Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

Straszniejsza nad wszystko gubi ducha

Слово Просвіти, №40 за 2012 рік

Są klasycy martwi, są pomnikowi, i są… żywi, czyli prawdziwi (przy czym klasycy już za życia). Pisarz Leonid Horlacz wyróżnia się nawet w gronie poetyckich gigantów, łącząc w sobie subtelnego liryka i dociekliwego epika-badacza (nawiasem mówiąc, najświeższa wiadomość: za wierszowane powieści historyczne „Mamaj” i „Mazepa” Horlacz otrzymał nagrodę im. W. Świdzińskiego). Mistrz realistycznego pisania, wydobywa ze zwykłego słowa najsubtelniejsze odcienie semantyczne, to znaczy posługuje się prawami symfonii, a za tym idzie zdolność odkrywania w zwyczajnym rzeczy niezwykłych, rozkładania tęczy sensu na kolorowe metafory. Za plecami Leonida Horlacza stoją dziesiątki lat wytrwałej pracy w literaturze (jego pierwszy zbiór „Słońce w źrenicach” przychylnie przyjęli mistrzowie słowa, a wśród nich niezapomniany Oles Honczar; ukazał się w 1965 roku): w dorobku blisko pięćdziesiąt książek poezji, prozy, publicystyki oraz sześć historycznych powieści wierszem! Złotym rdzeniem jego twórczości jest społecznie zaostrzone poczucie tego, co dzieje się dziś w Ukrainie, historyzm, aktywna postawa obywatelska, bezwarunkowe bronienie interesów narodu, wiara w jego przyszłość i równolegle – subtelna liryka pejzażowa i intymna. Nowy tomik poetycki Leonida Horlacza – „Znak złamanego jarzma” – jest kwintesencją tej tezy. Uderza młodą mocą mięśni myśli i uczuć. — Leonidzie Mykyforowyczu, pisarzy nazywa się sejsmografami społeczeństwa, a Pan do tego ma ogromne doświadczenie, przeżył Pan wielkie burzliwe życie, w którym zmieściło się kilka „epok”: stalinizm, chruszczowszczyzna, breżniewszczyzna, niezrozumiały okres tak zwanej niepodległości. Na czym polega istota naszej współczesności? Co Pan przekuwa w poezję? — To pytanie dręczy każdego sumiennego człowieka, który naprawdę przejmuje się swoim narodem, naszym ukraińskim narodowym kodem. Na największy żal stało się to, co działo się w historii, powiedzmy, za czasów rewolucji francuskiej, kiedy romantycy szli na barykady, a potem przychodzili cyniczni mieszczanie i przejmowali wszystko w swoje ręce. Tych, którzy walczyli na barykadach, niszczono i represjonowano. Na szczęście do otwartych represji na Ukrainie nie doszło, ale wiele straciliśmy. „I nie tak straszna domów ruina, a to, że przywykliśmy żyć w jarzmie. Straszniejsza nad wszystko zguba Ducha, jaką sami sobie wyrządziliśmy”. Jednak i ruina przygniata: zniszczono przemysł, rolnictwo. Wymierają wsie, widzę to na własne oczy w mojej rodzinnej Czernihowszczyźnie, zwłaszcza w północnych rejonach, bliżej Rosji, Białorusi. Tam po prostu groza: puste chaty zarastają chwastami, tylko furmanki wywożą drewno, ludzie dożywają, wegetują, i to jest bardzo straszne. Oto rezultaty działalności za 21 lat niepodległości. Przypominam sobie opowieść naszego wspaniałego pisarza, Bohatera Związku Radzieckiego Jurija Zbanackiego. Powiedział mi kiedyś: „Wiesz, nie tak strasznie było iść do boju, kiedy lała się krew i padali martwi ludzie. Najstraszniejsze było, gdy wchodziliśmy do wsi, a tam — ani żywej duszy, tylko kominy sterczą nad zgliszczami”. To była wojna. A z kim teraz się wojuje? Pytanie nie jest retoryczne. Wojuje się z własnym narodem. Procesy, które zachodzą w naszym społeczeństwie, są dalekie od poezji. Dokonuje się samozniszczenie. Jak tu pisać jasną, serdeczną liryką? Najbardziej wrażliwi ludzie naszego społeczeństwa to pisarze, ale nie potrafię wskazać ani jednego głębokiego utworu ani w prozie, ani w poezji, ani zwłaszcza w dramaturgii, w którym odbiłyby się procesy rewolucyjne. Dlaczego tak? Przypomnijmy lata 20. ubiegłego stulecia, ile wtedy powstało znaczących dzieł. Pisarze pisali o tym, co widzieli, bo wierzyli w perspektywę. Dziś tego nie ma. — Przeszłość, również ta niedawna, odzwierciedlona jest w utworach Ju. Muszketyka, R. Iwaniczuka, W. Szkliara, W. Baranowa, H. Huseinowa, a tymczasem pozytyw okresu niepodległości nie znalazł swoich pieśniarzy. — W utworach zazwyczaj tylko echo przeszłości. A jeśli jest echo współczesności (oto, na przykład, wspaniałe epickie dzieło Borysa Olijnyka „Trubi Trubiż”), to jest tam tyle gniewu. Pozytywu — nie ma. Jest ból z powodu tego, że na oczach rujnuje się kraj. Dlatego poeci nie bardzo ciągną do liryki. Ma ona być demaskatorska, gniewna i szczera. Trzeba mówić prawdę o wszystkim, co dzieje się dzisiaj. Nasza niepodległość wyszła nieudana: lejce znalazły się nie w rękach prawdziwych patriotów Ukrainy, lecz w rękach sprytnych kombinatorów, którym obojętne jest, gdzie mieszkać: w Europie, Ameryce czy na wyspach-kurortach. Mają oni formalne obywatelstwo, ale nie mają obywatelstwa ukraińskiego w sercu. Przez to kraj się męczy. — Co weszło do Waszego najnowszego tomu „Znak zerwanego jarzma”? — To wiersze i poematy, napisane w ciągu kilku ostatnich lat, zrodzone z rozmyślań o sensie ludzkiego bytu, typowych dla mojego wieku, oraz z tych samych realiów współczesnego ukraińskiego życia. Równolegle z utworami epickimi piszę liryki, które po prostu wylewają się ze mnie. Na szczęście i na smutek mam prawo, Przy obu nich moja dusza spłonie. A ty, kapryśna i złudna sławo, Jak jarzmo, które zrzuciła zorza. Smutny dziś, od urodzenia był wesoły, Lecz płakać z tego na próżno. Nad niebem rodzinnego narodu Poeta — jak znak rozbitego jarzma. Tytuł książki jest zasadniczy. Poeci walczą o wewnętrzną wolność, o wolę swojego narodu, nieszczęśliwego kraju. — Jaka jest „geografia” bolesnych punktów książki „Znak rozbitego jarzma”? Jakie tematy poruszają Pana najbardziej? Ta odpowiedź jest dla tych, którzy dopiero zamierzają przeczytać Pana nową książkę. — Ludzkie serce jest zdolne pomieścić w sobie cały bezmierny świat. Lecz najbardziej w nim żyje duch rodzinnej Ukrainy. I jeśli dla mnie poeta uosabia istotę wolności, to chciałbym widzieć również swój naród bez jarzma chciwości, wtórności, jak za czasów najwyższych przejawów ducha narodowego, kiedy umiał bronić swojej niezależności. Dlatego chciałbym też przypomnieć naszym władcom słowa, które w swoim czasie włożyłem w usta Iwana Mazepy: Jeśli już podjąłeś się dźwigać krzyż państwowy, to będziesz w zgodzie z dobrem tylko wtedy, gdy w tobie będzie naród — nie ty w narodzie, gdy nie on tobie, lecz ty dla niego. Stąd ostre motywy społeczne, a także rozważania o przemijalności ludzkiego bytu, bo na schyłku lat człowiek powinien myśleć nie o tym, jak wznieść się ponad podobnych sobie, lecz o tym, by pozostać jasnym, dobrym promieniem na niebie. Mimo wszystko zachowuję dawne stanowisko, wypracowane przez dziesięciolecia: poeta ma być obywatelem. Dziś młodzi poszukiwacze słowa i sławy często zajmują się twórczością elektroniczną, nakładają obraz na obraz, rozchwianie, analfabetyzm… To jest nieuczciwe wobec własnego narodu. — Co więcej, ta „elektroniczność” jest dobrze przyprawiona wulgaryzmami, i to podaje się za awangardę. — Oni po prostu nie wiedzą, że to wszystko są powtórzenia. Niech poczytają utwory z lat dwudziestych. Jest felieton Ostapa Wyszni „Zbielało”, w którym wspomina Natalię Zabiłę. Była szlachcianką, dopiero wchodziła do literatury, pełna energii, nadzwyczajna piękność. Natalia Lwiwna wraz z feministkami założyła grupę, chodziły nagie po Charkowie, ówczesnej stolicy, z hasłami „Precz ze wstydem!”, „Precz ze wstydem!” Ostap Wysznia dowcipnie się roześmiał, mówiąc, że nie tym się zajmujecie, dziewczęta. Dziś dzieje się coś podobnego: obnażają się ludzie. Piętrzą analfabetyczne wiersze. Dobrze chociaż, że autorzy trafnie się charakteryzują: „Piszemy teksty, a nie utwory”. Od razu sami stawiają na sobie krzyż. Europa dawno zrozumiała, o co chodzi. Wiersze wolne, biały wiersz — to dla nich naturalne. U nas zaś sylabotonika, stuletnie tradycje rytmizacji i rymowania. Czym jest prawdziwy wiersz? Ma dzwonić muzyką, przelewać się barwami. To zupełnie co innego, bo nasza poezja jest siostrą muzyki. O tym zapominają głusi „nowatorzy”. W Europie być może wydrukują jakiś wierszyk, być może nawet jakiś grant dadzą. Ale to martwe. Trzeba żyć dla swojego narodu, martwić się o wszystko, co dzieje się u nas. Wtedy jesteś godzien miana poety. Tak uważam. — Wasz nowy tomik zamykają dwa błyskotliwe wieńce sonetów — „Materik” i „Morze” oraz dwie zwięzłe poematy, bolesne i aforystyczne: „Noc gniewu” i „Dziura ozonowa”. — To znów o nas, Ukraińcach: w przeszłości i przyszłości. Za każdym razem zanurzam się we własną duszę i wędruję w głąb pamięci historycznej. I widzę: żadne uczciwe słowo nie jest daremne. „Materik” zaczynam tak: Kiedyś, gdy nas już nie będzie na świecie I naszą ścieżkę zarośnie trawa, Jak kasztany na purpurowej gałęzi, Zwisną nasze ostygłe słowa. — Lecz zbyt tragiczne są początki w poematach „Noc gniewu” i „Dziura ozonowa”: Przywiązałem drogę do progu. Noc wściekła wygryza szybę okna. A w ciemności, duszącej od smogu, Rozczochrany śmieje się szatan. — — — — — — — — — — — — — — — — Noc smolistą przeszywają wiatry. Krzyczy do kruka kruk w pustkowiu. Zacierają się niewidoczne granice czasów. Chłód z ozonowej dziury przenika. — Preparuję naszą rzeczywistość i przeszłość, a one są zbyt smutne. Jednak ja jeszcze diagnozuję, to znaczy szukam dróg wyzdrowienia. Dlatego nie tyle jestem patologoanatomem, ile lekarzem. Idę w pamięć, wracam wstecz. A może tam odrodzi się oparcie i wiara w to, że Ukraina chora znów zakwitnie w niebiosach jak ogród?.. I dalej: I chatą sam stanę się nagle, Sercem wsi, wysepką ozonu. Ocieram z ziemi słoną łzę, Schronienie na noc daję żebrakom. Wieś przede wszystkim trzeba ratować! — Czy pisanie powieści historycznych nie było samoobroną, gdy podróżami w przeszłość zasłaniał się Pan przed haniebnym sło-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn