Strona · s. 11strona oryginału ↗
ŁARYSA KRUSZELNYCKA WŚRÓD ZWIERZĄT, I NIE TYLKO…
Слово Просвіти, №40 за 2010 рік
Petro SZKRABIUK, pisarz, doktor nauk historycznych, m. Lwów 1 Do niedawna — przynajmniej do 1991 roku — znaliśmy Łarysę Kruszelnycką jako starszego pracownika naukowego Instytutu Ukrainoznawstwa im. I. Krypiakewycza NAN Ukrainy, organizatorkę i kierowniczkę licznych ekspedycji archeologicznych na Podniestrzu, na Wołyniu Zachodnim i Bukowinie, w wyniku których odkopano bogate w znaleziska osiedle z X—VII wieku p.n.e. (a jest to wczesna epoka żelaza) koło wsi Neporotowe w rejonie sokiriańskim obwodu czerniowieckiego; odkryto w Karpatach na Huculszczyźnie ośrodki wydobycia soli; znaleziono w rejonie halickim w obwodzie iwanofrankiwskim (wieś Bowszów) celtyckie mieszkanie… I takich znalezisk, w większości sensacyjnych, jest cały szereg, o czym wymownie świadczą i poszczególne publikacje naukowe: ponad 120, i 9 monografii (niektóre współautorskie), i artykuł o Łarysie Iwaniwnie w niemieckojęzycznej encyklopedii o wybitnych archeologach Europy (1967). Ale w 1991 roku, po obronie pracy doktorskiej z archeologii (temat: “Północno-Wschodnie Podkarpacie w epoce późnego brązu i wczesnego żelaza: Problemy procesów etnokulturowych”) Łarysa Iwaniwna zgodziła się objąć we Lwowie Bibliotekę Naukową im. Wasyla Stefanyka NAN Ukrainy — jedną z największych w Europie. Dla niektórych wydawało się to dziwne: archeologia, którą nazywają także “podziemnym archiwum”, — i biblioteka akademicka; jaki tu związek? A związek jest bezpośredni: tkwi on w wszechstronnym — ogólnie humanistycznym — wykształceniu Łarysy Iwaniwny, w jej odpowiedzialności narodowej, patriotyzmie i genach. Po pierwsze, ta aktywna, nieprzeciętna kobieta odziedziczyła po rodzicach nie tylko zdolności naukowo-organizacyjne, co wyraźnie przejawiło się w ekspedycjach archeologicznych, ale także zdolności artystyczne, przede wszystkim literackie, chociaż miała i ma talent do rysowania i muzykowania. Wszak jej dziadek, Antin Kruszelnycki — pedagog, redaktor, prozaik; ojciec Iwan — poeta, historyk sztuki, grafik; matka, Hałyna Łewycka, — pianistka. Także babcia, Marija Słobodiwna-Kruszelnycka, była znaną w Galicji artystką i pisarką — i właśnie jej wdzięczna wnuczka, Łarysa Kruszelnycka, jeszcze podczas swojego dyrektorowania w bibliotece, poświęciła opowieść “Rąbali las… (Wspomnienia galicjanki)”, którą w 1990 roku w numerach 3—5 opublikował magazyn “Dzwin”. Dlatego przejście do biblioteki naukowej było organiczne. Dalsze odkrycia w archeologii pozostawiła młodszym, sama zaś oddała się nowej pracy. A okazała się ona nie mniej skomplikowana niż organizowanie i prowadzenie w radzieckim zaideologizowanym i zbiurokratyzowanym czasie wykopalisk. “Na przykład, całkowity brak pieniędzy w 1997 roku, kiedy przez ponad pół roku nie otrzymywaliśmy ani kopiejki na pensje, — opowiadała Łarysa Iwaniwna. — I właśnie wtedy jak na złość rzucono na nas wszystkie możliwe kontrole finansowe, które terroryzowały bibliotekę przez cały rok. Karano nas grzywnami za posiadanie wewnętrznego kserokopiarki (to wtedy, gdy we wszystkich bibliotekach świata setki kserokopiarek stoją na korytarzach), za jakąś farbę, która nie wiadomo kiedy była w bibliotece, a nawet za niewypłacenie pensji (!). Były sądy, trzeba było jechać do “głównego podatkowca”, do prokuratora generalnego, do ambasadorów innych krajów, którzy ratowali właśnie wtedy skradzione atlasy (także dziwny zbieg okoliczności…). Wszystkim bibliotekarzom było jak nigdy ciężko; w magazynach książek wilgoć, w czytelniach zimno, dostarczanie książek czytelnikom bez odpowiedniego transportu nie jest łatwe — a mimo to wytrzymali. Znaleźli się nieobojętni darczyńcy: Omelan i Tetiana Antonowyczowie, rodzina Tytłów, W. Doroszenko-Wasylyszyn, Marian Kocz, Ukraińskie Związki USA. Dzięki ich darowiznom wyremontowano kapitalnie główny gmach biblioteki, pomieszczenia działu rzadkich książek, zrekonstruowano zrujnowaną dawną szkołę przy ul. Kowżuna, w której umieszczono dział periodyków. Biblioteka nabrała europejskiego wyglądu. “Dlatego kiedy nas pytają: “Jak wy to zdołaliście zrobić?” — my, — mówi Łarysa Iwaniwna, — używamy czysto studenckiego wyrażenia (żeby nie zapeszyć…) i odpowiadamy: “Po cichu!” Ale za tym “po cichu” stały napięte dni, nieprzespane noce i marzenia o wydaniu wspomnień “Rąbali las…” osobną książką. I w połowie 2001 roku to się udało. Książka wyszła w znikomym nakładzie — 250 egzemplarzy, dlatego kilkakrotnie ją wznawiano, ponieważ popyt na nią codziennie rósł. Wiosną 2004 roku autorka otrzymała Międzynarodową Nagrodę Literacko-Artystyczną imienia Ołeny Telihy, laureatkami której były już takie mistrzynie słowa, jak Lina Kostenko, Mychajłyna wydział Lwowskiego Uniwersytetu, zostać pod kierownictwem Markijana Julianowycza Smiszki znanym archeologiem, prowadzić w ciężkich warunkach bibliotekę akademicką, a jesienią 1997 roku odwiedzić złowieszczy Sandarmoch w Karelii, gdzie sześćdziesiąt lat temu, w 1937 roku, czerwoni wandale rozstrzelali samego Antona Kruszelnyckiego oraz jeszcze dwóch synów — Bohdana i Ostapa, a także córkę Wołodymyrę. I żeby opowiedzieć o wszystkim w przejmującej książce “Rąbali las…” — parafrazując powieść dziadka Antona “Rąbią las”. A także powrócić do tematu swojego dzieciństwa i archeologii w nowej książce “Zwierzątka w moim życiu” (Lwów: Astrolabia, 2009). 2 Żył-był pies-owczarek o niezwykłym imieniu Lokarno. Bardzo kochał swoją małą właścicielkę, pozwalał wykonywać z nim różne ćwiczenia. Kiedy do jej rodziców przychodzili goście, to on “podchodził do każdego i kładł głowę na kolana, długo patrząc w oczy”. Ale kiedy z rewizją — przeszukaniem — “przychodziła policja, Lokarno szalał, wściekał się jak dzikie zwierzę”. Tak samo “nie rozumiał różnicy klasowej między defensywą a NKWD: jednakowo nienawidził ludzi w mundurach policjantów i czekistów. Po prostu wspinał się na ścianę z wściekłości”. A potem — to było w 1934 roku w Charkowie — Lokarno zginął: ktoś go śmiertelnie uderzył. I po 75 latach jego dawna właścicielka, Łarysa Kruszelnycka, poświęciła swoją drugą książkę (“Zwierzątka w moim życiu”. — Lwów: Astrolabia, 2009) “pamięci owczarka Lokarna, oddanego psa, przyjaciela i strażnika mojego dzieciństwa”. Poprzedniej książki “Rąbali las… (Wspomnienia galicjanki)” nie można czytać spokojnie; wyszła ona w 2001 roku, chociaż z jej tekstem czytelnik zapoznał się jeszcze wcześniej — w magazynie “Dzwin” (1990, nr 3—4). Wkrótce była Międzynarodowa Nagroda Literacko-Artystyczna imienia Ołeny Telihy i kilka wznowień, bo w tej przejmująco-prawdziwej książce autorka opowiedziała o golgotowym losie swojej ufnej rodziny, która w maju 1934 roku wyjechała do Charkowa i prawie cała (6 osób, wśród nich i ojciec Łarysy Iwaniwny) została zniszczona przez bolszewickich wandali. Tę straszną listę uzupełniła także babcia Marija Słobodiwna-Kruszelnycka, która, nie wytrzymawszy strasznego ciężaru strat, w sierpniu 1935 roku również przedwcześnie odeszła z życia… Natomiast Hałyna Łewycka, żona Iwana Kruszelnyckiego, z powodu choroby została w Galicji — i jej z niemałymi trudnościami (pomagały wdowa po Piłsudskim i przewodnicząca Politycznego Czerwonego Krzyża ZSRR Kateryna Pieszkowa) latem 1936 roku udało się sprowadzić ośmioletnią Łarysę do domu…
* * * Już w tej pierwszej książce, przytaczając liczne dokumenty i świadectwa naocznych świadków, Łarysa Iwaniwna wykazała niewątpliwy talent nie tylko pamiętnikarki, ale i pisarki, która włada żywym słowem, umiejętnością akcentowania tego, co najważniejsze, przy tym nie unikając wymownych szczegółów; potrafi celowo skomponować utwór, chociaż „moja opowieść nie ma ciągłości, jak w większości opublikowanych pamiętników – zaznacza ona – a składa się z oddzielnych epizodów czy też fragmentów, które są jedynie ułożone w chronologicznej kolejności”. Taką zasadą kompozycyjną Łarysa Iwaniwna posługuje się w książce o zwierzętach. Jednocześnie są to wątki dotyczące różnych okresów życia autorki: w górskim miasteczku Skole na Lwowszczyźnie (po powrocie rodziców z Wiednia), później we Lwowie, a podczas II wojny światowej – w Wiedniu i Stuttgarcie, wreszcie – na południu Niemiec, w Meersburgu, gdzie nieletnia Łarysa pracowała w ogromnej hucie. Przez wszystkie te lata członkami rodziny małej, a potem dorosłej Łarysy, ulubionymi byli nie tylko jej krewni, ale i domowe zwierzęta: psy (przede wszystkim niezapomniany Locarno), kot, zaskrońce, wrona, małpka Frusia, koźlątko, nawet oswojona myszka – i wszystkie ze swoimi charakterami i wybrykami. Powiedzmy, miejska suczka Ducha, słysząc romanse, „cudownie śpiewała”, czyli cienko wyła… Duchę babcia kupiła w Wiedniu za dwa miliony (!) austriackich koron, bo to, po I wojnie światowej, był czas niepohamowanej inflacji. Tak samo (kiedy Łarysa podczas II wojny światowej przebywała w Niemczech) zachowywał się pies Wolf. Słysząc, jak jego właściciel gra smyczkiem na najzwyklejszej pile, Wolf „zaczął podśpiewywać. Wydawał ze swojego gardła jakieś przerywane, chrapliwe dźwięki, które niesamowicie dysonowały z grą pana Neumanna”. I wniosek: „Obecnie, kiedy modni stali się bezgłośni, pozbawieni słuchu, chrapliwi piosenkarze, Wolf mógłby być pierwszym solistą któregoś ze współczesnych zespołów”. Takie analogie, nierzadko ironiczne, zdobią książkę. Jest niemało podobnych pouczających porównań, sentencji, które wplecione w obrazy przeszłości, jeszcze bardziej uwydatniają treść. Poszczególne opowieści („Rex”, „Biała”, „Łabędzie”) – to wykończone utwory artystyczne z nieoczekiwanym, nowelistycznym zakończeniem, choć na dokumentalnej podstawie. Oto opowieść o podróży autorki już za czasów Niepodległości Ukrainy do Monachium, skąd popłynęła niewielkim statkiem przez Jezioro Bodeńskie do szwajcarskiego miasta Konstancja, gdzie po wojnie jej mamę zaproszono jako tłumaczkę (znała osiem języków) do francuskiej komendantury… Łarysa Iwaniwna wspominała te słoneczne dni nad jeziorem, kiedy z mamą karmiła dwa łabędzie – czarnego i białego. Od tamtej pory minęły 53 lata. I oto – czyż nie cud? – do niej znów podpłynęły dwa łabędzie: biały i czarny. Najwyraźniej potomkowie tamtych powojennych. „Wydawało się – to Mama, aby ukoić mój smutek, przysłała je do mnie. Moja podróż się udała. Znalazłam wspomnienia, o których marzyłam”. Nie mniej poruszony był student, który dorabiając, odwoził gościa z Monachium do Meersburga. Odmawiał przyjmowania pieniędzy za transport, a „na pożegnanie (co wcale nie jest typowe dla współczesnej niemieckiej młodzieży) pocałował mnie w rękę i powiedział, że nie zapomni mojej opowieści, która zmieniła jego wyobrażenie o wartościach życiowych. „Dziwię się, jak można mieć 70 lat i wciąż tęsknić za Mamą. Teraz to rozumiem. Dziękuję Pani”. Obok tak wzruszających historii w książce jest niemało humorystycznych momentów: o jaskółce, która wypadła z gniazda, a którą podniosła mała Łarysa z kuzynem Lewczykiem. Ale czym ją karmić? Przecież, jak oświadczyła babcia, jaskółki (później okazało się, że to wrona) karmią swoje pisklęta muchami. „Ta informacja była wielkim błędem Babuni, bo wtedy powstało pytanie, kto z nas będzie przeżuwał muchy. Lewczyk uważał,
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
