyni ten świat lepszym i jaśniejszym. Przewodniczący Rady Patronackiej Festiwalu, członek jury Wasyl Moskow – doktor filozofii, menedżer, naukowiec, znawca muzyki i kina – wysoko ocenił kreatywność, treść i głębię kulturową prac twórczych. Wysoką ocenę występom uczestników i uczestniczek festiwalu wystawił wiceprezydent festiwalu, członek jury, dyrektor artystyczny i reżyser Kijowskiego Teatru Miniatur Estradowych, honorowy pracownik kultury i sztuki Ukrainy, działacz społeczny Ilja Lerner. Prace festiwalowe uważnie słuchała, oglądała i oklaskiwała solistka Opery Jerozolimskiej, wykładowczyni śpiewu w Jerozolimskiej Akademii Muzyki i Tańca, doktor filozofii Switłana Bendikowa. Switłana pochodzi z obwodu ługańskiego, dzieciństwo spędziła na Połtawszczyźnie, a z Krzywego Rogu prawie 30 lat temu wyjechała do Izraela. Członkowie jury, artyści Brygady Frontowej Ukraińskiego Radia, bracia bliźniacy, uczestnicy duetu „A my udwoch”, zasłużeni artyści Ukrainy Andrij i Wasyl Tomilenkowie nazwali festiwal godną prezentacją Ukrainy. Piosenkarka, reżyserka, autorka programów Telewizji Ukraińskiej, laureatka Międzynarodowej Nagrody Artystycznej im. Wałentyna Mychajluka oraz Nagrody Artystycznej im. S. Hułaka-Artemowskiego, artystka ludowa Ukrainy Tetiana Nehrij szczególną uwagę poświęciła ekspresji emocjonalnej. Reżyser filmowy, Bohater Ukrainy, laureat Nagrody Szewczenkowskiej, doktor nauk o sztuce, prezes Stowarzyszenia Pracowników Kultury i Sztuki Ukrainy, artysta ludowy Ukrainy Dmytro Łomaczuk w pracach konkursowych wysoko ocenił spójność zamysłu autorskiego i wyrazistość artystyczną. Silna jest także ekipa zwycięzców i uczestników koncertu galowego festiwalu. Dyplomem pierwszego stopnia nagrodzono absolwentkę Lwowskiej Narodowej Akademii Muzycznej im. Mykoły Łysenki, lwiankę tymczasowo mieszkającą w Czechach, Mariję Dmytrowską za jej autorską piosenkę „Ja – Ukraina”, którą napisała w domu w nocy, kiedy raszyści ostrzeliwali Lwów i wszyscy modlili się o swoje życie. „Jestem szczerze wdzięczna Rusłanowi Martyniukowi za to, że w ciągu kilku dni zrobił aranżację i mogłam przedstawić premierę – powiedziała piosenkarka. – Jestem niezmiernie wdzięczna za możliwość niesienia kultury ukraińskiej na cały świat”. Piosenka jest pełna bólu i nadziei na zwycięstwo nad wrogiem. Wzruszająco brzmiała w wykonaniu Mariji druga piosenka festiwalowa – „Klenowa bałada” Anatolija Matwijczuka przy akompaniamencie bandury w rękach piosenkarki i skrzypaczki Hanny Newynnej. Ten debiutancki duet zajął również pierwsze miejsce w swojej kategorii. Hanna Newynna otrzymała najwyższe wyróżnienie także w kompozycji instrumentalnej. Nagrodę posiada również wyrazista piosenkarka Ludmyła Czyżewska – przedstawicielka Ukraińców w Czechach. Głosem Ukrainy w Europie nazywają wokalno-choreograficzny zespół „Barwinok” przy Niemiecko-Ukraińskim Towarzystwie „Kiel e.V.”. Młodzi artyści pod kierunkiem Olhi Szepet i Darji Hiriuszty zajęli na festiwalu zaszczytne miejsce wśród zespołów. Wiele pierwszych miejsc zajęły również zespoły, które przybyły na festiwal z Ukrainy na zaproszenie komitetu organizacyjnego. Wychowankowie Centrum Kultury i Wypoczynku Rady Osiedlowej w Putyle (obwód czerniowiecki) „Dity Bukowyny” przygotowali na festiwal 35 występów. Szefowa Centrum – zasłużony działacz sztuki estradowej Ukrainy Switłana Szynkariuk – jest zadowolona z wyróżnień swoich wychowanków: „Z 16 numerów koncertu galowego 6 występów było naszych. Poziom profesjonalny festiwalu jest dość wysoki, ale zdobyliśmy 11 pierwszych nagród, 4 drugie nagrody i 3 trzecie nagrody. Wielkie podziękowania dla rodziców i dzieci”. Dyplomami pierwszego stopnia nagrodzeni zostali: Władysław Skrypczuk, Wiktorija Wasznij, Matwij Małysz, Anna Wełyczko, Władysława Fedan, Ewa Trufyn, Alina Petrosaniak, Wika i Nika Małysz. A także troiste muzyki w składzie: Władysław Skrypczuk, Iwan Trojecki, Anatolij Zotow. Jury wysoko oceniło kunszt wykonania słowa artystycznego Złaty Polak w kompozycji literacko-muzycznej „Rozryta mohyła” z a cappella wykonanym utworem „Ne żurys, Ukraino”. „Prawdziwa aktorka!” – wykrzyknął Ilja Lerner. Nagrodę sympatii prezydenta festiwalu otrzymał Władysław Skrypczuk. Bierzemy udział w wielu konkursach, robimy koncerty wyjazdowe. Szczególnej siły występom tym dodaje fakt, że wykonują je dzieci, których rodzin bezpośrednio dotknęła wojna. To Włada Fedan, która wraz z mamą przeprowadziła się jako osoba wewnętrznie przesiedlona i obecnie mieszka w Serhijach. Podczas gdy jej ojciec walczy na froncie, ona kontynuuje śpiewanie. To siostrzyczki Wika i Nika Małysz, których ojciec również walczył od pierwszych dni wojny. Uzyskane zwycięstwa to artystyczny wkład w umacnianie tożsamości ukraińskiej. Takie wydarzenia pokazują, że prawdziwa siła kultury to nie tylko zbiórki charytatywne, które nieustannie prowadzimy w latach wojny na pełną skalę, ale także wychowanie patriotyzmu i kształtowanie silnej, niezłomnej tożsamości w nowym pokoleniu. Na festiwal zaproszono również Ludowy Zespół Pieśni i Tańca „Lisoryb” z osiedla Wełykyj Byczkiw w rejonie rachiwskim obwodu zakarpackiego pod kierunkiem zasłużonego pracownika kultury.
Ukrainy Wołodymyra Szepety, który już od 20 lat kieruje zespołem. Jest to jeden z najbardziej znanych amatorskich zespołów Zakarpacia, który prezentuje oryginalną sztukę huculską zarówno w Ukrainie, jak i daleko poza jej granicami. Według słów Wołodymyra Szepety, podczas występów zagranicznych zespół zapoznaje europejską społeczność z tradycyjnymi huculskimi pieśniami, tańcami i muzyką instrumentalną, demonstrując bogactwo dziedzictwa kulturowego Ukrainy. Ludowy amatorski zespół pieśni i tańca „Lisoryb” został zwycięzcą w kategoriach „śpiew grupowy” i „choreografia grupowa”. Wśród wyróżnionych wysokimi nagrodami znaleźli się artyści z Holandii, Polski, Czech, Niemiec, Ukrainy: Wiktorija Wasznij, Iryna Beczka, Matwij Małysz, Daria Hyriushta, duet Ołeksandry Musijenko i Anny Czernych, wychowankowie studia „Dzieci Izraela” Miłana i Maksym Ochany, Amir Abeskuz, Janir Kliker. W kategorii pieśni ludowych za najlepsze uznano wokalno-instrumentalny zespół „Dżereło”, Ołeha Bursę, Hannę Hadżę, która w duecie z Mariją Tymofij otrzymała nagrodę również w kategorii „Folklor”. Wysoki kunszt na festiwalu zademonstrowali Natalija Pokynczereda, Ludmyła Cebro, Natalija Demczyk, Anatolij Zotow, Ołeksandra Musijenko, Tetiana Łucenko i wielu innych uczestników. Każdy z nich wniósł swój wkład w prezentację Ukrainy światu. Przepełniona widzami sala koncertowa w stolicy holenderskiej prowincji przez cały czas trwania festiwalu świadczyła o tym, że kultura ukraińska potrafi jednoczyć, inspirować i poruszać najgłębsze struny duszy. Tak wielkie wydarzenie stało się możliwe dzięki potężnemu wsparciu mecenasów i partnerów. Prezydent festiwalu Pawło Bubriak wyraził szczerą wdzięczność za wsparcie Praskiej Akademii Nauk i Technologii w osobie jej rektora W. Moskowa, firmie budowlanej „SVIT-STAVING” i jej dyrektorowi R. Mytriukowi, a także Radzie Patronackiej festiwalu. Dzięki ich pomocy kultura ukraińska zabrzmiała w Europie ze szczególną siłą. Podczas gdy nasi obrońcy trzymają front na pierwszej linii, ukraińskie talenty trzymają front kulturalny i dyplomatyczny w Europie, demonstrując całemu światu, że Ukraina to nie tylko ból i wojna, ale także niezłomna wola, głębokie tradycje i niewyczerpany potencjał twórczy. Światowy festiwal sztuki i kultury ukraińskiej po raz kolejny udowodnił, że kultura ukraińska brzmi mimo wszystko – w naszych pieśniach, w naszej twórczości, w każdym słowie i nucie, dając Ukraińcom poczucie jedności i ciepło rodzinnego domu. Niech nasza pieśń brzmi daleko poza granicami Ukrainy i przypomina całemu światu: jesteśmy, tworzymy, jesteśmy niezłomni.
Tłumaczenie maszynowe
Choć przykro to przyznawać, rzeczywistość musimy przyjmować taką, jaka jest: w kilku sąsiednich krajach, które powinny być naszymi bezwarunkowymi sojusznikami, nasiliły się nieprzyjazne nastroje polityczne. Przykro było, powiedzmy, otrzymać list od znajomego z Bułgarii, który pisze, że obecnie panuje tam “prokremlowska i antyeuropejska propaganda obecna wszędzie”. I dodaje: “Nasze społeczeństwo choruje i, jakkolwiek paradoksalnie to brzmi, właśnie Ukraina pomoże nam uwolnić się od kremlowskiego wpływu i bezduszności”. Jaskrawy wyraz solidarności z Ukrainą w 2022 roku poświadczyła także literatura. Pisarze z różnych krajów aktywnie pisali wówczas wiersze i prozę, wydawali książki poświęcone wojnie rosyjsko-ukraińskiej. Po czterech latach podobne nastroje osłabły i choć całkowita obojętność nie nastąpiła, twórcy znacznie rzadziej sięgają po temat największego obecnego zbrojnego starcia w Europie. Dlatego szczególnie cenimy każdy utwór, który wciąż niesie czytelnikom prawdę o tej wojnie, bo nie stała się ona ani mniej okrutna, ani mniej krwawa. Właśnie takie są nowe wiersze pisarza z Sofii, Swetosława Georgiewa, napisane tego lata. Tłumacz Obojętność to nieludzkość, nieludzkość to potępienie Wokół flagi – żółte z niebieskim, morze bezkresne nagrobków wtnie się w pamięć chłopca jeszcze od czterech lat. Jemu ze zdjęcia uśmiecha się tata – zapłacił on najwyższą cenę, by cicho było w niebieskim błękicie… Dziecko przytula nagrobne płyty, uścisków taty szuka po świecie, rączkami chce go owinąć… Na płytach zwiędłe kwiaty, i cicho w niebieskim błękicie, i płacze cichutko serce rozbite. Wokół flagi – żółte z niebieskim, morze bezkresne nagrobków wtnie się w pamięć chłopca jeszcze od czterech lat. *** Mokro dzisiaj w okopie i chmury śmierci przynosi niebo. Mamo, ja ten chłopiec, którego życie jest najważniejsze dla ciebie. Ja mogę piersią spotkać pocisk, lecz w marzeniach nie widziałem zburzonych chat. Wiosna, jak kiedyś w dzieciństwie, zielona, ziemia strojnie zagra do mnie. I grzeją promienie, i grzeją promienie… Ludzkie życia odbieram, zabijając dla wolności, i dziesiątki razy dziennie umieram… Mamo, ja syn twój i kocham jeszcze twoje domowe kompoty… Wiosna, jak kiedyś w dzieciństwie, zielona, ziemia strojnie zagra do mnie. I grzeją promienie, i grzeją promienie… Mamo, ja może przyjdę do ciebie, nade mną jutro kruk zakracze… Otuli ziemia – kołdra ciepła, i uśmiech znowu twój zobaczę. Wiosna, jak kiedyś w dzieciństwie, zielona, ziemia strojnie zagra do mnie. I grzeją promienie, i grzeją promienie… *** Piękna dziewczyna, ma dwadzieścia i trzy, piękna dziewczyna, a ileż żalu, piękna dziewczyna – ręce okaleczone, piękna dziewczyna o delikatnym obliczu, trwa i dalej wojna rujnująca… Piękna dziewczyna – warkocz strumieniuje, piękna dziewczyna – niespełnione marzenia, piękna dziewczyna z rozbitego domu, piękna dziewczyna w świecie strasznym, piękna dziewczyna o sercu pięknym, lecz dalej trwa wojna niecnotliwa… *** Właśnie skończył się ostatni bój. Oto obok mnie towarzysz mój, zawsze wesoły, dziwaczny, czasem nawet i grubiański. Dla mnie życiem dwa razy ryzykował, pod ostrzałem dotarł i mnie zabrał. Sasza odważny, odważny – do głupoty, i marzy, by minęło wojenne obłęd. On o żonie często opowiada, wtedy zdjęcie syna pokazuje. Z zagasłym spojrzeniem towarzysz mój – właśnie skończył się ostatni bój. Był on wesoły, dziwaczny, czasem nawet i grubiański… *** Metro całe pełne po brzegi, lecz tylko nie jadą wagony, i wybuchy gdzieś na zewnątrz rozbrzmiewają, huczą nad miastem drony. Metro całe pełne po brzegi, terror doprowadził życie do rozpaczy. Postęp rozpędzają szaleńczo ludzie, auta, telefony, fastfoody… Metro całe pełne po brzegi, walka o życie trwa. Cywilizacja, postęp – i znowu narody wojna zalewa krwią… Z bułgarskiego przełożył Wiktor Melnyk
Tłumaczenie maszynowe
Eduard OWCHARENKO Zdjęcie Eduarda Meżula “Kasandra” – klasyczna i jednocześnie niezwykle aktualna historia o kobiecym doświadczeniu wojny: o nieopowiedzianym bólu tych, które wbrew własnej woli znalazły się pod władzą zdobywców, oraz o cichej, upartej sile zachowania własnej tożsamości nawet wtedy, gdy nie jest ona w stanie pokonać wrogich umocnień. Opierając się na “Iliadzie” Homera, “Agamemnonie” Ajschylosa, “Trojankach” Jean-Paula Sartre’a na motywach Eurypidesa oraz dramatycznym poemacie Łesi Ukrainki, spektakl reinterpretuje mit o niesłyszanej antycznej wieszczce Kasandrze – trojańskiej królewnie i kapłance Apollina, której przepowiedni o nadchodzącej katastrofie nikt nie słuchał, aż stało się za późno, i która po upadku Troi dostała się w niewolę do Agamemnona, ale na własne oczy zobaczyła jego bezchlubną śmierć. Akcja rozgrywa się jednocześnie w dwóch płaszczyznach czasowych – współczesności i mitycznej przeszłości. Łączy je Kass – kobieta ze współczesnej strefy konfliktu, która pewnego dnia budzi się, nie pamiętając, kim jest. Jej partner Agam, wpływowy polityk, za pomocą psychoterapeuty doktora Apolona próbuje przywrócić jej utraconą tożsamość, jednak jego wersja wydarzeń okazuje się pełna luk i sprzeczności. Wątpliwości Kass wzmacniają niepokojące sny, w których staje się mityczną Kasandrą – córką trojańskiego króla Priama, uprowadzoną przez Agamemnona po upadku Troi. Poznawszy prawdę o swojej przeszłości, Kass staje przed wyborem, zdolnym na zawsze zmienić jej życie i przyszłość jej świata. – Przez tysiąclecia kolejne Kasandry ostrzegały ludzkość przed tragedią wojny – i ich głosy pozostawały niesłyszane. Znowu i znowu wypieramy traumatyczne doświadczenia, zapominamy o ofiarach i odtwarzamy te same mechanizmy przemocy – mówi reżyser Grzegorz Jarzyna. – W naszej wersji współczesna Kasandra staje się strażniczką pamięci: przypomina to, co inni próbują wymazać. Domaga się prawdy i odpłaty za zbrodnie, bo tylko prawda jest w stanie przerwać krąg przemocy. W centrum spektaklu – życie kobiet poszkodowanych przez wojnę: strach, upokorzenie, rany psychiczne. Kobiety rzadko rozpoczynają wojny, ale to właśnie one przeżywają ich najcięższe konsekwencje, pozostając przy tym niesłyszanymi – nie stawia się im pomników, nie układa pieśni i poematów, jak o mężczyznach-bohaterach. “Kasandra” daje im głos. – Wszystko zaczęło się od castingu, ale kiedy słyszysz nazwisko Grzegorza Jarzyny w związku z takim materiałem, wątpliwości nie pozostaje – przyznaje odtwórczyni roli Kass i Kasandry Natalia Kobizka. – To ten przypadek, kiedy rozumiesz skalę i znaczenie przyszłej pracy już na etapie przygotowań, dlatego bardzo ucieszyłam się z możliwości stania się częścią tego procesu. “Kasandra” – to niezwykle wielowarstwowe dzieło, które dziś brzmi ostro i boleśnie aktualnie. Przyciągnęła mnie możliwość zrozumienia nie tylko fabuły, ale psychologii człowieka, który widzi prawdę, ale którego nikt nie słucha. To o nastroju czasu, o głosie jednostki w świecie, który pęka, i o głębokich wewnętrznych poszukiwaniach, które zawsze rezonują z teraźniejszością. To mój debiut w Teatrze Łesi Ukrainki. Proces prób był bardzo nasycony, intensywny i jednocześnie satysfakcjonujący. To była praca na wysokich obrotach i głębokiej koncentracji, gdzie każdy z nas szukał nie tylko zewnętrznej formy, ale prawdziwej prawdy charakteru. Było poczucie narodzin czegoś znaczącego każdego dnia. Moja bohaterka – to kobieta, która nie ma prostego czarno-białego wyboru. Praca nad jej wizerunkiem wymagała niemało wewnętrznej energii, gdyż ważne było uniknięcie sztampy. Szukaliśmy jej żywych punktów bólu, wrażliwości, siły i tego momentu załamania, kiedy zwykły świat się wali. To złożona wewnętrzna droga, którą za każdym razem przeżywasz na scenie na nowo. Pracować z Grzegorzem Jarzyną – to ogromne wyzwanie zawodowe i przywilej jednocześnie. Jest reżyserem, który niezwykle subtelnie wyczuwa puls czasu i przestrzeń sceny. Stawia wysoką poprzeczkę, nie daje “Kasandrą”. Szczególnie ważne jest to, że ten projekt połączył aktorów dwóch teatrów, ukraińską i polską ekipę. Wątpię, by w innych okolicznościach mielibyśmy taką możliwość spotkać się w jednej pracy. Ten projekt naprawdę wszystkich nas połączył. Grzegorz Jarzyna – to bardzo delikatny, inteligentny i wrażliwy człowiek. Uważnie wsłuchiwał się w nas, zwłaszcza kiedy pracowaliśmy z tematami wojny, straty i śmierci. Dla niego ważne było zrozumienie, czy jesteśmy gotowi mówić o tym i na ile szczerze. Początkowo pomagali nam tłumacze, ale stopniowo stali się prawie niepotrzebni – nauczyliśmy się rozumieć siebie nawzajem. Grzegorz, nawiasem mówiąc, nauczył się wielu ukraińskich słów. Dla mnie jednym z głównych tematów spektaklu jest kobieta na wojnie. Kobieta, która traci męża, braci, ojców, dzieci. To niekończąca się strata. Moja bohaterka Hekabe urodziła 50 dzieci i wszystkie je straciła. Zginęły na wojnie. W tym dla mnie jest silna metafora naszej teraźniejszości. Moja droga do tego wizerunku nie była prosta. Nigdy nie myślałam, że teksty z greckiego eposu mogą stać się dla mnie tak bliskie. W Hekabe poczułam ogromną kobiecą i macierzyńską siłę – siłę, która może i zniszczyć, i odrodzić, i zainspirować. Cieszę się, że dzięki tej roli mogę przejawić tę stronę siebie. W spektaklu nie ma dublerów – każdą rolę wykonuje jeden aktor. I to jest ważne, ponieważ spektakl tworzył się właśnie pod nas. Nie myślę, że to ostateczny rezultat. Spektakl dopiero się narodził i już zaczął zmieniać się razem z widzem. Pierwsze spotkanie z nim mocno na nas wpłynęło. Bardzo się cieszę, że stałam się częścią tej pracy. Mamy naprawdę unikalny zespół i jeśli usunąć z niego choć jedną osobę, to będzie już zupełnie inny spektakl. W publikacji wykorzystano materiały ze strony teatru. Wspólna premiera dwóch wiodących teatrów narodowych Kijowa reinterpretuje antyczną przepowiednię jako historię o kobietach, pamięci i wojnie. Narodowy Akademicki Teatr Dramatyczny imienia Łesi Ukrainki oraz Narodowy Akademicki Teatr Dramatyczny imienia Iwana Franki przedstawią wspólną premierę dramatu “Kasandra” Grzegorza Jarzyny i Romana Pawłowskiego-Felberga.
Tłumaczenie maszynowe
Heorhij FILIPCZUK 10 października późnym wieczorem w Kijowie na prospekcie Stepana Bandery zakończył się swoisty Dzień otwartych drzwi w galerii Artysty Jurija Nahułki. Kilkugodzinna wizja ciekawych spotkań, rozmów i TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA «PROŚWITA» imienia TARASA SZEWCZENKI Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo “Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KW nr 4066 z 02.03.2000 r. dyskusji o tym, co boli, na tle nieustannych bombardowań, wycia syren i natarczywych “zaproszeń” do najbliższego schronu. Jednak dorośli, choć niezbyt zdyscyplinowani w tym wymiarze goście, jakby jednogłośnie zgadzając się, bez umawiania się, postanowili, że ich niezawodną ochroną przed raszystowskimi rakietami i dronami jest właśnie ta artystyczna “kryjówka” Nahułki. Widocznie taką nastrojowość obecnych “artystów, żniwiarzy i kupców” potwierdzała jedna niezaprzeczalna i utrwalona prawda: straszne wojny, zabijając ludzi, a nawet cywilizacje, nigdy nie będą w stanie zabić Kultury – wszechzwycięskiej siły żywotności i miłości… Pośrodku wystawowo-roboczej pracowni Jurija Nahułki każdego “wchodzącego tutaj” wita przyszły obraz, którego imię i wizerunek unosi się dla nas jeszcze gdzieś daleko za horyzontem. Jednak nie da się go już pomylić z nikim i z niczym, bo już od progu ten nierozwiązany wątek skłania do błądzenia w myślach-zagadkach, przemyśleniach i zmysłowych postrzeganiach świata o początku, granicy, przestrzennej nieskończoności widzianego, odgadując ścieżki i sensy wszechprzenikającej widzialno-niewidzialnej siły słonecznego księżyca, który jawi się na obrazie jako centrum Natury i pośród płonących gwiazd Bożonarodzeniowych szopek, i spadających gwiazd Drogi Mlecznej, i zalanego Światłem bezkresu… Autor, święcie chroniąc własny artystyczny światopogląd, pozostaje wierny tradycji filozoficznego lejtmotywu swojej twórczej idei – “Każdy mrok zawsze ma swojego świetlika…” Oddany, spragniony wolności, godności i duchowej suwerenności, Artysta, jako sumienny syn rodzinnej wołyńskiej ziemi, opiewanej przez Łesię Ukrainkę, gdzie kipiało kozackie męstwo i sława, pisano Ewangelię Peresopnicką, wydawano Biblię Ostrogską, tworzyły się narodowo-wyzwoleńcze zmagania ukraińskości, nadal pozostaje “niezmordowany”. Oczywiście, taka Siła i niepohamowane pragnienie Światła, rozlanego energią Słońca, takie romantyczne zakochanie w pięknie budowli sakralnych ojczyzny, taka niezgłębioność ludzkich spojrzeń, które otulają Byt życiodajnie czystą energią, może wzrastać jedynie dzięki Miłości do Człowieka, swojego Rodu, Narodu… Przypomina się dawny wątek książki “Moje wspomnienia” Sofii Rusowej. Wielka narodowa Oświecicielka opisuje swoje poznanie z utalentowanym sługą Muzy Mykołą Łysenką: “Kochał muzykę, kochał Ukrainę, i to ostatnie zawsze zwyciężało pierwsze…”. Tę wysoką prawdziwą wrażliwość chce się w tym Dniu “przełożyć” na język życiotwórczego piękna Jurija Nahułki, tego szczytowego Mistrza, który mimo wszystko nieustannie wzmacnia promienną energię Światła, zrodzoną z głębokiego uczucia oddania Ukrainie, wyznając sakralny testament Szewczenki: “Nie ma na świecie Ukrainy, Nie ma drugiego Dniepru…” Powodzenia Tobie, Przyjacielu!
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu obecnie istniejących wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „wsparciu” naszych władz znalazł się na granicy zaprzestania swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to ważny wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT KB „PRYWATBANK” (EDRPOU banku 14360570, kod banku 305299) otwarto rachunek: nr UA263052990000026004036804116; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU: 00031756. Tytuł płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net Wydrukowano w TOV „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 12/14. Korespondencja z czytelnikami – tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” – 30617
Tłumaczenie maszynowe
Szef redakcji Pawło MOWCZAN Główny redaktor Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe