Strona · s. 15strona oryginału ↗
KTÓRA GODZINA, KIJOWIANIE?
Слово Просвіти, №40 за 2010 рік
Dmytro MAŁAKOW, Muzeum Historii Kijowa Zdjęcie Ołesia DMYTRENKI Wydawałoby się, w czym problem! Tak, kiedyś ludzie nie mieli potrzeby znać czasu z dokładnością nawet do godziny, a tym bardziej — do minuty czy sekundy. Przez tysiąclecia życiową aktywność każdego w ciągu doby regulował własny aparat biologiczny. Najdawniejszym przyrządem do określania czasu jest zegar słoneczny (gnomon). Jest on znany od 547 r. p.n.e. W Kijowie te niezawodne (prawda, tylko w słoneczny dzień!) przyrządy wykonał pod koniec XVIII w. matematyk Francuz Brullion jako pomoc naukową dla studentów Akademii Kijowsko-Mohylańskiej. Murowany słup w stylu barokowym z czterema gnomonami zachował się na podwórzu dawnego Brackiego Monasteru Objawienia Pańskiego na Podolu. Identyczne przyrządy Brullion wykonał dla fontanny „Samson”. Kolejnym etapem określania czasu do użytku ogólnomiejskiego stały się wieżowe zegary mechaniczne, które wprawiano w ruch za pomocą zawieszonego ciężarka. We wszystkich miastach Europy zegar na wieży ratusza to ważna i nieodzowna oznaka uporządkowanego w czasie życia. W Kijowie taki zegar pod nazwą „dzyhari” pojawił się po raz pierwszy pod koniec XVII wieku. Mieścił się na wieży magistratu, na tym samym Podolu. Z zewnątrz skomplikowany mechanizm zdobiła miedziana rzeźba Archanioła Michała. Zegar posiadał urządzenie, za pomocą którego święty patron Kijowa co godzinę uderzał włócznią w smoka, z którego paszczy sypały się iskry. Nad zegarem czuwał specjalnie wyznaczony mistrz. Lwowski kupiec Martin Gruneweg, odwiedziwszy Kijów, słusznie zauważył, że kijowskie dzyhari to „rzadka rzecz w tych stronach”. W 1744 roku na właśnie budowanej Wielkiej Dzwonnicy Ławry Peczerskiej ławrowski poddany Pawło Czerniawski wykonał i zainstalował zegar wieżowy. W 1758 roku ten zegar zastąpiono innym, dziełem berdyczowskiego mistrza Adama Lewińskiego. Mechanizm działał trzydzieści lat i dopiero potem go przerobiono. Następny zegar zainstalowano w 1903 roku. Nowe dzyhari wykonała moskiewska firma Andrieja Jenodina. Mechanizm o wadze 4,5 tony zainstalowano na czwartej kondygnacji. Trzy ciężarki o wadze 25, 45 i 50 pudów (czyli odpowiednio 400, 720 i 800 kg), zawieszone na linach o łącznej długości 123 metrów, zapewniają chód tego zegara. Komplet siedmiu dzwonów zadziwiająco melodyjnie co kwadrans gra gamę, a wielki ósmy dzwon wybija godziny. Jeszcze jeden zegar słoneczny stał niedaleko Wielkiej Dzwonnicy. Na wielkim i przestronnym terenie Ławry, gdzie rozkład nabożeństw w ciągu doby podporządkowany był surowej regule monasteru studyckiego, nie było potrzeby posiadania tarczy zegarowej. Tutaj ważne jest tylko słyszeć, która godzina. Zatem o każdej porze dnia i nocy wszyscy mieszkańcy, pielgrzymi i zwiedzający rezerwat dowiadują się o czasie ze słuchu. Ławrowskie dzyhari spotkał los wielu zabytków kultury, które stały się ofiarami złej bolszewickiej woli. Zaledwie 19 września 1941 roku na Wielkiej Dzwonnicy Ławry załopotała flaga Wehrmachtu, gdy podziemni bojownicy podpalili dzwonnicę, nie żałując jej dwustuletniej starości. Zachowało się nawet niemieckie zdjęcie — Wielka Dzwonnica spowita dymem. W 1948 roku chód ławrowskiego zegara odnowił mistrz-arsenałowiec Iwan Jakowycz Łewczenko, który przez kolejne co najmniej dwie dekady co tydzień wspinał się na dzwonnicę, ręcznie za pomocą wciągarki przywracając chód dzyhari. Jeszcze jeden stary kijowski zegar wieżowy, wyposażony w tarczę i dzwony, działa od 1864 roku w Monasterze Troickim na Wydubiczach. Nieco zagłębmy się w przeszłość. Około 1500 roku w Norymberdze wynaleziono zegar sprężynowy — prototyp mechanicznego zegarka kieszonkowego. Zasadę zegara wahadłowego zaproponował Włoch Galileo Galilei, a opracował ją w 1642 roku jego syn. Nieco później i niezależnie od Galileuszów, w 1658 roku Holender Christiaan Huygens wynalazł najdokładniejszy zegar wahadłowy. Wraz z rozpowszechnieniem zegara mechanicznego, który zawsze był dość kosztownym i nie do końca dokładnym przyrządem, powstała potrzeba sprawdzania poprawności jego chodu. W Kijowie dokładny czas według słońca i gwiazd określali uczeni obserwatorium astronomicznego Uniwersytetu św. Włodzimierza, założonego w 1845 roku. Istnieje ono do dziś, umieszczone na jednym z najwyższych punktów miasta — dawnym bastionie, który kiedyś swobodnie panował nad szeroką, jeszcze nie zabudowaną doliną rzeki Łybidź. Tutaj, do zaułka Obserwatorskiego, przychodzili sprawdzać wskazania miejscy zegarmistrzowie. Zgodnie z dawną cechową tradycją ci „strażnicy czasu” w witrynie warsztatu wystawiali najlepszy zegar, który chodzi dokładnie. Przechodnie mogli sprawdzać swoje zegarki w biegu. W Państwowym Archiwum Kijowa przechowuje się (w języku oryginału) „Sprawę na polecenie J[ego] W[ysokości] naczelnika guberni o wysyłaniu codziennie zegarmistrza do Obserwatorium w celu wydania rozporządzenia o wystrzale z armaty w południe”. Sprawę rozpoczęto 22 lutego 1863 r. i zamknięto 21 czerwca 1865 r. Zatem w lutym 1863 roku kijowski gubernator wojskowy zapragnął, aby z wałów Twierdzy Kijowskiej w południe strzelano z armaty dla sprawdzenia wszystkich zegarów w mieście. W tej sprawie gubernator cywilny 18 lutego zwrócił się do kijowskiego mera, aby ten polecił zegarmistrzowi uniwersyteckiego obserwatorium stawiać się (ze sprawdzonym zegarem) codziennie na godzinę 12 do flagi na Bastionie Spaskim (nad obecnym parkiem Sławy), gdzie przy załadowanej armacie miała stać w gotowości obsługa. Wydatki na proch miała pokrywać ze swoich dochodów miejska rada. 25 lutego gubernator zapytał mera, czy wydano stosowne rozporządzenie? Jednak znany kijowski zegarmistrz Szwajcar Celestin Wehrle całkiem słusznie wystawił żądanie: płacić mu 180 rubli rocznie — na woźnicę. Nie wiadomo, czy padł choć jeden strzał, bo zwierzchnictwo zmieniło własną decyzję i już 2 marca 1863 roku dokładny czas określano według innego punktu odniesienia — w południe wylatywała rakieta sygnałowa z placu przed Monasterem św. Michała Archanioła o Złotych Kopułach. W tym celu zegarmistrz za każdym razem musiał wysyłać swojego czeladnika, przy czym bez opłaty od miasta, ale z warunkiem, że on, zegarmistrz, na czas nieuchronnego wykonywania tego obowiązku był zwalniany z innych zleceń społecznych. Jednofuntowe rakiety do tych potrzeb wytwarzała Kijowska miejscowa półlaboratorium, która wkrótce wystawiła rachunek: od 2 marca do 2 lipca 1863 roku zużyto 122 rakiety, o wartości 54 kopiejek każda, czyli 65 rubli 88 kopiejek. Roczne wydatki wynosiły 197 rubli 10 kopiejek. Rakiety puszczano do 19 maja 1865 roku, aż ministerstwo spraw wewnętrznych nie anulowało miastu takiego artykułu wydatków. Na luterańskiej kwaterze Nowego Cmentarza Bajkowego zachował się nagrobek na grobie Celestina Wehrle [Coelestin Wehrle, 28.4.1836 — 16.6.1910], pochodzącego z miasta Neukirch w kraju związkowym Badenia, który słynął ze swoich zegarmistrzów. Od 1878 roku główny zegar miejski, sprowadzony z zagranicy — wieżowy, z melodyjnym biciem, z podświetlaną w nocy od wewnątrz matową szklaną tarczą — zainstalowano na wieży Dumy Miejskiej.
Ten budynek stał w miejscu dzisiejszego Majdanu Niepodległości. Jednak 1 listopada 1941 roku dawną dumę spalili radzieccy podziemni działacze, za co okupanci następnego dnia rozstrzelali 300 zakładników. Zamilkł także miejski zegar. A po wojnie budynek rozebrano w celu rekonstrukcji Chreszczatyka. W powojennych latach jeszcze długo utrzymywała się dawna tradycja fabryczno-zakładowa: tam, gdzie były kotłownie parowe, rozbrzmiewał basowy sygnał — na rozpoczęcie pracy, na przerwę obiadową, po przerwie oraz pod koniec zmiany. Za tymi sygnałami śledzili także uczniowie i wszyscy, którzy w domu nie mieli zegarka. Jeszcze na początku elektryfikacji miasta na wielu budynkach administracyjnych, na rogach ulic wisiały zegary elektryczne, co było bardzo wygodne dla przechodniów. Pod zegarami wyznaczano spotkania. Tam, gdzie jest to szczególnie ważne — na fasadzie dworca kolejowego, na wieży dworca podmiejskiego ogromne zegary wskazują czas. Oryginalny zegar kwiatowy cieszył oko niedaleko stadionu „Dynamo”: od wczesnej wiosny do późnej jesieni jego tarcza, ustawiona ukośnie na trawniku, oraz żłobkowane wskazówki pokrywały się jaskra-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
