Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

KIEDY ZACHÓD I WSCHÓD ZACZYNAJĄ MÓWIĆ

Слово Просвіти, №40 за 2010 рік

Dzisiaj dla rozwoju rodzimej przestrzeni humanistycznej ważne jest rozwiązanie następujących zadań: sformowanie platformy dla dyskusji naukowej nad aktualnymi zagadnieniami ukraińskiej humanistyki (filologia, filozofia, kulturoznawstwo) na Ukrainie i poza jej granicami; artykułowanie publicznego dialogu ukraińskiej myśli humanistycznej w kontekście innych kultur (słowiańskich Rosji, krajów bałtyckich, Wschodu i Europy). Właśnie w tym celu na bazie Instytutu Filologii KNU imienia Tarasa Szewczenki przy wsparciu czasopisma literatury światowej „Wseswit” (koordynatorzy wydarzenia — Hałyna Usatenko, Dmytro Drozdowśkyj) zainicjowano nowy projekt „Ukraińska humanistyka: dialog kultur między Wschodem a Zachodem”, który stawia sobie za cel te zadania. Już na samym początku września w Instytucie Filologii odbyła się pierwsza dyskusja naukowa. Dmytro DROZDOWŚKYJ, „Wseswit” Na początku spotkania H. Usatenko zauważyła: „Przed nami, jako przed filologami i przed ludźmi wykształconymi, stoi kompleks pytań duchowo-światopoglądowych oraz moralno-etycznych, które definiują współczesną Ukrainę. Zatem rozumiemy ten dialog jako początek szerokiej platformy dyskusyjnej na bazie Instytutu Filologii, która dałaby możliwość zarówno społeczności naukowo-akademickiej, jak i szerszemu zainteresowanemu kręgowi społeczeństwa przeanalizować, przemyśleć, zobaczyć całe to spektrum nauk humanistycznych, które może być dla nas dostępne, od lingwistyki kognitywnej po szewczenkoznawstwo, aż po etnopsychologię”. W imieniu „Wseswitu” zaznaczyłem, że nasz magazyn literatury światowej od czasów swoich narodzin w 1925 roku był przewodnikiem Ukrainy w świecie literatury wschodniej (od Du Fu, Li Bo, Bashō po Kenzaburō Ōe) oraz zachodniej (począwszy od Homera). Dlatego dzisiaj te dyskusje zapoczątkowują nową „politykę humanistyczną”, kiedy magazyn staje się bodźcem do polemiki nie tylko na własnych łamach, ale i robiąc krok ku czytelnikowi z katedry jednego z najbardziej prestiżowych uniwersytetów Ukrainy. O miejscu Ukrainy w płaszczyźnie Wschodu i Zachodu trzeba mówić wyłącznie w płaszczyźnie komparatystycznej, ponieważ z takiej pozycji rozumie się ważną historyczną, socjokulturową rolę Innego. Latem miałem szczęście wziąć udział w pracach XIX Międzynarodowego Kongresu Komparatystyki, który odbywał się w Seulu. Światowa społeczność komparatystyczna doszła do wniosku, że studia kulturoznawcze powinny stać się rdzennym składnikiem światowej komparatystyki. Miło, że tym projektem my również na Ukrainie zbliżamy się do tej idei. I jeszcze jeden ważny moment: mówiąc o graniczności Ukrainy między Wschodem a Zachodem, trzeba rozumieć, że wobec Zachodu powinniśmy prowadzić politykę reintegracji, a wobec Wschodu — dialogizacji. Uczestnikami pierwszej dyskusji zostali profesor Oksana Pachlowska, kulturoznawca, laureatka Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki, kierownik katedry ukrainistyki Uniwersytetu Rzymskiego „La Sapienza”, pracownik naukowy Instytutu Literatury NAN Ukrainy im. T. H. Szewczenki, oraz profesor Iwan Bondarenko, kierownik katedry filologii chińskiej, koreańskiej i japońskiej, zastępca dyrektora Instytutu Filologii Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. T. Szewczenki. Oksana PACHLOWSKA: „Między Europą a Azją rozciąga się przestrzeń, która nie posiada własnej tożsamości, przestrzeń, która identyfikuje się z Eurazją”. — Zachód i Wschód to makrokategorie, niezwykle złożone, które zawierają w sobie bardzo wiele pięter, płaszczyzn interpretacji. Rzecz w tym, że kategoria Wschodu odpowiada zarówno we współczesnej mentalności Europy, jak i we współczesnej mentalności świata temu bezkresnemu obszarowi, który zajmuje ta kategoria, i dlatego kategoria Wschodu jest niezwykle wielo-, poliwalentna w swoich przejawach. Mówimy o Chinach jako Wschodzie, mówimy o Dalekim Wschodzie, mówiło się do niedawna o Europie Wschodniej itd. Jednakże idea Europy jako Zachodu to idea ustrukturyzowana, która strukturyzuje się już od wielu stuleci, i dzisiaj — mam na myśli okres od końca II wojny światowej do dzisiaj — strukturyzowanie kategorii Europy jako cywilizacji zachodniej nabrało ostatecznego wymiaru, ponieważ europejska matryca stała się bazową dla rozumienia kategorii świata demokratycznego. Dość symboliczny moment, kiedy zaczęło się formowanie samej idei Europy, formowanie i formułowanie. Na czysto teoretycznym poziomie był to środek-koniec II wojny światowej, kiedy Europa postawiła sama przed sobą pytanie, kim ona jest, dlaczego Europa była zawsze mózgiem świata, z jednej strony, a z drugiej, dlaczego w tym mózgu zrodziły się tak przerażające fantasmagorie, jak dwie wojny światowe i, w szczególności, nazizm. Dlatego analiza kategorii Europy zawsze przechodziła nie tylko przez płaszczyzny historyczne, nie tylko płaszczyzny kulturowe, ale i płaszczyzny moralne. Dlatego bardzo interesująca jest dla mnie teza, tak jak została sformułowana w informacji prasowej tej dyskusji, o kategorii winy i o kategorii wstydu, jako dwóch kategoriach identyfikacyjnych tych makropojęć — Wschód i Zachód, Zachód i Wschód. Przeciwstawienie Wschodu i Zachodu nastąpiło jeszcze w czasach starogreckich, właściwie rzecz biorąc, Starożytna Grecja jest ojczyzną współczesnej Europy. W Starożytnej Grecji uformowała się kategoria wolności jako bazowa kategoria cywilizacji europejskiej, uformowała się kategoria obywatelstwa, obywatela jako bazowe kategorie świata demokratycznego. W literaturze starogreckiej już było absolutnie wyraźne to przeciwstawienie Zachodu wobec Wschodu, Zachód versus Wschód, jako Wschód perski, Wschód autokratyczny wobec greckiego modelu, ateńskiego modelu świata demokratycznego. I od Homera dalej, u Ajschylosa, u filozofów i pisarzy greckiej starożytności znajdziemy to przeciwstawienie greckiego modelu wobec modelu perskiego. Grecy mówili, że u nas wszyscy obywatele są wolni, i ten, kto nami kieruje, słyszy głos ludu. W tym samym czasie Wschód to system, gdzie tylko jeden jedyny człowiek jest wolny, i jest to człowiek, który jest władcą. Już w starożytnym świecie dochodziło do przeciwstawienia Europy w tych parametrach, w jakich była postrzegana, wobec barbarzyńców. Barbarzyńskim światem nazywano każdy inny świat poza granicami Europy, i był to przede wszystkim świat wschodni. Czyli ta kategoria barbarzyństwa jako obcości, barbarzyństwa jako świata, gdzie nie ma wolności, i świat, gdzie nie ma wolności — ten świat jest barbarzyński. To była koncepcja w starogreckim i starorzymskim świecie. W średniowieczu Europa identyfikowała się z terytorium rozprzestrzenienia chrześcijaństwa, ale już w średniowieczu chrześcijańska Europa włączyła w swój rozwój kulturowy potężny komponent wschodni. Był to Wschód arabski, który faktycznie jest jedną z podstaw literatury europejskiej. Dalej Europa identyfikuje się z rozbudową instytucji. Można wspomnieć Machiavellego. Rodzi się polityczna Europa. I w tym samym czasie, w okresie Odrodzenia w Europie pojawia się koncepcja Innego. Europejscy filozofowie, tacy jak na przykład Montaigne, stawiali pytanie o inny świat, o ten świat, który chrześcijańska Europa nazywała barbarzyńskim, protestowali przeciwko tej pozycji i mówili, że w rzeczywistości barbarzyński jest świat chrześcijański, który z jednej strony głosi miłość do bliźniego, a z drugiej strony tego bliźniego niszczy, jak to już było w czasach po odkryciu Ameryki, kiedy zaczęło się niszczenie plemion indiańskich ze strony narodów zachodnich. W ten sposób niezwykle ważna kategoria Innego, która pojawia się w kulturze europejskiej i dalej rozwija się aż do Oświecenia przez wszystkie wieki, rozwija się bardzo silna krytyka historii europejskiej, pozycji europejskiej w świecie. W Odrodzeniu Europa identyfikuje się także z Respublika literarum. To termin Petrarki i szeregu wybitnych myślicieli kultury europejskiej, którzy pod Respublika literarum rozumieli zjednoczenie intelektualistów Europy, połączonych między sobą wspólnymi ideałami, moralnymi i kulturowymi, czyli edukacja, poziom kultury staje się kodem identyfikacyjnym rzeczywistości europejskiej. Niezwykle ważnym okresem dla formowania idei Europy jest Oświecenie i proces sekularyzacji. Czyli faktycznie od Odrodzenia dalej trwa głęboki proces sekularyzacji, wyzwolenia poprzez Erazma z Rotterdamu, poprzez postawienie pytania o konieczność wolności ludzkiej myśli, wolności uczuć, wolności wyboru religijnego. Jak widzicie, kategoria wolności rozszerza się i obejmuje coraz więcej przestrzeni ludzkiego bytu. W Oświeceniu zsekularyzowana Europa znowu stawia pytanie o inny świat. Wolter mówił, że Wschód wydaje nam się barbarzyński, daleki od nas, niepoznawalny. W rzeczywistości Wschód to potężne kultury. Mówił i o Chinach, i o Indiach. Nawet była bardzo silna w ówczesnej Europie taka wschodofilia, na różnych poziomach była rejestrowana. Od XIX wieku zaczyna się nie zbliżenie, a wzajemne poznawanie dwóch światów, Wschodu i Zachodu. W tę „rozmowę cywilizacyjną” wchodzi Bizancjum i zaczyna się długotrwały proces przeciwstawienia wschodniego i zachodniego chrześcijaństwa. Punkt końcowy tego przeciwstawienia fiksuje Huntington. Chrześcijaństwo w Europie Zachodniej służyło jako kod identyfikacyjny Europy, ale Europa przeszła bardzo potężny proces sekularyzacji i chrześcijaństwo stało się jedną z oznak ewolucji europejskiej. Jednocześnie chrześcijaństwo wschodnie, które przeciwstawiło się chrześcijaństwu zachodniemu, w punkcie końcowym jakby przeciwstawiło się Europie, a tym samym wyłączyło się z samego chrześcijaństwa. Dzisiejsza linia bizantyjsko-mongolska, o której mówi Huntington, o której mówi rosyjski historyk Afanasjew, to linia, która prowadzi do wyłomu prawosławia w rosyjskim wariancie z historii chrześcijaństwa, ponieważ przeciwstawia się ono Europie, przeciwstawia się światu demokratycznemu. Huntington praktycznie mówi o tym, że prawosławie w swojej rosyjskiej wersji zlewa się, tworzy jednolity kontinuum ze światem islamu jako religią fundamentalistyczną. Słowem, obecnie znajdujemy się w procesie formowania nowych „starych” tożsamości zglobalizowanego świata i ten proces nie jest po prostu złożony, jest niezwykle niebezpieczny. Czyli świat Europy jako świat Zachodu i świat Wschodu — oba te światy mają swoją tożsamość. Zdywersyfikowaną do wewnątrz, wielościenną, poliwalentną, ale mają swoją tożsamość. Między nimi rozciąga się przestrzeń, która nie posiada własnej tożsamości, przestrzeń, która identyfikuje się z Eurazją. To neoeurazjatyzm rosyjski, który prowadzi linię od eurazjatyzmu lat 20. XX wieku. Jednak ta teoria powróciła do Rosji i proliferuje teraz na terenach ukraińskich i wszędzie, gdzie może jeszcze przeniknąć, na terenach nieobjętych Europą. Neoeurazjatyzm, który twierdzi, że istnieje ta neoeurazjatycka terytoria, eurazjatycka terytoria. Jeśli krótko scharakteryzować tę teorię, można powiedzieć, że jest Zachód, jest Wschód, jest Europa, jest Azja, ale Eurazja nie tylko nie stała się i Europą, i Azją, a ona nie stała się Europą i nie stała się Azją. Iwan BONDARIENKO: „W zasadzie jesteśmy bardziej potrzebni Wschodowi, interesujący dla Wschodu, niż dla Zachodu”. — Ukraińców zawsze zaliczałem, i siebie w tym włącznie, do Europejczyków. Ukrainę widzę tylko w Europie, jednakże niezwykle mało znamy Wschód. Znajomość Wschodu, prawdziwa wiedza, gruntowna, głęboka, o wiele wyraźniej pomogłaby nam zrozumieć własne miejsce w tym świecie, włas- Na zdjęciu w centrum — Oksana Pachlowska, po lewej — Dmytro Drozdowśkyj, po prawej — Iwan Bondarenko

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn