Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 5strona oryginału ↗

TRAGEDIA ZWANA «KRASNYM SADEM» Na Wołyniu, w rejonie horochowskim, gdzie wszystko się wydarzyło, mało kto już wie o Krasnym Sadzie. Dlaczego jego tragedię kiedyś przemilczano? Co przeszkadza w należytym uczczeniu pamięci zniszczonej wraz z mieszkańcami wsi teraz? Dlaczego do dziś o Krasnym Sadzie szeroko nie opowiedziała żadna wołyńska gazeta?

Слово Просвіти, №40 за 2010 рік

Petro BOJARCZUK, pisarz, laureat nagrody imienia Ahatanhela Krymskiego OD KOLONII DO „BOGATEJ” WSI Na miejscu Krasnego Sadu w rejonie horochowskim obecnie znajduje się tylko 9 gospodarstw utworzonych po II wojnie światowej. A z tej wsi, która płomieniami wzleciała do nieba w kwietniu 1943 roku, pozostały tu murowana obora Oksenii Pawłowej i zniszczona przez czas drewniana chata Mitrofaniuków. Powstało zaś to początkowo nazwane kolonią osiedle pod koniec XIX wieku, kiedy niedawni chłopi pańszczyźniani otrzymali możliwość kupowania ziemi od jej właścicieli, osiadania na niej i gospodarowania. Kilka pracowitych rodzin chłopskich (Pawłowie, Nowosady, Halijowie) spod miasta Dubna ówczesnej guberni wołyńskiej, a teraz obwodu rówieńskiego, zarobiło na uprawie cebuli i nabyło od księcia Bielajewa zalesione i zakrzaczone ziemie koło wsi Mychłyn, wykarczowało, przygotowało je pod rolnictwo, zostawiając sobie jeszcze po hektarów dwa lasu. A że koło każdego gospodarstwa wkrótce wyrosły piękne sady, to i nazwano kolonię Krasnym Sadem. Dokument archiwalny z 1906 roku świadczy, że wtedy w niej „było 16 zagród, 110 mieszkańców”, a także „było 1 sędzia pokoju i 2 sędziów pokoju”. Inny dokument (z 25 czerwca 1936 roku) wskazuje, że we własności mieszkańców Krasnego Sadu było 351 hektarów ziemi, choć chodzi, być może, tylko o ziemię orną, a nie o użytki w całości. Dość szybko ułożyło się tak, że sąsiedni Mychłyn, według określenia jego mieszkanki i świadka tamtej tragedii Hałyny Prokopiwnej Łuciuk, był „trochę bogaty, a trochę biedny”, podczas gdy Krasny Sad — „bogaty”. I kiedy w 1912 roku w Mychłynie budowano cerkiew (została zniszczona przez sowietów w 1987 roku), to „mieszkańcy Krasnego Sadu ofiarowali na nią pieniędzy więcej niż mychłyńcy”. Doznawszy w 1920 roku porażki pod Warszawą, rosyjski komunobolszewizm, który rozgromił Ukraińską Republikę Ludową, oddał Zachodnią Ukrainę Polsce i na ziemiach koło Mychłyna otrzymali nadziały dawni żołnierze Józefa Piłsudskiego. Tak w przybliżeniu kilometr od Krasnego Sadu powstała równoległą do niego linią obecnie już także nieistniejąca polska kolonia Marusia. Lecz przez nieudolność jej ludu do pracy chłopskiej w porównaniu z Krasnym Sadem żyła ona biednie. Tę nierówność wykorzystywali w swojej walce na wołyńskich terenach KPP—KPZU, odpowiednio nastawiając „biedaków” z Marusi przeciwko „kułakom” z Krasnego Sadu. Już wtedy między marusińskimi „biedakami”, którzy czynili szkody sąsiadom, a krasnosadzkimi „kułakami” dochodziło do bójek. KTO WIĘC PODNIÓSŁ MORDERCZĄ SIEKIERĘ? „Ja tylko to wiem — powiedziała Hałyna Łuciuk — że wiosną 1943 r. Polacy z Niemcami jak zaczęli od Wyhurycz w rejonie łuckim, to tak i przeszli przez te wsie aż do Wojutyna czy nawet dalej”. Przypomniała słowa, które jeszcze w 1987 roku usłyszała od mieszkanki wsi Dubowa Korczma w rejonie horochowskim Hanny Szewczuk: „W naszym kącie Polacy tamtej wiosny od Dubowej Korczmy zaczęli, a Czarnym Lasem, który jest w rejonie łuckim, skończyli”. Za przyzwoleniem hitlerowskich okupantów w marcu-kwietniu 1943 roku polscy szowiniści bestialsko zamęczyli i spalili w ich własnej stodole ojca i matkę Hanny Juchymiwny („O tam w sadku — pokazywała — ich kosteczki ja zakopałam. Chować na cmentarzu bałam się, żeby nie zabili”), z podpowiedzi Polaków, była tego przekonana, hitlerowcy schwytali i stracili w Łucku jej męża, z ich rąk zginął jej brat. Mniej więcej wtedy też Polacy zniszczyli tu kilka osób z rodziny Kowalczuków, i z udziałem Polaków zabrali Niemcy Andrija Stełmaszczuka oraz jego współmieszkańca Kryszczuka, których ślady zaginęły w więzieniu w Dubnie. Niespodziewana opowieść Hanny Juchymiwny stała się odkryciem tego, co w USRR, gdzie mówić można było tylko o „zbrodniach ukraińskich burżuazyjnych nacjonalistów”, przemilczano i co osobiście dla mnie było jedną z „białych plam” w naszej historii. Świadectwa zaś Hałyny Łuciuk, z którą spotykałem się w 2009 roku, jak i Hanny Szewczuk ponad 20 lat temu, wskazują: antyukraińska niemiecko-polska akcja karna na terytorium dzisiejszego rejonu horochowskiego i przyległej do niego części rejonu łuckiego na Wołyniu wiosną 1943 roku była zaplanowana i objęła cały szereg wsi, wśród których Krasny Sad stał się epicentrum. Szerzej o jego tragedii dowiedziałem się latem 1992 roku od mieszkanki wsi Zełene w rejonie horochowskim Marii Mychajliwny Fiszczuk. Opowiedziała ona, jak w Boże Narodzenie 1945 roku stała się przymusowym świadkiem publicznej egzekucji na szubienicy dwóch ukraińskich powstańców, którą przeprowadzili enkawudziści na wyrok sowieckiego sądownictwa w Łucku na placu koło zamku Lubarta, gdzie teraz jest rynek. Od Marii Mychajliwny po raz pierwszy usłyszałem o tym, w co zmieniła się wspomniana egzekucja, od niej też dowiedziałem się, że jednym z tych żołnierzy UPA był cudem ocalały podczas niemiecko-polskiej rozprawy nad Krasnym Sadem w 1943 roku jego rodowity mieszkaniec Wiaczesław Płatonowycz Nowosad. I że matka Wiaczesława Olha Naumiwna Nowosad (w drugim małżeństwie — Nadaszkewycz) też pozostała wtedy żywa, a po wielu tułaczkach osiedliła się w Beresteczku. Tam też spotkaliśmy się w 1992 lub 1993 roku. Potem była przygodna rozmowa na cmentarzu w Krasnym Sadzie, a w 1997 roku, kiedy Oldze Naumiwnie stuknęło 100 lat życia, było i nasze ostatnie spotkanie. Powiedziała wtedy: „Widocznie Bóg umyślnie dał mi drogę, żebym dla wszystkich była na niej świadkiem tego zła i nieprawdy”. Takimi słowami rozpoczęła ze mną w zeszłym roku rozmowę także rodowita mieszkanka wsi Mychłyn, w 1943 roku mieszkanka Krasnego Sadu, a obecnie — Łucka Nadija Danyliwna Nowosad (z domu — Tywonczuk, w pierwszym małżeństwie — Pawłowa), której w grudniu 2009 roku stuknęło 99 lat. Zauważyła, że w pierwszej połowie lat 90. ubiegłego wieku, a nawet w ciągu kolejnych lat, mówić o tym złu i nieprawdzie, które po cichu wykreślały Krasny Sad ze społecznej pamięci, wielu jeszcze się bało. Przez to, jak i pojawiały się jakieś wzmianki o nim, to nie zawsze można było z nich zrozumieć prawdziwą istotę. Pomnik na wspólnej mogile mieszkańców Krasnego Sadu, który ustawili w 1945 roku Nadija i Adam Nowosadowie. Zdjęcie P. Bojarchuka Za co i komu niewinni ludzie zapłacili życiem? Co było przyczyną tragedii wsi? Ktoś widzi odpowiedź w trudnych relacjach, które kształtowały się między Ukraińcami a Polakami jeszcze od XVI wieku, ktoś wskazuje na „walkę klasową” w latach 30. XX wieku, ktoś mówi o komórce OUN i jej młodzieżowej gałęzi, które rzekomo działały w Krasnym Sadzie od początku lat 40. tamtego stulecia pod dowództwem Hryhorija Sołonenki, Wołodymyra Pawłowa i Wiaczesława Nowosada, a ktoś, jak Nadija Nowosad i Hałyna Łuciuk, wskazują na polską wieś Marusię, której mieszkańcy, wymierzając własną zemstę, „nawygadywali Niemcom, że krasnosadowcy to bandyci”. Ale bardzo prawdopodobne, że wszystko to było jedynie gruntem, na tle którego motorem dalszych działań stało się coś innego. Skłaniają do tego wniosku również fakty. Tak, 28 stycznia 1943 roku hitlerowski minister terytoriów wschodnich Alfred Rosenberg oświadczył: „...Warto zrobić wszystko, aby Polacy i Ukraińcy widzieli w sobie nawzajem wrogów, a nie w niemieckiej Rzeszy”. A 8 lutego tego samego roku sowiecki major bezpieczeństwa państwowego Czeprasow w notatce służbowej do ludowego komisarza Mierkułowa proponował „...opracować bardziej konkretny plan... wprowadzając w świadomość miejscowej (ukraińskiej. — P.B.) ludności, że tutaj mogą powrócić polscy panowie, jeśli na tym terytorium będą nadal istnieć polskie osiedla”. Czy trzeba jeszcze o coś pytać? Zwłaszcza gdy przypomnieć, że na przykład kureńny UPA o nazwisku Łewoczko, który w lipcu 1943 roku zorganizował eksterminację Polaków w Porycku (obecnie Pawliwka w sąsiednim z horochowskim rejonie iwaniczyckim), w 1944 roku pojawił się przed mieszkańcami tego osiedla jako sowiecki oficer? Że potem już jako czekista prowadził aktywną walkę (można domyślać się jej metod) z „ukraińskimi burżuazyjnymi nacjonalistami” na terytorium Polski? Jedno pozostaje oczywiste: zarówno w czerwcu 1941 roku, jak i w styczniu roku 1943, brunatni wyprzedzili czerwonych. I że za hitlerowskiej okupacji na terenach obecnego rejonu horochowskiego to nie Ukraińcy z Niemcami czy bez nich pierwsi przyszli do Polaków z masowymi rozprawami, choć mieli taką możliwość od połowy 1941 do początku 1943 roku, a jednak to Polacy przyszli do Ukraińców, czym wywołali bezlitosny odwet. ŚMIERĆ POJAWIŁA SIĘ PO 10. Rozrysowane na częściowo pokrytym niemieckojęzycznym tekstem papierze sprawozdanie rejonowego komitetu KP(b)U w Sienkiewiczówce o sytuacji w rejonie według stanu na 01.01.1945 (później rejon sienkiewiczowski wszedł w skład horochowskiego) informuje: wieś Krasny Sad zniszczona... w 1942 roku. To, że wskazana data nie odpowiada rzeczywistości, podana w dokumencie liczba zamordowanych we wsi osób jest o wiele mniejsza niż w rzeczywistości, a sprawcy zbrodni nie zostali wspomniani, nasuwa myśl albo o absolutnie nieodpowiedzialnym stosunku nieznanego (dokument bez podpisu) urzędnika partyjnego do wyjaśnienia lokalnych realiów po hitlerowskiej okupacji, albo o już wtedy podejmowanych przez kogoś próbach te realia stłumić, przedstawić w innym świetle. Jednak do fatalnego dla Krasnego Sadu dnia było w nim już, według danych z różnych źródeł, 18 gospodarstw i 40 czy nawet 47 budynków mieszkalnych. A napis na pomniku (urządzając wspólną mogiłę współmieszkańców, pomnik postawili w 1945 roku Nadija i Adam Nowosadowie) głosi: „...Spoczywają w tej mogile mieszkańcy wsi Krasnosad 103 zabici i spaleni 19 kwietnia 1943 roku”. I raczej nikt nie odważy się zwątpić we wskazaną liczbę i datę, ponieważ napisane one zostały w świeżej jeszcze pamięci o przeżytym, napisane przez ludzi, którzy sami tego dnia minęli się ze śmiercią tylko przypadkiem. Ustalenia byłego mieszkańca wsi Mychłyn Jurija Kowtuna potwierdzają, że wśród 103 zniszczonych mieszkańców wsi dzieci w wieku szkolnym było 20, w wieku przedszkolnym — 8, a także dziewięciomiesięczne niemowlę. Ze świadectw Olhy Nadaszkewycz, Nadiji Nowosad i Hałyny Łuciuk wynika, że ze wszystkich obecnych wtedy we wsi mieszkańców Krasnego Sadu i najemnych robotników od śmierci uratowało się nie więcej niż dziesięciu. I tylko dzięki znanemu niemieckiemu pedantyzmowi rozprawa ominęła dwie chłopskie zagrody. Tak, Oksenija Pawłowa przemówiła do hitlerowca, który z Polakami przyszedł na jej podwórze, czesko-niemieckim żargonem, powiedziała mu, że jest Czeszką, i ten kazał jej rodziny oraz domu nie ruszać. Na podwórzu Mytrofaniuków Niemiec zobaczył tabliczkę z napisem „Mychłyn”, uznał, że należy ono do sąsiedniej wsi, a więc egzekucji nie podlega. Te fakty potwierdzają, że akcja prowadzona była wyłącznie przeciwko Ukraińcom i miała dotyczyć tylko Krasnego Sadu. To ostatnie jednak nie przeszkodziło Polakom tego samego dnia zniszczyć ośmiu ukraińskich rodzin, a wśród nich rodziny Melnyczuków, w sąsiedniej czeskiej wsi Czornyj Lis. Represje Polaków przeciwko Krasnemu Sadowi, mówiła mi kiedyś Olha Nadaszkewycz, a w zeszłym roku opowiedziały Nadija Nowosad i Hałyna Łuciuk, zaczęły się zaraz po tym, jak zamiast ukraińskiej policji pomocniczej, która na początku 1943 roku przeszła do UPA, Niemcy utworzyli policję polską. „Byłam koło chaty — opowiadała Nadija Nowosad — kiedy widzę, po prostu przez nasze podwórze biegnie sąsiedzki chłopak, a za nim gonią Polacy. Krzyczę do nich: »Nie ruszajcie tego chłopaka, to nasz sąsiad i on nikomu nie zrobił krzywdy!«. Oni wtedy rzucili się do mnie, a ja tak i upadłam ze strachu. Ocknęłam się, widzę, chłopaka prowadzą drogą na Andżejówkę (Andrijiwka, polska kolonia koło dzisiejszej Bereżanki, która w 1943 roku była zbrojnym punktem oporu władzy okupacyjnej, lub, na co wskazuje wydana przez Instytut Pamięci Narodowej Polski »Kresowa księga sprawiedliwych«, placówką polskiej samoobrony. — P.B.). A tam jak zabierali, to rzadko już kto wracał. Mówię swoim, lećcie do Musija z Wasyliną, bo syna ich do Andżejówki poprowadzili! Wybiegli na drogę i Musij, i Wasylina. To ją Polacy odepchnęli, a Musija — kolbami przed siebie. Wygnali razem z synem na pole i tam obu zabili”. Świadkiem innego przypadku, o którym usłyszałam od Nadiji Danyliwny, była też dziesięcioletnia wtedy Hałyna Łuciuk. Chodzi o młodzieńca, który, ratując się przed policjantami-prześladowcami, „wskoczył — opowiadała Nadija Nowosad — do studni, a Polacy-policjanci przyczaili się, wyczekali, ile trzeba, potem ktoś krzyknął, że oni czy to banderowcy, czy melnykowcy, i ten chłopak dał się wyciągnąć. Oni go zabrali, gdzieś tam przywiązali do konia i tak rozszarpali na śmierć”. Ciąg dalszy nastąpi.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn