Strona · s. 3strona oryginału ↗
MIASTO, KTÓRE TRACIMY
Слово Просвіти, №40 за 2008 рік
Witalij KOWALENKO, przewodniczący inspekcji społecznej Kijowskiej Miejskiej Organizacji Ukraińskiego Towarzystwa Ochrony Zabytków Historii i Kultury, dziennikarz. Zakończenie. Początek w nr 33, 34 z 2008 r. W 2008 roku URL skończyła 90 lat. Wyobraźmy sobie teraz, jaka byłaby Ukraina w porównaniu ze współczesną Polską i Finlandią, które w tamtych latach obroniły niepodległość i wyszły ze składu bolszewickiej Rosji. Jednocześnie z niszczeniem ludzi niszczono także ukraińskie zabytki historii i kultury. Tak, w starodawnym Kijowie na miejscu Soboru Michajłowskiego o Złotych Kopułach (1108—1113) postanowiono postawić stumetrowy pomnik Uljanowa-Lenina. Sobór w 1936 roku wysadzono w powietrze. Przedtem kilka fresków zdemontowano dla muzeów Leningradu i Moskwy, gdzie znajdują się do dziś. Przygotowywano do zburzenia także Sobór Sofijski (1037), lecz, na szczęście, Francja nie pozwoliła dokonać tego wandalizmu. Postawienie pomnika Lenina udaremniła II wojna światowa. Prace przy rekonstrukcji Placu Michajłowskiego wstrzymano w 1940 roku. Skupmy się na mapie „Zabytki Kijowa zniszczone w XX wieku” (GUGK ZSRR 1991, spółdzielnia „Kartinform”, 1991), którą sporządziła i opisała historyk-archiwista, kijowoznawca Ludmyła Procenko. Zgodnie z mapą Ludmyły Andrijiwny, przez lata istnienia systemu komunistycznego tylko w Kijowie zniszczono 103 świątynie. Ale ta liczba nie jest ostateczna. Oto tylko kilka soborów, które wznieśli nasi przodkowie, a zburzyli leninowsko-stalinowscy ideolodzy: sobór Zaśnięcia Matki Bożej Ławry Peczerskiej (1073—1078) — grobowiec kijowskich książąt. W 1941 roku komsomolcy-podziemni pod dowództwem I. Kudri zburzyli go ładunkami wybuchowymi. Wybuch był tak potężny, że cudem nie zawaliła się dzwonnica ławrska. Sobór odbudowano w pierwszych latach niepodległości. Cerkiew Bogurodzicy Pyrohoszczy (1132—1136) zburzono w latach 30., odbudowano za niepodległego państwa. Cerkiew Trzech Świętych (Wasyliwską) (1183) zburzono w latach 30. Na jej miejscu wzniesiono budynek Kijowskiego Miejskiego Komitetu Komunistycznej Partii Ukrainy (ul. Dziesiatynna 8). Monaster Bracki, założony w 1616 roku (Plac Kontraktowy, 26). Sobór Objawienia Pańskiego — 1693 r., architekt J. Starcew, ikonostas — 1825 r., architekt A. Mełenski oraz dzwonnica — 1759 r., architekt S. Kownir. Wysadzony w 1935 roku przy drugiej próbie. Na jego miejscu zbudowano korpus Wojskowo-Morskiej Szkoły Politycznej (obecnie Akademia Kijowsko-Mohylańska). Cerkiew Świętych Piotra i Pawła oraz dzwonnicę z 1640 roku (ul. Prytysko-Mykilśka) rozebrano w latach 30. Pustelnia Kitajewska Ławry Peczerskiej, założona w XVII w., uroczysko Kitajew Lasu Hołosijiwskiego. Dzwonnicę z 1768 roku zniszczyli w latach 20. komsomolcy (według świadectw mnichów). Cerkiew Trójcy Świętej z XVII w. w latach 50., po rozebraniu kopuł, zamieniono na pomieszczenie magazynowe szkoły ogrodników. Cerkiew Narodzenia Chrystusa, 1814 r., architekt A. Mełenski (Plac Pocztowy). W 1861 roku w cerkwi ustawiono trumnę z prochami T. Szewczenki podczas przewożenia go z Petersburga do Kaniowa do miejsca pochówku. Zburzono w latach 50. Odbudowano w pierwszych latach niepodległości. Cerkiew Trójcy Świętej na cmentarzu, 1855 r. (Góra Zamkowa). Zburzono w 1945 roku. Pustelnia Przemienienia Pańskiego, 1872 roku (Myszołowka), miała cerkiew Przemienienia z dzwonnicą, nekropolię ławrską, pieczary i Świętą Studnię. W 1938 roku zburzono Świątynię Przemienienia Pańskiego, a w latach 1970—1980 zlikwidowano nekropolię ławrską i inne budowle monasteru. Monaster Joński (Świętej Trójcy), 1864 roku (Zwiryneć). Zburzono w latach 30. Cerkiew Jońską w 1964 roku kierownicy Centralnego Republikańskiego Ogrodu Botanicznego AN USRR postanowili zamienić na pomieszczenie dla zielnika. Ja, jako pracownik ogrodu botanicznego, przy wsparciu Akademii Nauk wraz z malarzem Wasylem Czehodarem zrobiłem wszystko, żeby cerkwi nie zburzono. Centralną kopułę zostawili. Współcześni księża Patriarchatu Moskiewskiego dobudowali nowe kopuły. Wtedy niszczono także budynki, które były związane z wydarzeniami historycznymi, wybitnymi ludźmi, budowlami obronnymi, krajobrazami, grobami itp. Aby wyobrazić sobie, jakie budynki komuniści-architekci znosili, podam kilka przykładów. Tak, w niełaskę popadł hotel „Europejski”, zbudowany w 1856 roku (architekt O. Beretti) obok Placu Carskiego (obecnie Europejskiego), zburzony w 1978 r. Na jego miejscu buldożerami wybrali jedną trzecią góry parku „Włodzimierzowa Górka”, założonego w 1830 r., potem zbudowali muzeum Lenina. W niepodległym państwie muzeum zamieniono na Ukraiński Dom. Moim zdaniem ten nieestetyczny budynek wymaga przebudowy w stylu ukraińskim, aby odpowiadać współczesnej nazwie; budynek (ul. Żylańska 20), gdzie w latach 1913—1914 mieściły się redakcje ukraińskich czasopism „Dzwin” i „Siajwo”, zburzono w latach 70.; budynek mieszkalny na ulicy Połtawskiej, wzniesiony w stylu baroku ukraińskiego na pocz. XX w. (architekt W. Kryczewski), został zburzony w 1987 roku; Petro ANTONENKO. Nie, główna ulica stolicy jeszcze nie „przeprowadziła się” na Pamir czy w Himalaje. Ale przepaście istnieją. Niedawno dziennikarzom naszej gazety przyszło bardzo ostrożnie przedzierać się do pracy, żeby nie trafić pod fontannę, która w dodatku do zimnego deszczu szczodrze podlewała podwórko. A następnego dnia tak samo ostrożnie manewrować, żeby nie znaleźć się w głębokiej przepaści na miejscu wczorajszej fontanny. Urzędowym językiem wszystko to nazwano tak: „przerwanie wodociągu i jego likwidacja”. Przerwanie — nie wodociągu. Ten ostatni wkrótce sam się zlikwiduje. Tak wyjaśnili pracownicy stołecznego przedsiębiorstwa komunalnego „Michajłowskie”, z którymi spotkałem się na miejscu likwidacji awarii. Właśnie w jego gestii znajduje się ta część miasta. Więc na podwórku naszego domu zerwali asfalt, wykopali ogromną jamę (wodociąg jest na prawie dwumetrowej głębokości), dziurawą rurę zaspawali. Czy na długo? Remontowcy wyjaśnili, że ogólnie trzeba było kilkadziesiąt metrów zużytej metalowej rury wymienić na polietylenową. Ale środków, jak zawsze, nie wystarcza. Prawdopodobnie wkrótce trzeba będzie dłubać podwórko znowu, bo rekonstruując swego czasu Chreszczatyk, odnawiano sieci komunalne tylko „uliczne”, „a na podwórka nikt nawet nie zajrzał”. W naszym kwartale, jak i w wielu innych w starej zabudowie miasta, są budynki wewnątrz. Tabela 1. Zniszczone i splądrowane cerkwie i sobory w Kijowie. Liczba 3 23 54 5 6 7 4 1. Tabela 2. Liczba budynków i obiektów zniszczonych w latach 1960–1980. Rejony miasta Zniszczono % Pozostało %. Peczersk 254 81,4 58 18,6. Podił 494 89,8 53 10,2. Centrum 94 78,5 273 21,5. Razem 1794 81,8 384 18,2.
dom I. Hudowskiego (plac Dumski, obecnie Majdan Niepodległości), w którym w różnych latach mieszkał T. Szewczenko, zburzono w 1978 roku; dom I. Juskiewicza-Kraskowskiego (ul. Irynińska 10), gdzie w 1859 roku przebywał T. Szewczenko, zburzono w 1974 roku; dom przy ul. Mariińsko-Błahowiszczeńskiej, obecnie Saksagańskiego 67, w którym w 1907 roku mieszkał wybitny ukraiński pisarz, językoznawca B. Hrinczenko, zburzono w latach 60. XX wieku; dom-muzeum artystki ludowej Ukrainy M. Zańkoweckiej (ul. Wielka Wasylkowska 121) w 1983 roku, za zgodą sekretarza Komunistycznej Partii Ukrainy W. Szczerbyckiego, zburzono. Po interwencji społeczeństwa w 1989 roku odbudowano. Za władzy komunistycznej był to pierwszy i ostatni przypadek, kiedy komuniści przyznali się do swojego przestępstwa i odbudowali muzeum; historyczne dzielnice Kożumiaky i Honczari na Podolu w 1985 roku zburzono pod zabudowę nowego osiedla mieszkaniowego; Wały Żmijowe, wzniesione w V wieku w uroczysku Feofania, zostały zniszczone przez buldożery w latach 60. XX wieku; kurhan z V wieku przy ul. Moskiewskiej ścięto buldożerem w 1980 roku; uroczysko Kitajów w Lesie Hołosijewskim (Pustelnia Kitajewska) — osada z V—VII wieku, grodzisko z X—XII wieku z cmentarzyskiem kurhanowym (do 400 pochówków) — to jedyny w Europie kompleks archeologiczny składający się z trzech elementów. Dzięki moim naleganiom w czasach radzieckich Kijowski Miejski Komitet Wykonawczy zalegalizował „Kitajów” jako rezerwat archeologiczny. Jednak współczesne władze Kijowa nie włączyły go do Narodowego Parku Przyrodniczego „Hołosijewski”, który utworzono na bazie Lasu Hołosijewskiego. Obecnie istnieje zagrożenie zniszczenia rezerwatu przez zabudowę miejską. Ukraina częściowo odbudowała główne świątynie Kijowa, które zburzono za Związku Radzieckiego — za nasze hrywny. A te cerkwie, które teraz buduje Patriarchat Moskiewski w Kijowie i na całej Ukrainie — również za nasze dawne sowieckie ruble, które Moskwa zabrała z naszych książeczek oszczędnościowych. Nie zapominajmy, że każda kupiona świeczka w cerkwiach Patriarchatu Moskiewskiego pomaga Moskwie! Lata 1919 1920-te 1930-te 1940-te 1950-te 1960-te 1970-te 1980-te
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
