Strona · s. 2strona oryginału ↗
KONSTYTUCJA „POLITYCZNEJ CELOWOŚCI”?
Слово Просвіти, №40 за 2010 рік
Petro ANTONENKO
Najbardziej rezonansowym wydarzeniem społeczno-politycznym ostatnich dni stała się decyzja Sądu Konstytucyjnego Ukrainy z 1 października w sprawie uchylenia reformy konstytucyjnej z 2004 roku. Na Ukrainie ponownie obowiązuje Konstytucja z 1996 roku. Nasze państwo znów stało się republiką prezydencko-parlamentarną.
Formalnie przy tym SK nie wprowadzał zmian do obowiązującej Konstytucji, ponieważ zmiany może wprowadzać tylko parlament. Jednak sąd po prostu uznał za niezgodną z Konstytucją Ustawę Ukrainy „O wprowadzeniu zmian do Konstytucji Ukrainy” z 8 grudnia 2004 roku nr 2222-IV. Innymi słowy, uchylono zmiany wprowadzone wówczas do Konstytucji. Ta ustawa utraciła moc w dniu decyzji SK, 1 października 2010 roku. Na organy władzy państwowej sąd nałożył obowiązek niezwłocznego dostosowania aktów normatywno-prawnych do Konstytucji Ukrainy z 28 czerwca 1996 roku. Decyzja Sądu Konstytucyjnego jest obowiązkowa do wykonania, ostateczna i nie podlega zaskarżeniu. Jako motywację podjęcia tak radykalnej decyzji SK wskazał, że wspomniana ustawa została przyjęta w grudniu 2004 roku z naruszeniem norm proceduralnych. Taki jest prawny aspekt sprawy. A polityczny? Tutaj warto przypomnieć, jak została przyjęta ta ustawa i reforma konstytucyjna? A przyjęto to w samym środku pomarańczowej rewolucji, w samym szczycie politycznej konfrontacji jako społeczny kompromis. Zwolennicy
Wołodymyr PIPAŚ, kandydat nauk historycznych, przewodniczący Zakarpackiego zjednoczenia obwodowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki
Przypominam sobie, niedługo przed śmiercią Wiaczesława Czornowoła, podczas jego ostatniej podróży na Zakarpacie 14—15 marca 1999 r., w rozmowie z nim (autor kierował wtedy Zakarpacką organizacją krajową Ludowego Ruchu Ukrainy) poruszyłem temat, czy możliwy byłby na Ukrainie „wariant bułgarski”? Chodzi o bułgarski fenomen połowy lat 90. Wtedy, rozczarowawszy się w demokratach, Bułgarzy zagłosowali na komunistów, mając nadzieję, że ci przywrócą „dobrodziejstwa socjalizmu”. Jednak komunistyczna władza w ciągu roku-półtora doprowadziła kraj niemal do całkowitego bankructwa. Dlatego Bułgarzy, przynajmniej na bardzo długo, jeśli nie na zawsze, pozbyli się przychylności do ultralewicy. Tej jesieni miały odbyć się wybory prezydenckie i rozważaliśmy: a może niechby wygrali je Symonenko czy Moroz? Czy nie stanie się po tym na Ukrainie tak, jak w Bułgarii? Do dziś pamiętam argumentację Wiaczesława Maksymowycza: „To byłoby możliwe, gdyby komuniści na Ukrainie byli ukraińskimi, podobnie jak w Bułgarii są oni bułgarscy. Niestety, u nas są oni antyukraińscy. Przyjście komunistów do władzy w Bułgarii jej niepodległości nie zagrażało. Symonenko zaś, w przypadku dojścia do władzy (to samo dotyczy Moroza), będzie próbował zlikwidować niepodległość naszego państwa. W tym właśnie problem. Ja nawet proponowałem Olijnykowi: „Borysie, jesteś komunistą, ale — Ukraińcem. Jak możesz być w jednej partii z ukrainożercami? Stwórz Ukraińską partię komunistyczną. My nawet pomożemy ci w tym”. Jednak Olijnyk nie zgadzał się, obracał w żart…” Tutaj warto przypomnieć układ sił politycznych na Ukrainie, w szczególności w Radzie Najwyższej, w drugiej połowie lat 90. Po lewej — frakcje komunistów, socjalistów i witrenkowców, w centrum — frakcje „partii władzy”, które składały się głównie z tych funkcjonariuszy czasów radzieckich, którzy odmówili budowy „świetlanej przyszłości” (obecnie niemało z nich znalazło się w Partii Regionów) i, jak wtedy uważano, stali się „ukraińskimi państwowcami”, po prawej — frakcja Ludowego Ruchu Ukrainy i inni narodowi demokraci (Ukraińska Partia Republikańska, Demokratyczna Partia Ukrainy,
Janukowycz zgadzali się na przeprowadzenie trzeciej tury wyborów prezydenckich (poprawniej byłoby powiedzieć — ponowne głosowanie drugiej tury), co praktycznie prowadziło do zwycięstwa Juszczenki. A opozycja, której kandydatem był Juszczenko, zgadzała się na reformę Konstytucji, która znacznie ograniczała uprawnienia prezydenta na rzecz parlamentu i rządu. Czyli tak zwana „polityczna celowość” regionalów, którzy głosowali za tymi zmianami: mówiąc, otrzymacie swojego prezydenta, ale z ograniczonymi uprawnieniami. Był jeszcze jeden kompromis. Reforma konstytucyjna wchodziła w życie ponad rok po jej przyjęciu — po kolejnych wyborach parlamentarnych, a to wiosna 2006 roku. Ponad rok nowy prezydent Wiktor Juszczenko działał na podstawie starej Konstytucji, miał ponad rok, aby anulować wymyśloną reformę. Ale, jako prawdziwy demokrata, nie zrobił tego metodą siłową, nie nacisnął na parlament, nie nazbierał tam „tusz” dla większości. Zamiast tego od razu rozpoczął pracę nad prawdziwym reformowaniem konstytucyjnym. A jeszcze miał nadzieję, jak się okazało, daremnie, że siły Majdanu zwyciężą w wyborach parlamentarnych w 2006 roku. Parlament został przegrany. Zaktualizowana Konstytucja weszła w życie i przez kilka lat żyliśmy z rozchwianą władzą. O tym wszystkim teraz, komentując przyjętą na korzyść władzy decyzję Sądu Konstytucyjnego, oświadczył sam Juszczenko, zaznaczając, że w czasach prezydentury „wszystkie moje inicjatywy rozbijały się o nieodpowiedzialność i nieskuteczność władzy”. Zatem nieudolną reformę konstytucyjną rzeczywiście trzeba było anulować. Ale nie tak wulgarnie, jak zrobił to Sąd Konstytucyjny, a rzeczywiście rozpoczynając proces konstytucyjny. Obecna władza nie spieszy się z tym, a po prostu ściąga do siebie wszystkie możliwe uprawnienia. Taka jest pozycja Juszczenki. A jak zareagowali na decyzję Sądu Konstytucyjnego inni czołowi politycy? Najostrzej — Julia Tymoszenko. Nazwała decyzję Sądu Konstytucyjnego haniebną, powiedziała, że to pucz, nowy GKCzP. I zaradzić temu może jedynie natychmiastowy „reset” władzy, czyli przedterminowe wybory prezydenckie i parlamentarne. Ostro potępia decyzję Sądu Konstytucyjnego także większość partii opozycyjnych. Przy czym nie tylko tych, które skupiały się wokół Bloku Julii Tymoszenko. Chyba po raz pierwszy od ostatnich miesięcy zdołały zebrać się na rozmowy i uzgodnienie stanowisk praktycznie wszystkie najbardziej zauważalne partie opozycyjne, włącznie z „Naszą Ukrainą”, Ukraińską Partią Ludową, „Pozycją Obywatelską” Anatolija Hrycenki, który, nawiasem mówiąc, wystąpił jako koordynator działań opozycji. Komentując osiągnięte przez opozycję porozumienia, Mykoła Tomenko oświadczył, że opozycja będzie stawiać pytanie o dymisję w pełnym składzie Sądu Konstytucyjnego, ponieważ tą decyzją skompromitował się. A oto stanowisko Ołeksandra Moroza, który był przewodniczącym Rady Najwyższej, która przyjęła Konstytucję w 1996 roku. Oświadczył on, że Sąd Konstytucyjny wyszedł poza granice swoich uprawnień i nie miał prawa rewidować obowiązującej Konstytucji. Co do wymyślonego powodu o „niezgodności” procedur uchwalenia Ustawy z dnia 8 grudnia 2004 roku, Moroz zaznaczył, że według takiej logiki Sąd Konstytucyjny weźmie się ogólnie za anulowanie także Konstytucji z 1996 roku. Co mamy na dzień dzisiejszy? Konstytucję z 1996 roku i republikę prezydencko-parlamentarną. Radzie Najwyższej nic nie trzeba zmieniać w tekście Konstytucji, która obowiązywała jeszcze w tamtym tygodniu, po prostu sąd automatycznie przywrócił tam normy, zmienione w grudniu 2004 roku. Spiker Wołodymyr Łytwyn już polecił aparatowi parlamentu przygotować i rozdać wszystkim deputowanym 450 egzemplarzy Konstytucji z 1996 roku. Według nowej-starej Konstytucji w Radzie Najwyższej już nie jest potrzebna koalicja rządzących frakcji, ani z „tuszami”, ani bez nich. Można przechodzić z frakcji do frakcji. Zamiast tego członkowie koalicji porozumieli się o dalszej ścisłej współpracy w parlamencie, o czym z zadowoleniem poinformował premier Mykoła Azarow, zaznaczając, że większość parlamentarna będzie aktywnie wspierać prezydenta i rząd. Głowa państwa otrzymała nowe wielkie uprawnienia, na przykład do wysłania rządu do dymisji. Oczywiście, nie będą miały skutków prawnych rozmowy o tym, że, mówiąc, wybieraliśmy w tym roku prezydenta pod jedne uprawnienia, a on otrzymał inne (tak samo, jak i wybrany jesienią 2007 roku parlament). Zmiana uprawnień w trakcie kadencji głowy państwa czy parlamentu wcale nie oznacza automatycznie potrzeby ich ponownego wyboru. Oczywiście, wszystko to zrobiono nie po ludzku, metodą tej samej „politycznej celowości”. Jeśli reforma z 2004 roku była kompromisem, okazała się nieudana, trzeba było zmieniać Konstytucję metodą cywilizowaną, a nie tak. Ale co jest, to jest, nie wyszło normalnie, wychodzi nienormalnie. W praktyce oznacza to wzmocnienie całej pionowej struktury władzy, przede wszystkim wykonawczej, prezydenckiej, i osłabienie parlamentu. Wпрочем, dla większości zwykłych obywateli wszystko to jest praktycznie obojętne. Co więcej, niemało ludzi nawet poprze ideę „silnej władzy”, która, ich zdaniem, zaprowadzi porządek. To, że ta „silna władza” w krajach — byłych republikach ZSRR dlaczegoś, z reguły, przekształca się w niemal dyktaturę, narodu szczególnie nie martwi. Ale, może, ludzi zmartwi inna, bardziej prozaiczna, rzecz: wszystkie te „silne władze” zazwyczaj nic nie mogą zrobić w gospodarce, dla poprawy życia obywateli. I nie mogą należycie bronić państwa. Na myśli „silna władza” ma co innego. To już wypowiedział jeden z czołowych regionalów wicepremier Borys Kołesnikow. Zapewnił on, że do końca swojej prezydentury Janukowycz obowiązkowo uczyni język rosyjski drugim państwowym, jak i obiecywał. A jeszcze Kołesnikow nie ma nic przeciwko podwójnemu obywatelstwu. A jeszcze regionali przygotowują projekt ustawy, którym będzie zaprzeczone, że Hołodomor na Ukrainie był ludobójstwem naszego narodu, jak zapisano w obowiązującej ustawie. A w kolejce Kodeks Podatkowy „gospodarki” haraczy. Wszystko to jest polityczna celowość tych, którzy przebili się w wyborach do władzy. Czy na długo — zależy od samego narodu, od opozycji, wszystkich sił narodowo-demokratycznych.
się, nie sprawdziły się. Język codzienny największych ukraińskich kapitalistów nie jest językiem ukraińskim. Dotyczy to również kultury, różnych upodobań, skłonności do rosyjsko-sowieckich programów rozrywkowych. Regionalny nacjonalizm rodzi u części kapitalistów jedynie dążenie do posiadania „własnego” niepodległego państwa pod nazwą Ukraina, jednak rosyjskiego w swoim charakterze. Jeśli dla partii wielkiej burżuazji krajów Zachodu zadaniem programowym było wspieranie rozwoju swoich krajów, gospodarki narodowej, języka, oświaty, nauki, kultury, sztuki, zachowanie tradycji narodowych, to dla Partii Regionów zadaniem programowym jest zapewnienie kolonialnej eksploatacji Ukrainy. Zamiast wspierania rozwoju narodowego Ukrainy, zaplanowano jej zrusyfikowanie i przekształcenie w jeszcze jedno państwo rosyjskie. Istnieje w partii także bardziej radykalne skrzydło, które marzy o pełnej inkorporacji Ukrainy w skład Rosji. Mamy więc do czynienia z unikalną sytuacją na świecie, gdy władzę w póki co niepodległym państwie przejęła partia, która reprezentuje interesy byłych urzędników kolonialnych, którzy stali się burżuazją. Zatem jeśli w drugiej połowie lat 90. największym zagrożeniem dla niepodległości byli „lewicowcy” (jednak nieukraińscy), to obecnie, według klasycznej klasyfikacji, „prawicowcy” (również nieukraińscy): partia, którą można nazwać Partią Rusyfikacji i Kolonialnej Eksploatacji Ukrainy. Obecnie przejęła ona władzę i realizuje swoje zadanie programowe. Sytuacja ta jest źródłem narastania sprzeczności między interesami narodowymi, dążeniami do społeczeństwa postindustrialnego, innymi priorytetami większości Ukraińców a celem programowym PR – pozostawieniem ich na etapie dzikiego, kolonialnego kapitalizmu. Większość obywateli Ukrainy nie pragnie również rusyfikacji Ukrainy. Ponadto większość z nich nie jest zainteresowana tym, aby kosztem kolonialnej eksploatacji Ukrainy prosperowali jedynie najwięksi burżuje. Jeśli to pierwsze podważa bazę społeczną PR w Centrum, całkowicie niszcząc ją na Zachodzie Ukrainy, to drugie wywołuje opór w najszerszych warstwach społeczeństwa (zwłaszcza u drobnego i średniego biznesu) na terenach całego państwa. Biorąc pod uwagę powyższe, prognozowanie znaczącej bazy społecznej Partii Regionów jest niemożliwe.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
