Strona · s. 10strona oryginału ↗
WOLA DUCHA Aleksandrowi Potebni — 175
Слово Просвіти, №40 за 2010 рік
— Myrosławie Antonowyczu, rozpocznijmy rozmowę o wielkim ukraińskim działaczu od jego rodowych korzeni i środowiska kulturowego. Bo Ołeksandr Potebnia uformował się jako człowiek w tradycji rodowej, a wszystkie jego osiągnięcia naukowe stały się rezultatem głębokiego badania reliktów tradycji kulturowej własnego narodu. — Ołeksandr Opanasowycz Potebnia urodził się 22 września (według nowego stylu) 1835 r. na chutorze Maniów, w pobliżu wsi Hawryliwka w powiecie romeńskim guberni połtawskiej (obecnie wieś Hryszyne w rejonie romeńskim obwodu sumskiego). Jego ród należał do kozackiej starszyzny wojskowej średniej rangi. Dziadek Ołeksandra — potomek zaporoskich kozaków, w XVIII w. otrzymał tytuł szlachcica. Zgodnie z tradycją rodową, do służby wojskowej został zaliczony także ojciec Ołeksandra — Opanas Potebnia. Dlatego też swoich synów zapisywał do korpusu kadetów. Kiedy nadszedł czas oddania także Ołeksandra do służby, jego matka — Marija Iwaniwna zaprotestowała. Postanowiono, że chłopiec będzie uczył się w gimnazjum i mieszkał w rodzinie wuja ze strony matki — Ołeksija Markowa, który pracował w mieście Radomiu, w Polsce. Do siódmego roku życia Ołeksandr znał tylko ojczysty — ukraiński oraz rosyjski, a w gimnazjum radomskim językiem podstawowym był polski. Dlatego wuj Ołeksij przez dwa lata przygotowywał chłopca w domu i dopiero w wieku dziewięciu lat Ołeksandr poszedł do pierwszej klasy gimnazjum. Przez całe życie O. Potebnia utwierdzał się w przekonaniu, że dzieci powinny uczyć się wyłącznie w języku ojczystym. Co więcej, uważał za szkodliwe nawet zapoznawanie się z językami obcymi we wczesnym dzieciństwie. „Jeśli później nie przerażała mnie gramatyka, to sądzę, że dlatego, iż za młodu nie znałem żadnych podręczników gramatycznych” — pisał O. Potebnia w źródłach autobiograficznych. W 1851 r. O. Potebnia wstąpił na wydział prawny Uniwersytetu Charkowskiego, lecz już po roku przeszedł z drugiego roku prawa na pierwszy rok wydziału historyczno-filologicznego — tutaj ponownie znalazł się w żywiole języka dzieciństwa. Wpływ tego czynnika, a także zorientowanie środowiska studenckiego na historię i literaturę narodu ukraińskiego, stały się impulsem do uświadomienia sobie przez młodzieńca swojego powołania. — Właśnie przeszliśmy do zrozumienia misji społecznej Uniwersytetu Charkowskiego — jednego z najdawniejszych ośrodków ukraińskiej edukacji i nauki. — Dla wykładowców i studentów Uniwersytetu Charkowskiego pierwszej połowy XIX w. charakterystyczne jest zamiłowanie do ukraińskiej pieśni. Inspiratorami byli pisarz H. Kwitka-Osnowjanenko oraz znani uczeni filolodzy I. Srezniewski, M. Kostomarow. W drugiej połowie XIX w. ich idee rozwijał poeta i folklorysta A. Metłynski, który był wykładowcą O. Potebni. Właśnie wtedy A. Metłynski przygotowywał do wydania zbiór „Narodnyje jużnorusskije piesni” (1854) — główne dzieło swojego życia. Studenci pomagali mu zbierać do niego teksty pieśni, które przyciągały uwagę młodzieńców do żywego języka ludowego. Również później O. Potebnia zbierał folklor nie tylko do swoich prac o twórczości ludowo-poetyckiej, ale także do studiów lingwistycznych. Zapisał ponad trzysta ukraińskich pieśni ludowych, był ich nosicielem, a „z głosu profesora Potebni” zapisywał pieśni M. Łysenko. Pieśni ludowe, bajki, zaklęcia, przysłowia, powiedzenia stały się materiałem do jego obserwacji nad procesami kształtowania się i rozwoju ludzkiej psychiki, myślenia i języka. Wymienię główne prace uczonego w dziedzinie literatury ludowej: „O niektórych symbolach w słowiańskiej poezji ludowej”, „O mitologicznym znaczeniu dawnych obrzędów i wierzeń”, „O ogniach kupałowych i pokrewnych im wyobrażeniach”, „Ukraińska pieśń ludowa według spisu XVI w.”. O. Potebnia rozpatruje twórczość ludową w organicznej jedności z kulturowym samorozwojem narodu, jego moralnością. — Właśnie w tej tradycyjnej podstawie kultury ludowej tkwi źródło nieprzemijającej wartości i ogólnoludzkiego znaczenia osiągnięć naukowych „olbrzyma myśli i słowa”, jak nazwał O. Potebnię M. Sumcow. I właśnie na Uniwersytecie Charkowskim nastąpiło uformowanie się samego uczonego oraz szkoły naukowej Potebni. — Zaraz po ukończeniu uniwersytetu O. Potebnia rozpoczął działalność pedagogiczną jako nauczyciel języka rosyjskiego w gimnazjum, jednocześnie prowadząc badania naukowe. W 1860 r. nazwisko O. Potebni stało się znane w kręgach naukowych: w „Żurnale Ministerstwa narodnogo proswieszczenija” opublikowano jego słynną pracę „Mysl i jazyk”, gdzie uczony uzasadnił nierozerwalną jedność myślenia i języka. W 1861 r. został zaproszony na Uniwersytet Charkowski do prowadzenia kursu z historii języków wschodniosłowiańskich. W latach 1862—1863 O. Potebnia przebywa na stażu naukowym w Czechach, Niemczech, Austrii. Po powrocie pracuje jako docent katedry językoznawstwa słowiańskiego, a od 1875 r. jako profesor katedry języka i literatury rosyjskiej Uniwersytetu Charkowskiego. Uświadamiając sobie swoją odpowiedzialność przed młodzieżą studencką, Ołeksandr Opanasowycz dążył do prowadzenia swoich kursów w sposób przystępny i interesujący, łącząc teorię z praktyką. Jego wykłady cieszyły się wielkim powodzeniem wśród studentów, mobilizując ich do twórczych poszukiwań. O działalności pedagogicznej O. Potebni na Uniwersytecie Charkowskim zachowały się wspomnienia jego uczniów W. Charcijewa, A. Wietuchowa, W. Lezina, L. Szepelewicza, D. Owsianiko-Kulikowskiego i in. — Jeden z najbardziej utalentowanych uczniów i naśladowców O. Potebni D. M. Owsianiko-Kulikowski, pochodzący z Kachowki, ukraiński językoznawca i literaturoznawca, historyk kultury, pozostawił niezwykle wnikliwą charakterystykę swojego nauczyciela. W szczególności podkreślał lakoniczność języka potocznego i naukowego profesora: „nie tylko jako naturalna cecha jego mowy, ale także jako świadomie przemyślana i konsekwentnie wprowadzana maniera wykładu: jego styl stylizowany w duchu lakonizmu… W stylu i — szerzej — w manierze literackiej Potebni wyczuwa się powściągliwość czy panowanie nad sobą uczonego i płynie głęboka prawdziwość myśliciela. Wyczuwa się też coś innego: szacunek do czytelnika… „Szacunek do czytelnika” był u niego cząstkowym przejawem ogólnej cechy — szacunku do ludzkości w jej całości, w jej przeszłości, teraźniejszości i przyszłości, w jej ewolucji, w jej postępie”. Właśnie z tego wysokiego szacunku do duchowej istoty człowieka i do ideałów ludzkości wynika wielka wymagalność wobec samodzielnej siły i żywotności narodu. Z „narodową boleścią i goryczą sarkazmu” Potebnia mówił o swoim narodzie: „Materiał etnograficzny, a nie naród!”, mając na myśli dobrowolne wyrzeczenie się przez Ukraińców godnego ludzkiego życia i utratę odporności oraz samodzielnej siły wobec zalewu rusyfikacji. I brał za przykład Czechów, którzy stanowczo przeciwstawiali się germanizacji. Sam O. Potebnia miał „charakter prosty i niezależny”, „w nim słychać wielką siłę ducha, wysoki ład duszy”. Wola ducha oraz samodzielność myśli, antydogmatyzm i antyklerykalizm — oto istotne cechy światopoglądu, całego życia, działalności naukowej i społecznej Potebni: „Wolnej twórczości nie ma miejsca w środowisku, gdzie myśl jest związana obowiązkowymi wierzeniami, skuta dogmatami i zastraszona religijnymi lękami. Twórczość ludzka, artystyczna, naukowa, filozoficzna, a nawet religijna, rozkwita tylko na gruncie wewnętrznej woli ducha, która jest nawet ważniejsza od zewnętrznej, będącej dla niej częściowo sprzyjającym warunkiem rozwoju, częściowo jej naturalnym skutkiem”. „Brońcie nie nauki, a wolności — i sami bądźcie wewnętrznie wolni”, — nauczał profesor. Ten imperatyw Potebni jest współbrzmiący z myślą Kulisza: „Bądźcie samodzielną siłą, a nie narzędziem cudzej siły”. Wewnętrzna wola ducha — oto w czym tkwi istota fenomenu O. Potebni, który, podobnie jak P. Kulisz, uosabia duchowy typ Ukraińca i reprezentuje tradycyjne zasady naszego światopoglądu. Światopogląd O. Potebni uformował się w całości na tradycyjnej podstawie światopoglądowej kultury ukraińskiej pod wpływem filozofii praktycznej H. Skoworody, a także filozoficzno-lingwistycznego systemu niemieckiego pedagoga i językoznawcy W. Humboldta. — Dla światopoglądu i myślenia O. Potebni charakterystyczne są trwała autonomia, niezależność, przenikanie w samą istotę zjawisk. Na korektę orientacji światopoglądowych Ołeksandra bardzo wpłynęła tragiczna śmierć młodszego brata Andrija, który zginął w 1863 r. po stronie polskich powstańców w walce z rosyjskimi wojskami karnymi. Biorąc czynny udział w ukraińskim ruchu społecznym, w szczególności w jego radykalnym nurcie, O. Potebnia stopniowo uświadamia sobie przewagę przemian ewolucyjnych w życiu społecznym i wyznaje wielką przekształcającą rolę wychowania, edukacji, nauki — kultury w całości. Temu właśnie poświęcił całe swoje pełne poświęcenia życie. Powszechnie znany jako lingwista, lecz mniej znany jako filozof i psycholog, O. Potebnia wykazał głęboką wiedzę w kwestiach filozofii języka, dziecięcej psychologii etnicznej oraz psychologii twórczości. Uczonego niepokoiła przede wszystkim kwestia edukacji ludowej, wspierał pracę szkół niedzielnych, opracował program kursu ogólnokształcącego dla dzieci w młodszym wieku szkolnym i z przekonaniem trzymał się stanowiska, że początkowe wychowanie i edukacja obowiązkowo muszą odbywać się w języku ojczystym.
Jeszcze w 1860 r., pracując jako nauczyciel, O. Potebnia opracował „Elementarz”, w którym szeroko wykorzystał dorobek ukraińskiej etnopedagogiki do wychowania dzieci na zasadach moralności ludowej. W swoim podręczniku O. Potebnia zrezygnował z tekstów religijnych i grafiki cerkiewnosłowiańskiej oraz zastosował ukraiński alfabet — fonetyczną pisownię Kulisza, którą ten po raz pierwszy wprowadził w swojej „Gramatce” (1857). Ale „Elementarz” O. Potebni spotkał taki sam los, jak szkoły niedzielne, zakazane w 1862 r. Rękopis zachował towarzysz O. Potebni W. Hawrysz, a podręcznik opublikowano dopiero w 1899 r. w dodatku do czasopisma „Kijewskaja starina”. Publikacja miała ważne znaczenie dla doskonalenia ukraińskich podręczników oraz rozwoju teorii i praktyki nauczania czytania i pisania na Ukrainie w języku ojczystym na początku XX w. „Elementarz” O. Potebni powstał jednocześnie z elementarzem „Rodnoje słowo” K. Uszyńskiego i mają one wiele wspólnego. Obaj pedagodzy koncentrują uwagę na znaczeniu języka ojczystego w wychowaniu i edukacji, podkreślają decydującą rolę matki w nauce języka i rozwoju dziecka oraz przygotowaniu go do życia i dowodzą, że rozwój duchowy dziecka jest nierozerwalnie związany z rozwojem jego zdolności językowych. — Te psychologiczno-pedagogiczne idee są aktualne dla dzisiejszej edukacji i życia społecznego. Niezaprzeczalne argumenty przeciwko politycznej ingerencji w delikatną sferę myślenia i mówienia, w szczególności przeciwko doktrynie dwujęzyczności, która jest niezwykle szkodliwa dla dzieci wczesnego wieku, O. Potebnia uzasadnia w pracy „Język i narodowość”: „Znajomość dwóch języków we wczesnym wieku nie jest opanowaniem dwóch systemów obrazowania i komunikowania tego samego kręgu myśli, a wręcz przeciwnie, rozdwaja ten krąg i z góry utrudnia osiągnięcie całościowości światopoglądu, przeszkadza naukowej abstrakcji. …Wpływ dwujęzyczności na szersze warstwy ludności, niemal na całe… narody, …ja myślę, również jest zły”. Uczony przekonująco dowiódł, że wynarodowienie (denacjonalizacja) jest identyczne z psychicznym i duchowym rozkładem oraz upadkiem osobowości. — O. Potebnia opracował założenia o jedności świadomości i języka, na ogromnym materiale pokazał główne etapy rozwoju świadomości językowej narodu ukraińskiego, odkrył historyczne kształtowanie się i zmianę różnych form myślenia — mitologicznego, naukowego i poetyckiego. — Niezwykle wnikliwie O. Potebnia pojął sekwencję przejawiania się myślenia, języka i mówienia (wypowiadania się), obalając tym samym logokratyczną mitologemę „Na początku było słowo”. W pracy „Z wykładów z teorii literatury” O. Potebnia odkrył indywidualną naturę myślenia poprzez „istnienie w człowieku szczególnego rodzaju asocjacji myśli”. A „w języku człowiek obiektywizuje swoją myśl i dzięki temu ma możliwość zatrzymywania tej myśli przed sobą i poddawania jej opracowaniu”. A „mówić oznacza nie przekazywać swoją myśl innemu, a tylko wzbudzać w innym jego własne myśli”. — O. Potebnię przyciąga psychologiczna natura nie tylko poszczególnej twórczej osobowości, ale i zbiorowej twórczości artystycznej: „Soki przeszłości, żyjąc w ludowym światopoglądzie, żywią duszę współczesnego człowieka, w tym i najwyższe przejawy jej twórczego intelektu. Artysta, który traci żywe związki z narodem, ma tylko jedną drogę — twórczy upadek”. Przemyśliwując program językowy romantyzmu oraz studiów etnograficznych M. Maksymowycza i P. Kulisza, O. Potebnia pojął wysokie wymiary ducha ludowego, a poprzez własne doświadczenie psycholingwistyczne odkrył historię narodu jako wspólnoty duchowej. — Właśnie współtwórcy „programu językowego” narodu ukraińskiego, w szczególności P. Kulisz i O. Potebnia, we wspólnocie duchowej widzą zbiorową osobę narodu z całościowym sercem, duszą i świadomością. Dla przeciwdziałania wynarodowieniu i odtworzeniu zbiorowej osoby narodu niezbędny jest moralno-wolicjonalny potencjał samodzielnej siły i woli ducha każdego z nas, co jednocześnie jest gwarantem skuteczności twórczej osobowości we wspólnocie duchowej narodu. — Ołeksandr Opanasowycz bronił prawa zachowania i przemiany energii… Odszedł z tego świata 11 grudnia 1891 r. w Charkowie, gdzie został pochowany. Pozostawił po sobie dwóch godnych ojca synów: Ołeksandr (1868—1935) — ukraiński uczony elektrotechnik; Andrij (1870—1919) — ukraiński botanik-genetyk. Ołeksandr Opanasowycz Potebnia — wielki ukraiński uczony-encyklopedysta: językoznawca, filozof, psycholog, folklorysta, etnolog, literaturoznawca, pedagog, profesor Uniwersytetu Charkowskiego, członek korespondent Petersburskiej Akademii Nauk oraz członek Czeskiego Królewskiego Towarzystwa Nauk w Pradze. O. Potebnia — współtwórca kierunku psychologicznego w językoznawstwie słowiańskim i twórca poetyki lingwistycznej; autor prac z zakresu językoznawstwa ogólnego, semantyki, etymologii, dialektologii, gramatyki, fonetyki, akcentuacji, etnologii, folkloru, teorii literatury, o pochodzeniu języka oraz o związku języka i myślenia. Dzięki naukowemu poświęceniu O. Potebni filologia ukraińska stała się szczególnie znacząca w świecie słowiańskim i wyszła na poziom ogólnoświatowy. O. Potebnia osiągnął wybitne sukcesy w badaniu ludowej twórczości poetyckiej, wierzeń ludowych i zwyczajów, a nowymi podejściami teoretycznymi do badania zjawisk myślenia, języka, kultury wyprzedził swój czas. Jako działacz społeczny O. Potebnia stał się jednym z założycieli Hromady Charkowskiej oraz Charkowskiego Towarzystwa Historyczno-Filologicznego, którego był przewodniczącym od 1877 do 1890 r. Rozmowę o fenomenie Ołeksandra Potebni i aktualności jego przemyśleń prowadzą kulturozof Ołeksander SZOKAŁO oraz psycholog Myrosław MACIJKIW.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
