Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

O ANATOLII POHRIBNOJEMU RYCERZ BEZ STRACHU I SKAZY

Слово Просвіти, №40 за 2010 рік

Anatolij MOKRENKO, artysta ludowy, profesor, laureat Nagrody im. Tarasa Szewczenki, laureat Nagrody Państwowej Gruzji. Myśląc o Anatoliju Pohribnym, z jakiegoś powodu nie mogę odciąć się od jednego epizodu, który bardzo mnie poruszył. Pewnego razu mój znajomy, od dawna już emeryt, nawiasem mówiąc, pułkownik byłej już milicji, który kochał się w poezji, zwłaszcza wschodniej, a i sam nieźle pisał wiersze, przeczytał mi własną balladę wierszowaną, do łez wzruszającą. Pewna wilczyca przyprowadziła w swojej norze wilczęta, wylizywała je, podnosiła matczynym mlekiem i czułością, i pewnego razu pod jej nieobecność myśliwi znaleźli norę i zabrali jeszcze zupełnie niemocne wilczęta. Kilka lat wychowywali je jak psy myśliwskie. Na jednym z polowań te już nie wilki, a psy, spotkały swoją matkę-wilczycę i rozszarpały ją na kawałki. Ta bardzo przejrzysta alegoria dotycząca ukraińskich realiów jest straszna swoją dramatycznością. Anatolij Pohribny – mój dawny przyjaciel i towarzysz, z którym łączyły mnie jedność myśli i przyjacielskie stosunki – w pełnej krasie powstał przeciwko mankurtyzmowi, który zagrażał i zagraża matce-Ukrainie. Przytoczę tylko dedykację na swojej ostatniej książce „Zechcesz – i będziesz”: „Wielce szanownemu i drogiemu Anatolijowi Mokrence, z którym od dawna łączy nas przede wszystkim, to co najistotniejsze: od Anatolija Pohribnego w jego płomiennych audycjach radiowych „Gdybyśmy uczyli się tak, jak trzeba”, w jego ostrych artykułach publicystycznych! Och, dostało się!.. Ja zaś z własnego doświadczenia mogę potwierdzić myśl Anatolija Hryhorowycza o tym, że motorem narodowego odrodzenia, powrotu ukraińskości Donbasu do ojczystego słowa musi być przede wszystkim nauczyciel szkolny. Po ćwierć wieku los znów podarował nam wspólną pracę: tym razem ze znacznie szerszą publicznością, słuchaczami Radia Ukraińskiego. Nie raz zapraszałam go do udziału w swoich programach publicystycznych „Niepodległość”, „Brzmij, ojczysta mowo!”, „Czynnik czasu”. To było komunikowanie się z milionami słuchaczy na żywo. Pamiętam błyskotliwą reakcję profesora Pohribnego na wszystkie bolesne i kłujące pytania, jego mądre i przekonujące odpowiedzi na nie. Radio było prawdziwą szkołą budowania państwa, więc profesor, jak to się mówi, był na swoim miejscu. Wtedy też zrodziło się u niego pragnienie założenia własnego autorskiego programu, gdzie mógłby odpowiadać na tysiące listów swoich zwolenników i oponentów. Jestem przekonana, że obojętnych wobec tego programu po prostu nie było. Uczył myśleć, szukać wyjścia z sytuacji, a nawet odczuwać winę za wyparcie się matczynego języka. Musimy dziękować Anatolijowi Hryhorowyczowi za te lekcje patriotyzmu, które stały się później stronami Wystąpienie przy „okrągłym stole” Proświty namiętne pragnienie. Żeby z naszą pomocą Ukraina wreszcie „zechciała – i była” pełnowartościową, pełnosilną, ukraińską. Daj, Boże, żeby stało się to jak najszybciej! Na szczęście, z miłością. 07.06.07 r.” Nie dożył. Upadł na polu bitwy. Spłonął. Stał się sztandarem walki przeciwko szarpaniu matki-Ukrainy przez jej własne dzieci, które zapomniały o świętości – jej korzeniach, jej języku, swoim obowiązku wobec niej. Poznaliśmy się z Anatolijem jeszcze w dalekich latach sześćdziesiątych, kiedy osiedlili nas niedaleko od siebie w Darnicy, na osiedlu Lisowym, które dopiero zaczynało się rozbudowywać. Zostałem nawet ojcem chrzestnym jego pierworodnej – córki Bohdanki. Imponowała mi jego autentyczność – skromność i prostota. Zajmowaliśmy się różnymi sprawami, chociaż bliskimi: on literaturą, ja – sztuką. Komunikowaliśmy się nie tak często, ale stale cieszyliśmy się z każdego spotkania. Tworzyliśmy i wychowywaliśmy młodzież: on uniwersytecką, ja – konserwatoryjną. Chylę czoło przed mądrością i męstwem, poświęceniem swojego towarzysza-bojownika, który stał się jedną z potężnych pochodni na naszej dramatycznej ukraińskiej drodze do wolności i niepodległości, do ukraińskiej państwowości we wszystkich jej narodowych wymiarach. Wrzesień, 2010 r. m. Kijów jego książek. Jestem szczęśliwa, że rozpoczynaliśmy te lekcje w Radiu Ukraińskim razem… Mówią, że nie ma ludzi niezastąpionych. Nieprawda! Odszedł – i zostawił nam pustkę. Kto może zastąpić jego niepowtarzalny głos, promień jego duszy, wysokość jego lotu? Nie mogę bez bólu w sercu wspominać naszego ostatniego spotkania. Pożegnalnego… Nieoczekiwanego… Upadł w locie. Tysiące ludzi ze wszystkich zakątków Ukrainy przyjechały pożegnać się ze swoim ulubieńcem. A on milczał – pośród morza kwiatów i łez. Po raz pierwszy. A mnie tak bardzo chciało się do niego dodzwonić: „Czemu tak wcześnie upadłeś, przyjacielu-kozaku?! Przecież konie twoje nie spętane, przecież szabla twoja nie wyszczerbiona, przecież wrogów wszystkich nie pokonano, a i świetlica ukraińska niedobudowana… Jakże bez ciebie”… Ale wszystkie wyrzuty wtedy byłyby daremne. Odleciał za krawędź nieba. I, być może, stamtąd, z wysokości, posyła nam już własny, śladem Szewczenki, wyrzut: „Gdybyśmy uczyli się tak, jak trzeba!” Na wieki wyryte są te słowa na pamiątkowym Krzyżu Kozackim, który wzniósł się nad jego wiecznym domem, nad naszą tęsknotą. Pamiętajmy! W imieniu studentów-filologów rocznika 1966 im. Franki, Emma BABCZUK, zasłużony dziennikarz Ukrainy. Walentyna HONCZAR Anatolij Pohribnyj — wybitnie szlachetny Ukrainiec, arystokrata ducha, używając jego własnego określenia — to zjawisko w naszej kulturze. Na siedemdziesięciolecie Olesia Honczara w wydawnictwie „Dnipro” ukazał się portret literacki, szkic twórczości o pisarzu, którego autorem był Anatolij Hryhorowycz Pohribnyj. Książeczka niewielkiego formatu, 240 stron. Zapragnęłam przeczytać ponownie, pod kątem dzisiejszego dnia, pracę uczonego-filologa. Znalazłam tę, podarowaną swego czasu, jeszcze za życia pisarza, książeczkę „Oles Honczar” z dedykacją badacza. Byłam poruszona przede wszystkim autografem dedykacyjnym, napisanym ręką Anatolija Hryhorowycza. Napis jest taki, pozwolę sobie odtworzyć go w całości: „Drogi Olesiu Terentijowyczu! Nic z tego, co pisałem, nie przynosiło mi tyle radości i mąk, jak praca nad tą książeczką. Pisałem ją, nieustannie czując Pańskie dobre i wymagające spojrzenie. I tak bałem się powiedzieć jakąś banalność, a tym bardziej — głupstwo. Kłaniam się nisko i dziękuję Panu za to, że miałem możliwość tak oto „po uszy” rozkoszować się światem Pańskich obrazów. To była najpiękniejsza niewola. Proszę uwierzyć, było mi żal, że praca nad rękopisem została już zakończona. I oto daruję Panu ten szkic z wielkim drżeniem i największą miłością”. 22.1.1988. Anatolij Pohribnyj. Teraz zwracam się do Pana, Anatoliju Hryhorowyczu, jako do człowieka, który jest z nami i teraz, chociaż Pan już jest gdzieś tam, w zaświatach. Pańską pracę, ten Pański szkic literacki o pisarzu, Oles Honczar wtedy wysoko ocenił, jako pracę badawczą i sumienną, tak samo jak i ja, bo to rzeczywiście napisane bez „banalności”, a tym bardziej — bez „głupstw”. A napis-autograf na książce wiele powiedział mi teraz o Panu samym, jako o człowieku. Między wierszami przeczytałam, że autor pracy — to człowiek niezwykle delikatny i sumienny, z głęboką kulturą wewnętrzną, z „potężnym polem siłowym duchowości i piękna”, które odczuwał każdy, kto czytał Pańskie prace, kto z Panem rozmawiał, czy słuchał Pańskich wykładów w audytoriach lub wystąpień w radiu przed licznymi słuchaczami. Przypomina się, jak pewnego razu Anatolij Hryhorowycz zaszedł do nas do domu, wróciwszy z konferencji naukowej z Dniepru, gdzie zebrali się naukowcy z wielu miast Ukrainy z okazji 70-lecia pisarza. Wpadł do nas, żeby opowiedzieć o tym wydarzeniu. Wtedy, chyba po raz pierwszy z bliska zobaczyłam Pohribnego. Z duszą i przejęciem opowiadał on o tym spotkaniu z naukowcami, mowa była także o pożądanym przez oboje, i pisarza, i uczonego, odrodzeniu narodowym, o innych sprawach literackich i językowych. Z rozmowy stało się jasne, że rozmawiają ze sobą dwaj ludzie, których przekonania, ich światopogląd, ich świat wewnętrzny, rozumienie wydarzeń, które się dzieją, są zbliżone, dwoje ludzi, jak mi się wtedy pomyślało, w których nie było „ziarna nieprawdy w sobie”. Ogromnymi wysiłkami ludzi młodszego pokolenia, a przede wszystkim wytrwałością Anatolija Pohribnego, został przywrócony z zapomnienia orędownik naszej kultury Borys Hrinczenko, który przez służalczą krytykę był wykluczony na wiele lat z życia duchowego Ukraińców. Z upartą wytrwałością, pokonując szalony opór urzędników, Anatolij Hryhorowycz dopiął tego, że w Kijowie jedną z ulic nazwano imieniem Hrinczenki. I wieczór jego pamięci odbył się w stolicy, i godnie uczczono utalentowanego pracownika na niwie ukraińskiej kultury, i niemało artykułów o nim publikowano. Pod podpisami Anatolija Pohribnego, Kononenki, Mowczana, a także Swerstiuka i Łubkiwskiego w 1990 roku w imieniu ukraińskiego PEN Clubu zostało złożone podanie do Komitetu Noblowskiego o „Sobór”. To podanie poszło z Ukrainy w odpowiedzi na telegram ze Sztokholmu, a także na poparcie podań naukowców i literatów z diaspory. Właśnie Anatolij Hryhorowycz przywiózł nam z Ameryki kilka kopii tych nominacji: od Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki, od profesora Fizera z Uniwersytetu Rutgersa, od profesora Leonida Rudnyckiego z Uniwersytetu La Salle z Filadelfii, od Związku Pisarzy Diaspory „Słowo”… Anatolij Pohribnyj był na prośbę Olesia Honczara na konferencji w USA, poświęconej twórczości pisarza, który ze względu na stan zdrowia nie mógł sam jej odwiedzić. On pisemnie zwrócił się do licznych uczestników zgromadzenia, co też odczytał obecnym naukowcom z różnych stanów Anatolij Pohribnyj. Tam, w USA, zaprzyjaźnił się z wieloma naukowcami diaspory, a najbliżej zaprzyjaźnił się Anatolij Hryhorowycz z Leonidem Rudnyckim, profesorem-frankoznawcą, później nie raz Pohribnyj przyjeżdżał z nim, z profesorem Łabunką i innymi do nas na daczę w Koncza-Oziernej. Ich przyjaźń trwała aż do śmierci Anatolija Hryhorowycza. Kiedy Pohribnego zatwierdzono na stanowisko wiceministra oświaty, Oles Honczar zapisał w „Dzienniku”: „W nim oświatowcy pokładają wielkie nadzieje. Cieszę się z niego” (t. 3, s. 415). Chociaż niektórzy z urzędników ministerstwa, urzędnicy-antyukraińcy, wręcz przeciwnie, nie cieszyli się, a złorzeczyli, otwarcie syczeli mu w ślad, kiedy szedł korytarzami do swojego gabinetu. Oles Terentijowycz, wiedząc o niezbyt sprzyjającej sytuacji ze sprawami ukraińskimi, uświadamiając sobie maksymalizm poglądów Anatolija Pohribnego, martwił się o Pohribnego, słyszałam od niego: — Szybko go zjedzą! Oj, zjedzą! Nie bezpodstawnie mówiło się takie rzeczy, czyż nie wiadomo było, ilu w Ministerstwie Oświaty siedziało po gabinetach obojętnych na te sprawy, które bolały Pohribnego. Tym wielu wystarczy ciepły stołek, tym, którym „a jaka różnica w jakim języku mówić”. A Pohribnemu nie było wszystko jedno, kiedy poniżano język ukraiński, fałszowano historię narodu, znieważano naszą kulturę. Kiedy Anatolij Pohribnyj był na stanowisku pierwszego wiceministra oświaty, dzięki jego działaniom w Kijowie gwałtownie wzrosła liczba szkół z ukraińskim językiem nauczania, chociaż kosztowało go to krew i nerwy oraz — zdjęcie ze stanowiska. Ministerscy syczący w końcu dosyczeli się: wiele idei Pohribnego nie zostało zrealizowanych, mógłby jeszcze niemało zrobić dla polepszenia stanu w sferze humanistycznej. — To nasza nadzieja. Jemu by kierować Związkiem Pisarzy. Myślący profesor. Potężny talent. Występuje z blaskiem, — słyszałam takie oceny od Olesia Terentijowycza, kiedy mowa była w rozmowie o Anatoliju Pohribnym. Od swojej wnuczki Łesi (teraz ona już jest pisarką), która w latach 90. była studentką Uniwersytetu Kijowskiego, słuchała wykładów Pohribnego, według jej słów czytał on je błyskotliwie, studenci go kochali. Takie myśli i pochlebne oceny młodzieży były współbrzmiące z ocenami pisarza i przypadły mu do duszy. Dlatego kiedy jesienią 1990 roku studenci głodowali na Majdanie za radykalnymi zmianami w kraju, za dymisją ówczesnego rządu, pisarz Oles Honczar i uczony Anatolij Pohribnyj przyszli do studentów. Podzielając ich poglądy i żądania, moralnie wsparli studentów, którzy kładli swoje zdrowie na zimnym jesiennym granicie Majdanu za lepsze życie Ukraińców. Wszędzie, gdzie bywał Anatolij Hryhorowycz, czy to wykład w audytorium studenckim, czy zapisane myśli na papierze, czy wystąpienie w radiu — wszędzie Pohribnyj był na wysokości, zaciekawiał słuchaczy i czytelników swoją erudycją, swoim darem oratorskim, jego słowu wierzyli, jego słowo podnosiło, bo ono prawdziwe, przemyślane i przeżyte, ono szło od jego nieobojętnego serca, od całej duszy. Duchowy pierwiastek w człowieku, ludzkie w człowieku — to główne. Odbieranie duchowości człowiekowi, uważał, można pokonywać edukacją humanistyczną każdej osobowości. Jestem wdzięczna Anatolijowi Hryhorowyczowi, że już po śmierci Olesia Honczara na jego 80-lecie opublikował swój artykuł w zbiorku na tę datę: „Nie całkiem według podręcznika” z podtytułem do artykułu o Olesiu Honczarze: „Początek życiowej próby”. Dotknął on w artykule tych oszalałych od samowoli młodzieńców i dziewcząt, którzy tłukli się po koryfeuszach naszej literatury, przekreślając wszystkie osiągnięcia pisarzy starszego pokolenia w dobie władzy radzieckiej, zwłaszcza dostało się Olesiowi Honczarowi, a niektórzy z nich jeszcze do tej pory się tłuką. Anatolij Pohribnyj argumentowanie i przekonująco obalał wszystkie ataki i oskarżenia tych krytykantów i krytykantek, którym brud i ciemność bliższe niż czysty i jasny pierwiastek w człowieku. W „Dzienniku” z 2 lipca 1994 roku Oles Honczar zapisuje: „...Odzwierzęceni szowiniści czynią rozprawy nad demokratami... Wśród demokratów Pohribnyj wyróżnia się energiczną konsekwencją, dlatego przeciwko niemu ataki są szczególnie ostre. Dzisiaj wysyłam telegram do Prezydenta w obronie profesora Pohribnego, chociaż wątpię, czy to da efekt (przecież rozprawy czynią się „za wiedzą”...). A Blok Demokratyczny milczy, wszyscy milczą, więc czy wiele znaczyć będzie mój samotny protest?”. Przekazy Anatolija Pohribnego na kanale radia „Kultura”, które miały tytuł: „Gdybyśmy uczyli się tak, jak trzeba”, miały szalony sukces u radiosłuchaczy. Te słowa wyryte są na jego nagrobnym pomniku z kozackim krzyżem: „Gdybyśmy uczyli się...”. Gdybyż posłuchali, gdybyż wzięli sobie do serca Ukraińcy, to, pewna, Ukraina dzisiaj byłaby inna. Na niwie humanistycznej Anatolij Pohribnyj dawał z siebie wszystko, do końca, dlatego też wcześnie odszedł z życia, odszedł w wieczność. 16 września 2010 r.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn