Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

DWIE STUDNIE — ŻYWA I MARTWA

Слово Просвіти, №40 за 2008 рік

Nina HNATIUK Zdjęcie autorki Rok Wasyla Stusa. Tak nazywamy rok 2008 zgodnie z odpowiednim Dekretem Prezydenta Ukrainy w sprawie obchodów 70. rocznicy urodzin wybitnego ukraińskiego poety, więźnia politycznego, Bohatera Ukrainy. Ale wtedy, gdy z inicjatywy Międzynarodowej Organizacji Społecznej „Winnickie Ziemiaństwo” w Kijowie wykonywano marmurową tablicę, aby umieścić ją na domu w rodzinnym gospodarstwie Stusów, syn Dmytro Wasylowycz wykreślił z przygotowanego przeze mnie tekstu nie tylko epitet „wybitny”, ale także tytuł „Bohater Ukrainy”. Mówił, że wybitnymi nazywa się dziś także wielu grafomanów ery radzieckiej, o których niegdyś Wasyl Stus pisał: „Siedzą po kątach wszyscy mężowie dzielni, wszyscy miłośnicy prawdy, niechby ich diabli wzięli”. A wśród Bohaterów Ukrainy, niestety, są i tacy, którym dziś, gdyby żył, Stus ręki by nie podał, omijałby ich z daleka. Dlatego też na marmurze obok imienia i nazwiska pozostało tylko jedno słowo — poeta. Każda podróż do Rachniwki porusza, zapada w pamięć, nastraja na jakiś szczególny ton. Tej jesieni na spotkanie ze wsią Stusa, z dzieciństwem Stusa przyjechali zasłużony artysta Ukrainy, spiker Ukraińskiego Radia, nasz ziomek Petro Bojko oraz literaturoznawca, zastępca dyrektora Instytutu Literatury im. Tarasa Szewczenki NAN Ukrainy Serhij Halczenko, który włożył wiele wysiłku w zachowanie i badanie rękopiśmiennego dziedzictwa W. Stusa, wydanie jego wielotomowego dzieła. Dopóki uczniowie i nauczyciele szkoły w Rachniwce zbierali się na wiec pamięci, my udaliśmy się do studni Stusa, aby zaczerpnąć dobrej wody jego dzieciństwa. Na fundamencie dawnego domu Iljiny i Semena Stusów wyrosła w powojennych latach schludna siedziba stryjenki poety Paraski Semeniuk, która do dziś tu mieszka. Kobieta gościnnie otwiera nam furtkę, zaprasza do domu, częstuje winogronami, które niebieskimi gronami zwisają nad oknami. A potem wyciąga ze studni wiaderko źródlanej wody i nalewa do dużych glinianych kubków: „Pijcie na zdrowie”. Wasyla, gdy był całkiem mały, rodzice zabrali na Donbas, dokąd przeprowadzili się ze wsi. Ale on często przyjeżdżał tutaj do babci, kochał i tę studnię, i staw niedaleko domu, i lasy… „Dobrym był człowiekiem i ojcem, szkoda, że tak krótko żył” — wzdycha ciotka. Bierze ikonę, świece, bochenek chleba, ręcznik i idzie razem z nami do szkoły. Co roku kobieta wykonuje ten rytuał — zapala świecę przed portretem Wasyla Stusa, modli się… A żegnając nas we wsi, przekazuje pozdrowienia całej rodzinie Stusa i prosi, aby przyjechała zaczerpnąć źródlanej wody nie tylko żona poety Wałentyna Popeliuch, Dmytro, ale i synowie Stefan, Jarosław, mała córeczka Jiwga. Tak chce ciotka Paraska, żeby wszyscy oni garnęli się do rodzinnego gniazda, nabierali siły z tych potężnych czarnoziemów, z bogactwa ogrodu. A w zeszłym roku dobrzy ludzie z „Winnicalisu”, gdzie dyrektorem jest Mychajło Wdowcow, przy szkole założyli duży park, zrobili wygodne dębowe ławki, altany. Hanna SZEWCZENKO, m. Donieck Zdjęcie autorki 15 września w Doniecku wystartował literacko-muzyczny projekt „Krąg Stusa”, poświęcony pamięci poety, obrońcy praw człowieka, Bohatera Ukrainy Wasyla Stusa, którego postać jest symbolem niezłomności ducha, odwagi i siły, który rzucił wyzwanie systemowi, przyzwyczajonemu do miażdżenia wszystkiego, co żywe, piękne… Poeta, którego życie zakończyło się w 1985 roku w karcerze obozu o zaostrzonym rygorze WS-389/36 we wsi Kuczino w obwodzie permskim, mówił: „Albo świat przyjmie mnie takim, jakim jestem, jakim urodziła mnie matka — albo mnie zabije, zniszczy. Ale ja — nie ustąpię!”. Właśnie tymi słowami otworzył literacko-muzyczny wieczór syn poety Dmytro Stus, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki, redaktor czasopisma „Kyjiwśka Ruś”. Wydarzenie, a dokładniej szereg wydarzeń, które w najbliższej przyszłości zobaczą mieszkańcy wschodnich regionów — Doniecczyzny i Ługańszczyzny, przygotowywano zgodnie z Dekretem Prezydenta Ukrainy o uczczeniu 70. rocznicy urodzin Wasyla Stusa przy wsparciu Ministerstwa Kultury i Turystyki Ukrainy, organizacji społecznych oraz Donieckiej Obwodowej Administracji Państwowej. Językiem muzyki, poezji, teatru i wspomnień syna poety Dmytra Stusa odtworzono niepojętą atmosferę, która nie tylko przypominała o dramatycznych wydarzeniach z biografii Wasyla Stusa, ale także otwierała cały świat uczuć, dążeń, nieznośnego bólu, który nie łamie, a wręcz przeciwnie, jest źródłem siły i inspiracji — światem szacunku do odwiecznych wartości: ojczystej ziemi, pieśni, miłości, rodziny, prawdziwego słowa, ludzkiej godności — Krąg Stusa. Zbrodnią jest nie reagować na szowinizm oraz poniżanie kultury i języka narodu ukraińskiego, podwójne standardy oraz rażące naruszenia praw człowieka. „Jakże można godzić się z tym szczególnym internacjonalizmem, który może doprowadzić do zguby całej duchowej jednostki ludzkości? Przecież nas jest ponad 40 milionów” — pisał W. Stus w liście do Andrija Malyszki. „Walczyłem o demokratyzację — a oceniono to jako próbę zniesławienia radzieckiego ustroju; moją miłość do własnego narodu, zaniepokojenie kryzysowym stanem ukraińskiej kultury zakwalifikowano jako nacjonalizm; moje nieuznawanie praktyki, na gruncie której wyrosły stalinizm, berijowszczyzna i inne podobne zjawiska, uznano za szczególnie złośliwe oszczerstwo. Moje wiersze, artykuły literacko-krytyczne, oficjalne apele do KC KP Ukrainy, Związku Pisarzy i innych oficjalnych organów przyjęto jako dowody propagandy i agitacji…” — komentował W. Stus decyzję sądu z 1972 roku, na mocy której po raz pierwszy go uwięziono. Płoną świece pamięci w Rachniwce Podrosną dęby, jesiony, klony, kasztany, kalina i jarzębina, będzie dobra pamięć o poecie-ziomku. On pisał: Wróć do mnie, pamięci moja! Niech na serce legnie ciężarem Moja ziemia z rachmanym żalem… Na wiecu pamięci, który odbył się na podwórzu szkoły noszącej imię poety, Petro Bojko przeczytał przejmujące, pełne bólu wiersze Wasyla Stusa. Serhij Halczenko, zwracając się do młodych ziomków poety, wezwał ich, by uważniej wczytywali się nie tylko w wiersze, ale i w listy Wasyla Stusa, adresowane do syna. Te arkusze, które pisał za kratami, to nie tylko pełna zaufania rozmowa ojca z synem, ale i najdoskonalsze prace pedagogiczne, w których prosto, mądrze, nienachalnie opowiada się o nauce życia, trudnej sztuce, by nawet w najstraszniejszych warunkach pozostać sobą. 1 czerwca 1980 roku, zwracając się do syna, Wasyl Stus pisał: „Uczyć się żyć — to wysoka sztuka, której wielu ludzi tak i nie nauczyło się, choć przeżyli życie. Ale tu nie ma się co dziwić: kto uczy żyć? Ludzie, urodziwszy się, uważają... ją, że potrafią żyć. Dla wielu jest to powiększanie własnej pustki wszelkimi nabytkami — kupmy to czy tamto. Oto i całe życie: zasłonić swoją pustkę stertą maszyn, telewizorów itd. Ale to śmieszna umiejętność, to naiwna próba ucieczki od życia na łąki zadowolenia. Ono ma swój żywotny, żytni, z ośćmi sens. W tym żywocie jest miara życia”. A potem rozpostarła się przed nami droga pod jaworami i klonami, dębami i topolami do Winnicy, gdzie na jednym z miejskich placów przy pomniku Stusa odbyło się widowisko literacko-artystyczne, które zorganizowały obwodowy oddział „Proświty”, Winnicka organizacja NSPU, obwodowa biblioteka naukowa, obwodowa organizacja URP „Sobór”. Do uczniowskiej i studenckiej młodzieży przemawiali poeci Tetiana Jakowenko i Wołodymyr Rabenczuk, Wałentyna Storożuk i Ołena Witenko, Wasyl Kobec i Mychajło Strelbycki, goście z Kijowa, przewodniczący obwodowego oddziału WUT „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Łeonid Fiłonow, artyści amatorzy i zawodowi. Miło było, że przy pomniku Wasyla Stusa zebrało się tak wielu młodych ludzi. W każdym słowie rodaków brzmiała szczerość. Postać poety odtwarzał aktor teatru dramatu rosyjskiego im. Łesi Ukrainki Roman Semysał. Dmytro Stus odczytywał fragmenty listów, dzielił się wspomnieniami, opowiadał o nieludzkich warunkach, w których żył i pracował jego ojciec na zesłaniu. Przestrzeń sali wypełniała się etno-rockowymi motywami i głębokim głosem Hałyny Telniuk, wokalistki zespołu muzycznego „Siostry Telniuk”. To chyba jedyny spośród krajowych zespołów, którego pieśni są prawdziwą po- Z wilgotnymi bukietami jesiennych astrów i dalii jechaliśmy z Winnicy. I znów zatrzymywaliśmy się, by pokłonić się ziemi poety przy znaku pamięci przy wjeździe do Rachniwki. Zbudowano tu także studnię. Chcieliśmy nabrać wody, ale okazało się, że studnia jest atrapą. Jest niby wszystko, a wody z głębi się nie napijesz. I pomyślało się o tym, że te dwie studnie w ojczyźnie Wasyla Stusa są jak dwa skrzydła jego pamięci: żywa, ludowa — i papierowa, urzędowa. Jedna — z głębi duszy i serca ziemi, druga — z kalendarza, z obowiązku służbowego. Czyżbyśmy wszyscy naprawdę zrozumieli sztukę życia według Stusa, pojęli całym rozumem i sercem, dlaczego on, młody obiecujący naukowiec, utalentowany poeta, kochający mąż, oddany ojciec i syn, świadomie poszedł na samospalenie, głodową śmierć w permskim łagrze, a nie ratował siebie po to, by dzisiaj zostać Bohaterem Ukrainy za życia? Gdybyśmy zrozumieli i przejęli się tym, poczuli swoją winę — byliśmy przecież daleko nie takimi, to utwory Stusa wychodziłyby w milionowych nakładach. Portrety jego pod wyszywanymi ręcznikami byłyby w każdej izbie obok Tarasowych. I Ukraina w osiemnastym roku odrodzenia swojej niepodległości też byłaby inna. ezja Pawła Tyczyny, Jewhena Małaniuka, Iwana Dracza, Stanisława Telniuka, Wasyla Stusa. Rytm, siła śpiewu, poruszające emocje ukraińskiego poetyckiego słowa, upojna melodyjność… Marija Olijnyk, zastępczyni przewodniczącego Donieckiego obwodowego oddziału WUT „Proświta” im. T. Szewczenki podkreśliła, że „Stusowe koło” rozpoczyna swoją pracę w Doniecku, ponieważ Wasyl Stus w tym mieście przeżył najdłużej. Projekt wkrótce zobaczą w wielu miastach Ukrainy, finałowy występ odbędzie się w Kijowie. Organizatorzy oceniają wydarzenie przede wszystkim jako oświatowe, zorientowane na młodzież, która dzisiaj często mierzy życie skalą materialną, wyciągając wnioski w oparciu o wskaźniki sukcesu komercyjnego. „Stusowe koło” zmierza do przeciwległego bieguna, gdzie najcenniejszymi cechami człowieka są bezkompromisowa uczciwość wobec siebie i niezłomna pryncypialność. „Próbowaliśmy dokonać reanimacji duszy — wyznaje Hałyna Telniuk. — Postać Stusa jest jasna, silna i niezwyciężona. Mimo całego tragizmu jego życia, był on niezwykle jasnym człowiekiem. Poezji Stusa można dotykać tylko wtedy, gdy robi się to szczerze”. Paraska Semeniuk przy studni Stusa z Petrem Bojkiem i Serhijem Hałczenkiem

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn