Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

UKRAIŃSKA ŻURAWKA WCIĄŻ W DRODZE DO DOMU

Слово Просвіти, №40 за 2008 рік

Ołena LEONTOWYCZ Powróciły klucze żurawinie, I imię ich już — legion. Lecz nie wszystkie jeszcze doleciały… Wciąż w drodze żurawka jedna. To — Ludmyła Kowalenko, pisarka, działaczka społeczna, żona Mychajła Iwchenki, którego talent w locie zgubiły czarne kruki totalitarnego reżimu. …Nic nie zwiastowało tragicznego losu córce Iwana Kowalenki z rodu ukraińskich kozaków i jego żony Ołeny, która pochodziła z greckiego rodu Tochtarowych. Nazwali rodzice Ludmyłą, jakby przepowiadając, że będzie ona rzeczywiście miła ludziom i urodą, i duszą. I stało się to dnia 25 września 1898 roku. Bezmiar stepów nadazowskich w pobliżu Mariupola wykołysał dziewczynkę. Wyrosła na szczerą i otwartą dla ludzi, piękną z urody, ostrą na język, chłonąc ojcowską nieprzejednaność wobec niesprawiedliwości oraz matczyną wrażliwość. Po ukończeniu gimnazjum w rodzinnym miasteczku Ludmyła w 1914 r. wstąpiła na Wyższe Kursy Żeńskie w Kijowie, które nazywano Uniwersytetem św. Olgi w przeciwwadze do Uniwersytetu św. Włodzimierza, dokąd dziewcząt nie przyjmowano. Wybrała wydział słowiańsko-rosyjski wydziału historyczno-filologicznego. Uczyła się zawzięcie. Lecz pociąg do spraw społecznych ujawnił się już w młodych latach. W 1916 roku osiemnastoletnia dziewczyna pojechała na front początkowo jako pracownica „Związku Ziemskiego”, a później, po egzaminach, — od Czerwonego Krzyża. Być siostrą miłosierdzia — to jej powołanie. Po powrocie do Kijowa Ludmyła kontynuowała naukę i stała się świadkiem burzliwych wydarzeń kolejnych lat: ustanowienia ukraińskiej państwowości, walk wyzwoleńczych, terroru czerwonych, samowoli białych. Widziane i przeżyte stało się później historyczną podstawą dla jednej z powieści trylogii „Nasza, nie swoja ziemia”. W okresie Hetmanatu wykładała język na kursach ukrainizacji dla pracowników Sądu Generalnego, za bolszewików — dla pracowników Niżhortrestu i Trustu Budowlanego w Kijowie. W tamtych latach Ludmyła spotkała swojego przeznaczonego, Mychajła Iwchenkę, utalentowanego pisarza. Podczas głodu w 1921 roku rodzina wyjechała do Łubni (odradzajmy prawdziwe brzmienie i pisownię nazwy ukraińskiego miasta, którą zmieniła sowietczyzna!) już we troje z córeczką Hałynką (ur. 1920 r.). Tam zorganizowali klub literacki, który zjednoczył miejscową inteligencję. Przeżywszy trzy lata w Łubniach, małżeństwo Iwchenków powróciło do Kijowa. Ludmyła Kowalenko ogłosiła swoją literacką uzdolnienie w 1926 roku, drukując opowiadanie „Kulka” w czasopiśmie „Nowa hromada”, które redagował O. Warrawa, a sekretarzem był Hryhorij Kosynka. Później młoda pisarka współpracowała z czasopismami „Czerwonyj szlach” oraz „Żyttia i rewolucija”. Utwory Ludmyły Kowalenko radośnie powitał Pawło Tyczyna. W tamtych latach Ludmyła, piękna Greczynka, jak pisał B. Antonenko-Dawydowycz, była w wirze życia literackiego Kijowa. Często występowała w dyskusjach literackich, umiejętnie broniąc i dając „dobrego odprawę” krytykantom swojej i męża twórczości. W 1928 roku urodziła się druga córka — Ołena. Kwitnąć by talentom, tworzyć, cieszyć się szczęściem rodzinnym, wychowywać dzieci… Lecz uderzyły gromy. Rozpoczął się wymyślony proces Związku Wyzwolenia Ukrainy (SWU). Aresztowali akademika Serhija Jefremowa, działacza społecznego, krytyka Andrija Nikowskiego, dyrektora Pierwszego ukraińskiego gimnazjum im. T. Szewczenki (potem szkoły pracy) Wołodymyra Durdukiwskiego, wykładowcę szkoły Hermajzego, działacza Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi Wołodymyra Czechiwskiego, pisarkę i działaczkę społeczną Ludmyłę Czerniachiwską-Starycką oraz wielu innych. I wśród nich — Mychajła Iwchenkę. O nim Borys Antonenko-Dawydowycz pisał: „Zamyślony, mimo swojego już nie młodego wieku, oderwany od bieżącego życia, on, poza literaturą i rodziną, interesował się tylko filozofią, a nawet korespondował z Rabindranatem Tagorem”… Ani on, ani żona „za żadnych rządów na Ukrainie nie mieszali się w żadne polityczne kombinacje, — kontynuuje Antonenko-Dawydowycz, — i byli znani jako gościnni gospodarze i ciekawi rozmówcy”. Naraz życie zostało złamane. Warunkowo skazanego na trzy lata M. Iwchenkę ponownie aresztowano podczas jeżowszczyzny, zesłano na Północny Kaukaz, gdzie zmarł na wąglik. Według innej wersji, zwolniony, pojechał na Północny Kaukaz i zmarł tam 16 października 1938 roku. Pod kosę trafiło życie Ludmyły Kowalenko. Odłączono ją od twórczości, zaznała rozpaczy samotności. Jej więcej nie drukowano. Błyskotliwie władając językiem francuskim, zaczęła tłumaczyć utwory Woltera, Maupassanta (razem z braćmi Rylskimi), „Trzydziestoletnią kobietę” Balzaka, „Na szczęście damom” Zoli, „Burzliwą noc” Georges'a Duhamela. Mimo że imię Ludmyły Kowalenko zapomniano, w latach 60. w Kijowie wydawano jej tłumaczenia. Podczas Hołodomoru nie stało i tych zarobków. Mając mizerny przydział dla urzędników (dla głowy rodziny — ćwierć funta chleba, a dla utrzymanków — jedna ósma funta dziennie), Ludmyle Kowalenko udało się zatrudnić w bibliotece dziecięcej, gdzie zastała ją wojna. Od pierwszych dni przyjścia Niemców do Kijowa pisarka oddawała cały swój czas tworzeniu Ukraińskiego Czerwonego Krzyża, gdzie kierowała wydziałem pomocy jeńcom. W styczniu 1942 roku jeździła do Równego razem z odważną Chrystią Kononenko zabiegać o uwolnienie ukraińskich jeńców z niemieckich obozów. Wojna na zawsze rozłączyła Ludmyłę Kowalenko ze starszą córką. Hałyna marzyła o scenie, w 1940 roku pojechała do Moskwy zdobywać wykształcenie aktorskie. Tam wyszła za mąż za G. Sahakiana, w czerwcu 1941 r. urodziła córkę. W latach wojny zmarł ojciec Ludmyły, a w 1943 r. nie stało mamy. W 1943 roku ona z córką trafiła do transportu robotników przymusowych (Ostarbeiterów). We Lwowie udało im się wyrwać z pociągu: zabrała je lwowianka Luba Łucka i umieściła w rodzinie adwokata W. Bemki. On zarejestrował Ludmyłę Kowalenko jako służącą. We Lwowie mieszkały około roku, i Ludmyła Kowalenko opublikowała w czasopiśmie „Naszi dni” etiudę dramatyczną „Nieplatoński dialog” (1943). W 1944 roku, uciekając przed bolszewickim „rajem”, musiała wyjechać początkowo na Łemkowszczyznę, potem do Austrii. Mieszkali w Monachium, w obozach dla osób przemieszczonych. Ale ona była wśród bliskich duchem ludzi, kontaktowała się z osobami o podobnych poglądach: pisarzami, artystami, naukowcami… I to podnosiło na duchu, wzywało do pracy. Ludmyła Kowalenko była zastępcą przewodniczącej Towarzystwa Kobiet Ukraińskich na Emigracji (TKUE) i redaktorką ich czasopisma „Hromadianka”. Jednocześnie pisała nowele, powieści, sztuki, a pod pseudonimem L. de Marini — opowiadania satyryczne. Współpracowała z kilkoma gazetami i czasopismami. Ludmyła Kowalenko cieszyła się z pierwszego sukcesu swojej Łesi, piękności o wielkich i wyrazistych oczach, z długimi warkoczami, która odziedziczyła literacki talent rodziców i pisała pod pseudonimem „Łesia Ołenko”. Serce matki, ledwie zdążywszy się ucieszyć, otrzymało straszny cios: córeczka, jedyna radość, tragicznie zginęła 21 września 1947 roku. Łesia była „niezwykle utalentowana. Miała lekkie pióro, ostre, spostrzegawcze oko, bogatą wyobraźnię, niemałą kulturę artystyczną…”. W jej pierwszych utworach nie czuło się ręki debiutanta. Tak charakteryzował młodą pisarkę Bohdan Romanenczuk, znany wydawca, który w 1953 roku w Filadelfii wydał jedyny zbiorek Łesi Ołenko „Zeleni dni”, do którego weszły powieść pod tym samym tytułem oraz dwa opowiadania „Navernennya” i „Na Dniprovykh kruchakh”. W posłowiu umieścił tylko inicjały, ale łatwo je rozszyfrować, jeśli zna się jego działalność społecznikowską i nazwę wydawnictwa — „Kyjiw”. Utrata córki (starsza została za żelazną kurtyną) była niezwykle bolesna. Rana w sercu samotnej matki nigdy się nie zagoiła. Z Hałyną Ludmyła Kowalenko korespondowała, ale aby uchronić ją przed prześladowaniami, pisała jako znajoma przez rodzinę brata, która mieszkała w Czechosłowacji. Ukryła się pod pseudonimem „Kowalenko”, swoim panieńskim nazwiskiem. W liście do Władyki Mstysława pisała później: „Ale bardzo proszę Was, nie łączcie nazwiska Iwczenko z moim literackim pseudonimem »L. Kowalenko«. Dla mnie to bardzo ważne, żeby te dwa nazwiska nigdy nie łączyły się w jedno, bo tam są jeszcze bracia Iwczenki i ich rodziny — i nie chcę odpowiadać za to, że znów będą ich ciągać. Dość wycierpieli za brata! Dlatego bardzo i bardzo nalegająco proszę Was, w zawiadomieniu o stypendium ujawnić tylko pseudonim Łesi (L. Ołenko), a mojego pseudonimu nie wspominać! Jeśli będziecie pisać o tym, że bolszewicy łają L. Kowalenko — nie łączcie tego z Iwczenką, a jeśli można — nie wspominajcie, że to kobieta. Niech sobie szukają jakiegoś L. Kowalenki! To dla mnie znacznie bezpieczniejsze”. Zrozpaczona, ale nie złamana, przyjechała Ludmyła Kowalenko w 1948 roku (według innych danych w 1950) do Nowego Jorku, swoim życiem potwierdzając słowa bohaterki trylogii „Nasza, ne swoja zemla”: „Nie ma takiego na świecie, czego by ukraińska kobieta nie wytrzymała!”. Zaczęła pracować jako redaktorka w rozgłośni „Głos Ameryki”, weszła w krąg ukraińskiej społeczności, została członkinią Zrzeszenia Ukraińskich Pisarzy „Słowo” oraz Związku Ukraińskich Dziennikarzy Ameryki. Aktywnie zajmowała się twórczością literacką i działalnością społeczną. Odrębną dziedziną Ludmyły Kowalenko była praca charytatywna i religijna. Została przewodniczącą Ukraińskiego Prawosławnego Siostrzeństwa i jedyną kobietą-członkinią Ukraińskiego Prawosławnego Konsystorza. Ludmyła Kowalenko stale publikowała w czasopismach „Nashi dni”, „Chas”, „Arka”, „Mołode żyttia”, „Nowi dni”, w dzienniku „Swoboda”, kontynuowała redagowanie czasopisma „Hromadianka”. Oprócz utworów artystycznych napisała gruntowną rozprawę poświęconą Ukraińskiemu Czerwonemu Krzyżowi w czasach Ukraińskiej Republiki Ludowej i II wojny światowej w Kijowie oraz była inicjatorką i redaktorką jednotomowego wydania „Ukrajina: Encykłopedija dla mołodi” (1971). Wydawnictwo Ukraińskiego Prawosławnego Kościoła w USA wydało dwa zbiory jej opowiadań o tematyce religijnej: „Wita Nowa” (1957) oraz „Dawni dni” (1960). W kanadyjskim wydawnictwie „My i swit” w 1956 roku ujrzał światło dzienne zbiór jej sztuk „W chasi i prostori”. Oprócz wydania książkowego, sztuki L. Kowalenko trafiły także na scenę. Jeszcze w Niemczech w latach 40. znany ukraiński reżyser Wołodymyr Błowacki zrealizował wystawienie sztuki „Domacha”, a później wystawił ją także ukraiński teatr w Australii. Ludmyła Kowalenko opublikowała w 1958 roku powieść-utopię „Rik 2245”. Zbiór „Dwi krasy” (Toronto, 1965 r.) połączył nowele i opowiadania o różnej tematyce. Jedno z nich poświęcone jest Tarasowi Szewczence. W opowiadaniu „Imenem rewoluciji” autorka nakreśliła tragedię śmierci ukraińskiego patrioty z rąk czerwonych oraz rozpacz jego matki. Niezwykle barwnie napisane są w gwarze łemkowskiej opowiadania „Zuroczenyj” oraz „I snyłyś łemkowi hory…”. Ciepłym humorem ogrzane są opowiadania „Jak ja wywczała anhlijśku mowu”, „Mij druh Zinoczka”, „Łysohirśka widźma”. W głównym utworze — trylogii „Nasza, ne swoja zemla” (1964—1968) — autobiograficzne powieści „Stepowi obriji”, „Prorist”, „Jiji okradenu zbudyły” — przedstawiono szeroką panoramę życia od ostatniej ćwierci XIX w. do drugiej dekady XX w. Ukazano historyczne kataklizmy, których areną stała się Ukraina: walkę o państwowość, władzę radziecką z jej niszczeniem odwiecznego gospodarowania na ojczystej ziemi. Główna bohaterka Musia „odrzucała dla swojego narodu położenie drugorzędne i żądała dla niego pierwszego miejsca na jego ziemi. Szła na męki, utratę rodziny, na długie lata zniewolenia i późniejszą ucieczkę… Taką przyszłość wybrała sobie ona, przechodząc przez ulicę”. Te słowa pisała autorka o sobie…

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn