Strona · s. 7strona oryginału ↗
CHCĘ UZUPEŁNIĆ
Слово Просвіти, №40 за 2010 рік
Wasyl SELEZINKA, zasłużony działacz sztuki Ukrainy, członek zarządu obwodowego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. W gazecie „Słowo Proświty” ukazał się artykuł o tym, jak we wsi Toporowce w rejonie nowosielickim świętowano 450-lecie cerkwi św. Eliasza, gdzie niegdyś modlił się Filip Orlik. Chcę dodać świadectwa dokumentalne o tej wsi i cerkwi. 28 czerwca 1940 roku, kiedy zza Dniestru i Czeremoszu przybyły radzieckie czołgi i Północna Bukowina stała się radziecka, utworzono obwód czerniowiecki, który niedawno świętował 70-lecie. Ołeksandr Dowżenko wraz z żoną Julią Sołncewą kręcili w Toporowcach film dokumentalny „Bukowina — ziemia ukraińska”. Julia była reżyserem, a Ołeksandr — autorem tekstu. Fabuła zaczynała się od czasów Rusi Kijowskiej, od IX wieku. Potem nastało 500-letnie obce panowanie, ale ukraińska ziemia nie utraciła ukraińskiego ducha, charakteru, zwyczajów. Dowżenko zachwyca się detalami architektury, ozdobami na ścianach. Tam, gdzie był nieżonaty kawaler, wisiał nad drzwiami wejściowymi kolba kukurydzy, a gdzie była panna na wydaniu — kiść kaliny. Dowżenko szczegółowo opisuje, jak ubiera się kawaler, idąc na zabawę. Na zakończenie wiesza na piersiach małe lusterko. Szczególną uwagę Dowżenki przyciąga strój dziewczęcy. Ilja Riepin powiedział kiedyś: „Najlepiej ubierają się paryżanki i Ukrainki”. Dziewczęta w Toporowcach zakładają na głowy barwne tak zwane kody, które zwieńczone są luksusową wysoką trawą kowylą. Takiego czegoś nie ma w żadnym zakątku Ukrainy, a nawet na Bukowinie. Idą do cerkwi jak królewny. Dowżenko pokazuje, jak moczą konopie, żeby potem z ich włókna zrobić pakuły, naprząść nici i tkać białe płótno. Na szerokim polu żną żyto, pszenicę, wiążą snopy i składają w kopy. Kiedy idą na tańce lub z tańców, osłaniają się parasolkami, żeby się nie opalić. Na tańcach szczególnie wyróżniał się jeden kawaler. Kapelusz jego był obficie przystrojony piórami. To, powiedzieli mi współmieszkańcy, był Niemiec, którego Hitler przed wojną wraz z innymi Niemcami-kolonistami zabrał do Niemiec. W Czerniowcach na ulicy Pańskiej w niemieckim domu ludowym było niemieckie konsulat, gdzie przy wejściu wisiało ogłoszenie: „Wstęp psom i Żydom surowo wzbroniony”. Ciekawe, że Dowżenko zmusił Ilję Myłenkę, który właśnie się ożenił, powtórzyć obrzęd weselny od początku do końca. Według miejscowego zwyczaju goście zbierają się gdzieś na tołoce lub w innym umówionym miejscu i przychodzą na wesele gromadą. Rodzice witają ich przed chatą. Mężczyźni z darami ustawiają się w długą kolejkę do ojca, a kobiety — do matki. Każda z kobiet pod pachą ma, z reguły, kurę. Stąd przysłowie: „Komu wesele, a kurze śmierć”. Pan młody konno wjeżdża do sieni, żeby „uprowadzić” pannę młodą. A stary dziadek pod chatą żartobliwie mówi: „I ja tak kiedyś „uprowadziłem” swoją starą sobie na głowę”. Śpiew, muzyka, tańce, a potem wesele jedzie i idzie do cerkwi św. Eliasza. W latach 30. XX wieku w Rumunii, która wtedy władała Bukowiną, zapanowała faszystowska ideologia. Rumuńska władza zabraniała języka ukraińskiego, pieśni, tańca, ornamentu, a nawet ukraińskich imion i nazwisk. A tutaj wszystko się zachowało. Dowżenko zauważa: „Dajcie Bukowińczykowi jakiekolwiek słowa, a on dobierze do nich smutną melodię”. Panna młoda wkrótce zmarła na gruźlicę i prosiła swojego męża, żeby wziął sobie za żonę jej młodszą siostrę. Myłenko tak właśnie zrobił. A film o swoim weselu po raz pierwszy zobaczył dopiero w zdobytym Berlinie. Gdzieś pod koniec lat 70. żenił się syn Myłenki. Jeszcze z jednym kawalerem brali dwie siostry i robili wesele razem. Czerniowieckie studio telewizyjne filmowało szczegółowo to wielkie wesele, ale potem okazało się, że młodzi po weselu poszli do cerkwi św. Eliasza i wzięli ślub. Komitet obwodowy partii komunistycznej zabronił pokazywać nagrania, a nawet wspominać o tym weselu. (Opowieść Emmy Szapowałowej „Sam Bóg zesłał nam tego człowieka” o Mykole Sarma-Sokołowskim, człowieku niezwykłego losu, patriocie, bojowniku o niepodległą Ukrainę, utalentowanym pisarzu, malarzu, banduryście wydrukowano w nr 29 z 22-28 lipca tego roku „Słowa Proświty”). Jeszcze w Toporowcach śpiewają kolędę, której nie ma już w żadnym zakątku Ukrainy. Tam jest ciekawy sposób wydobywania dźwięku, prowadzenia głosu i tekst, gdzie jedno słowo zastępuje całą strofę. Kolędnicy stają pod oknem w koło i kolędują, bo inaczej jej nie zaśpiewasz. Taka kolęda, jak i miejscowa etnografia, są godne pracy doktorskiej, jednak tym nikt się nie interesuje, a młodzi raczej nie znają sekretów jej tworzenia. W październiku 1947 roku władza radziecka postanowiła wysłać na Syberię 802 rodziny. Okupanci wyznaczyli taki czas, mając nadzieję, że powstańcy już położą się w kryjówkach na zimę i nie będzie komu się wstawić. Jednak pomylili się i stracili swoich 34 ludzi. Zobaczyć, jak odbywa się wysiedlenie z Toporowiec, pojechał sam zastępca naczelnika obwodowego MGB Danyło Szewczenko. Śniegi w tamtym roku spadły wczesne i bardzo duże. Samochód utknął w zaspach. Tutaj nadeszła bojówka UPA „Czornogo”. Zabito dwóch ochroniarzy, a pułkownikowi kula tylko pagon na prawym ramieniu oderwała. O tym przypadku w Toporowcach syn pułkownika Władlen opowiedział swojemu przyjacielowi, studentowi-koledze z roku, nie podejrzewając, że ten jest członkiem OUN-UPA. Wkrótce o tym przypadku napisali w czerniowieckiej podziemnej gazecie pod nagłówkiem „Stalinowscy okupanci ponoszą straty”. Gazeta drukowana była w centrum Czerniowiec do 1950 roku. Podczas wojny i po wojnie w cerkwi św. Eliasza w Toporowcach sprawował służbę unikalny ksiądz Mykoła Sokołowśkyj. Film O. Dowżenki jest obecnie cennym eksponatem obwodowego muzeum krajoznawczego, dokumentalnym świadectwem o minionej epoce. Miał jeszcze parafie we wsiach Buda, Magała, Ridkiwci (wtedy Rarancza), gdzie były dwie cerkwie — prawosławna i greckokatolicka. On sprawował w obu. Syn autokefalicznego księdza Sokołowśkyj sprawował mszę świętą w języku ukraińskim. Podobało się to parafianom, zwłaszcza dziadkowi Makarence, który mieszkał obok cerkwi św. Eliasza w Toporowcach, podobała się modlitwa za Ukrainę. Poznał się z członkami OUN-UPA, w szczególności z Makarenką, Żytariukiem. Ale niepokoiła go przeszłość. Przecież jeszcze w grudniu 1941 roku w Kijowie złożył przysięgę na wierność OUN i został wysłany przez Prowód pod pseudonimem Mykoła „Bida” kierować nacjonalistycznym podziemiem do Połtawy, gdzie przyszły patriarcha Mścisław wyświęcił go na księdza. Niemcy rozstrzelali jego żonę, nacjonalistkę, a jemu przyszło uciekać aż na Bukowinę, gdzie otrzymał parafie w Toporowcach, Ridkiwcach i innych przyległych miejscowościach, które należały wtedy do obecnie zlikwidowanego rejonu sadhorskiego. Naczelnik sadhorskiego MGB major Korkin już kilka razy wzywał go na rozmowę. To zaniepokoiło-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
