Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

16 przewodniczących kijowskiej „Proświty”

Слово Просвіти, №40 за 2013 рік

Jewhen BUKET. Powszechnie znany fakt: jednym z organizatorów i pierwszym przewodniczącym Kijowskiego Towarzystwa „Proświta”, założonego ku pamięci Tarasa Szewczenki, był Borys Dmytrowycz Hrinczenko — ukraiński pisarz, pedagog, leksykograf, literaturoznawca, etnograf, historyk, publicysta, działacz społeczno-kulturalny, redaktor szeregu ukraińskich wydawnictw periodycznych, jeden z założycieli Ukraińskiej Partii Radykalnej, autor fundamentalnych prac etnograficznych, językoznawczych, literaturoznawczych i pedagogicznych, szkiców historycznych, pierwszych podręczników do języka i literatury ukraińskiej, twórca czterotomowego słownika objaśniającego „Słownik języka ukraińskiego”. Kijowska „Proświta”, zapoczątkowana przez Borysa Hrinczenkę, była i pozostaje jedną z kluczowych, najbardziej masowych i najaktywniej działających organizacji proświatowych. Być może właśnie dlatego od czasu założenia zmieniła około dwóch tuzinów kierowników. Dzisiaj udało się ustalić nazwiska i czas sprawowania urzędu 16 przewodniczących stołecznej „Proświty”. Dodatkowych badań wymaga radziecki okres istnienia towarzystwa (1921—1926) oraz działalność proświatowców w Kijowie podczas okupacji w latach 1941—1943. Lubow Janowśka. Zatem Borys Hrinczenko zajmował stanowisko przewodniczącego towarzystwa „Proświta” od 25 czerwca 1906 roku do 19 maja 1909 roku. Jego następcą był architekt Serhij Prokopowycz Tymoszenko, który kierował towarzystwem tylko przez kilka miesięcy — od 29 maja do września 1909 roku, kiedy to okoliczności życiowe zmusiły go do wyjazdu z Kijowa, jednak to właśnie pod jego podpisem pierwszy przewodniczący „Proświty” otrzymał świadectwo członka honorowego. 14 grudnia 1909 roku na przewodniczącą wybrano pisarkę Lubow Ołeksandriwnę Janowśką, która kierowała „Proświtą” aż do zakazu jej działalności 8 kwietnia 1910 roku. Ona też prowadziła końcowe walne zgromadzenie kijowskich proświatowców 14 maja 1910 r., wchodziła w skład komisji likwidacyjnej, która pracowała do 20 sierpnia 1910 r. oraz przeprowadzała pierwsze zebranie odnowionej Kijowskiej „Proświty”, które odbyło się 4 kwietnia 1917 roku. W okresie między tymi latami Lubow Ołeksandriwna była wśród organizatorów obchodów 50. rocznicy śmierci oraz 100. rocznicy urodzin Tarasa Szewczenki (1911, 1914), urządzała wieczory literacko-artystyczne, propagując wśród zrusyfikowanych kijowian język ojczysty oraz utwory ukraińskich pisarzy. Czyli możemy stwierdzić, że w ciągu całego siedmioletniego okresu zakazu członkowie Kijowskiego Towarzystwa „Proświta” kontynuowali aktywną działalność oświatową, dlatego tak organiczne i masowe stało się odrodzenie towarzystw „Proświta” we wszystkich miejscowościach, gdzie mieszkali Ukraińcy, wiosną 1917 roku. Od 4 kwietnia do 14 maja 1917 roku na posiedzeniach towarzystwa przewodniczył członek rady Wołodymyr Pawłowycz Naumenko — ukraiński dziennikarz, filolog, pedagog, działacz społeczny. Zanim stanął na czele „Proświty”, w marcu 1917 roku przez dwa tygodnie tymczasowo kierował Ukraińską Centralną Radą do czasu powrotu z zesłania Mychajła Hruszewskiego. Po 14 maja, kiedy przeprowadzono drugie walne zgromadzenie Kijowskiej „Proświty”, na posiedzeniach przewodniczył Ołeksandr Fedorowycz Wołoszynow — tłumacz, pedagog, działacz ziemski, społeczny i państwowy. Jednak w dokumentach nie znaleziono wzmianek o wybraniu go na przewodniczącego towarzystwa. Dopiero od września 1917 roku w archiwum Kijowskiego Towarzystwa „Proświta”, założonego ku pamięci Tarasa Szewczenki, znajdujemy dokumenty, które jako jego przewodniczący podpisywał Ołeksandr Hnatowycz Łotocki — ukraiński działacz społeczno-polityczny, pisarz, publicysta, naukowiec. Wcześniej raczej nie mógł zajmować się pracą proświatową w Kijowie, gdyż w maju 1917 roku został mianowany komisarzem gubernialnym Rządu Tymczasowego na Bukowinie i Pokuciu. Dopiero jesienią powraca do Kijowa, gdzie od 1 września do 20 listopada 1917 roku zajmuje stanowisko pisarza generalnego Sekretariatu Generalnego Ukraińskiej Centralnej Rady. 21 października 1918 roku, po mianowaniu na kierownika ministerstwa wyznań Państwa Ukraińskiego, zmuszony był opuścić stanowisko kierownika „Proświty”. 21 września 1917 roku odbył się pierwszy Wszechukraiński zjazd „Proświt”, gdzie mówiono o potrzebie koordynacji działalności organizacji proświatowych na terenach Ukrainy i stworzeniu w najbliższej przyszłości Wszechukraińskiego Związku „Proświt” z centrum w Kijowie. Wybrano członków głównej rady towarzystw „Proświta”, a także sformowano Centralne Biuro towarzystw „Proświta”, któremu przewodniczył Wasyl Kostiantynowycz Korolow — lekarz weterynarii, pisarz, wydawca, artysta, działacz społeczno-polityczny i państwowy, członek Kijowskiego Towarzystwa „Proświta”, założonego ku pamięci Tarasa Szewczenki, od 1906 roku. Jednak Centralne Biuro długo się nie utrzymało — wojenny stan Ukrainy hamował procesy jednoczeniowe. Dlatego cały ciężar ogólnoukraińskich spraw ostatecznie wzięła na siebie Kijowska „Proświta”, która prowadziła ewidencję organizacji proświatowych, korespondowała z nimi, przesyłała wzory Statutów itp. Kiedy administracja hetmańska próbowała podporządkować „Proświty” departamentowi edukacji przedszkolnej i pozaszkolnej, właśnie Kijowska „Proświta” wystąpiła przeciwko. Być może dlatego zwołany przez departament na 3—5 listopada 1918 roku Drugi wszechukraiński zjazd „Proświt” nie przyniósł oczekiwanych rezultatów. Chociaż zadeklarowano potrzebę stworzenia w przyszłości Wszechukraińskiego Związku „Proświt”, a także koordynacji pracy na szczeblu powiatowym i gubernialnym, właściwa decyzja o utworzeniu takiego związku nie została podjęta. Nazwisko Sofii Fedoriwny Rusowej, szefowej wyżej wspomnianego departamentu, znanej ukraińskiej pedagog i działaczki społecznej, która miała zostać przewodniczącą Wszechukraińskiego Związku „Proświt”, zostało wykreślone z brudnopisów telegramów gratulacyjnych w imieniu zjazdu. W tym czasie na czele Kijowskiej „Proświty” był Fedir Pawłowycz Matuszewski (wybrany 21 października 1918 r.) — działacz społeczny i polityczny, publicysta, literaturoznawca, krytyk, członek Centralnej Rady. Już w styczniu 1919 r. został mianowany przedstawicielem dyplomatycznym Ukraińskiej Republiki Ludowej w Grecji, więc musiał zrezygnować ze spraw społecznych. Na kolejnych posiedzeniach w ciężkich warunkach wojennych na zmianę przewodniczą członkowie rady towarzystwa: prawnik, działacz polityczny i społeczny, członek Centralnej Rady Maksym Stratonowycz Synycki oraz pisarz i publicysta Petro Januarowycz Stebnycki. Ten ostatni na początku jesieni 1919 roku został wybrany przewodniczącym „Proświty”, a Maksym Stratonowycz — zastępcą przewodniczącego. Swoją działalnością wydawniczą w czasie ukraińskich zmagań wyzwoleńczych towarzystwo zawdzięcza przede wszystkim P. J. Stebnyckiemu. Podczas przewodniczenia w „Proświcie” Petra Januarowycza wydano dwie broszury: „Szewczenkowa mohyła” S. Jefremowa oraz „Od Kyjiwa do Kanewa” W. Rejtarowskiego (przedmowę do drugiej broszury napisał P. Stebnycki). Towarzystwo planowało rozpocząć wydawanie serii książek o ukraińskich działaczach i pisarzach, serii książek o różnych narodach pod tytułem „Nasi bliżsi i dalsi sąsiedzi”, a także wydawanie czasopisma „Wisnyk Proświty” pod redakcją P. Stebnyckiego. Niestety, zrealizować wszystkich tych zamierzeń nie udało się. Oprócz działalności wydawniczej „Proświta” otworzyła do użytku publicznego swoją bibliotekę, a także planowała przeprowadzić cykle wykładów z historii ukraińskiej kultury, jednak zabroniła ich cenzura. P. Stebnyckiemu razem z M. Synyckim nie raz przychodziło występować jako obrońcom „Proświty” przed licznymi zamachami na nią podczas zmian władzy w Kijowie, składając różne oświadczenia i memoranda. W funduszu „Towarzystwo „Proświta” Państwowego Archiwum Obwodu Kijowskiego ostatnie dokumenty z podpisem Petra Stebnyckiego datowane są na 1921 rok. W lipcu 1922 roku KC KP(b)U nakreślił nową strukturę pracy oświatowo-politycznej na wsi, do której włączano wiejskie domy (w gminie — gminne domy), chaty-czytelnie, „czerwone proświty”. Zaczynało się zwijanie sieci „Proświt” w Radzieckiej Ukrainie. Ze sprawozdań statystycznych wiadomo, że w 1922 i 1923 roku „Proświta” w Kijowie jeszcze istniała, a w 1924 zamiast niej figurował już „Dom Ludowy”, czyli lektorium dla propagandy. Najwyraźniej ostatni przewodniczący Kijowskiej „Proświty” — Petro Januarowycz Stebnycki zmarł w Kijowie z głodu 4 marca 1923 roku. Jednak działalność towarzystwa w okresie radzieckim wymaga jeszcze dodatkowych badań. Tak samo, jak i działalność proświtian w okresie hitlerowskiej okupacji. Nawiasem mówiąc, wśród imion proświtian tamtego czasu znajdujemy ludzi, którzy byli członkami towarzystwa w latach 1906—1910! Niewiarygodne, ale nieśli oni ideę proświtiańską przez całe życie. Profesor Mychajło Kowal w swoich artykułach naukowych podał imię kierownika odrodzonej Kijowskiej „Proświty” — M. Tobilewycz. Co prawda, nie wiadomo, kim była ta osoba, czy był to mężczyzna, czy kobieta. Współczesny ruch proświtiański na Ukrainie rozpoczynał się w formie kółek miłośników ojczystego słowa. Stało się to podstawą do stworzenia pod koniec lat 80. Ogólnoukraińskiego Towarzystwa Języka Ukraińskiego pod przewodnictwem Dmytra Pawłyczki. Organizacją kijowską kierował znany ukraiński poeta i działacz społeczny Pawło Mychajłowycz Mowczan, w 1990 roku na tym stanowisku zastąpił go kierownik katedry języka niemieckiego Kijowskiego Instytutu Politechnicznego Jurij Wasylowycz Hnatkewycz, który został pierwszym przewodniczącym odrodzonej w październiku 1991 roku Kijowskiej „Proświty”. Jurij Wasylowycz kierował Kijowską organizacją krajową towarzystwa do listopada 1993 roku oraz w latach 1996—2002. Od listopada 1993 do lipca 1994 roku przewodniczącym był docent Ukraińskiej Akademii Rolniczej Wiaczesław Szałtownyj, od lipca 1994 do 1996 roku — znana ukraińska pisarka Raisa Petriwna Iwanczenko, od grudnia 2002 do 2004 roku — naczelnik zarządu ds. rodziny i młodzieży Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej Ołeksandr Mychajłowycz Kułyk. Pod koniec maja 2004 roku Kijowską organizację krajową Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki zgodnie z obowiązującym prawem podzielono na Kijowską miejską, której przewodniczącą została starszy wykładowca NTUU „KPI” Olha Witalijiwna Puhacz, oraz Kijowską obwodową, gdzie na przewodniczącego wybrano dyrektora centrum wydawniczego „Proświta” Wasyla Josypowycza Kliczaka. Od tego czasu Kijowska organizacja obwodowa swojego lidera nie zmieniała, a w miejskiej 28 maja 2009 roku wybrano na przewodniczącego zastępcę naczelnika Głównego Zarządu Oświaty i Nauki Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej Wasyla Mychajłowycza Herasymenka. 5 lipca 2011 roku zastąpił go na tym stanowisku językoznawca, literaturoznawca, tłumacz i działacz społeczny, profesor Kijowskiego Uniwersytetu Międzynarodowego Iwan Pyłypowycz Juszczuk, a 18 czerwca 2013 roku stołecznymi proświtianami pokierował Kyryło Wadymowycz Stecenko — zasłużony artysta Ukrainy, skrzypek, kompozytor, kulturoznawca, producent muzyczny i telewizyjny, pedagog i działacz społeczny, docent, kierownik katedry show-biznesu Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Kultury i Sztuki, wnuk kompozytora Kyryła Hryhorowycza Stecenki — jednego z pierwszych proświtian stolicy. Jesteśmy głęboko przekonani, że proświtianie Kijowa i obwodu stołecznego powinni być liderami tego potężnego ruchu społecznego, jakim jest od już prawie 145 lat „Proświta”. Właśnie tak było w dobie narodowego wzlotu, tak musi być i obecnie. Wychowując się na ideałach dziadów, dzisiaj wnukowie powinni pielęgnować i chronić jedność Ukraińców na podstawie ogólnonarodowej idei dla budowy prawdziwego ukraińskiego państwa.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn