Strona · s. 10strona oryginału ↗
Filatelistyczna szewczenkiana w językach narodów świata
Слово Просвіти, №40 за 2013 рік
Lubomyr PYRIH
“…Testament braterstwa i miłości, Który nam dał jak sztandar do walki, Przeleciał echem w inne języki I prawdą zwycięży złość”. M. Starycki
Takie publikacje warto drukować w prasie filatelistycznej, ale niestety wydawanie czasopisma „Filatelija Ukrajiny” zostało wstrzymane, dlatego jestem wdzięczny „Słowu Proświty”, że publikując takie artykuły, zachęca szkołę i organizacje młodzieżowe do rozwoju ruchu filatelistycznego. Słowo Tarasa Szewczenki brzmi obecnie w niemal stu językach świata. Liczyć na to, że filateliści odnajdą na znaczkach i kopertach portrety wszystkich tłumaczy jego utworów, byłoby próżne. Ale co nieco można pokazać i opowiedzieć. Przekłady utworów T. Szewczenki na inne, głównie słowiańskie języki, pojawiły się jeszcze za jego życia. Literatów-tłumaczy przyciągały utwory naszego Poety wolnomyślicielstwem, protestem przeciwko niewolnictwu, przemocy, patriotyzmem, wyrafinowaniem i przekonującą formą poetycką. Nie bez znaczenia był osobisty los Poety, który ucierpiał za swoje przekonania, za swoje poetyckie Słowo. Zrozumiałe, że najwięcej przekładów T. Szewczenki jest w języku rosyjskim. Z przedstawionych w filatelistyce, pierwszym z tłumaczy T. Szewczenki za jego życia był rosyjski poeta A. M. Pleszczejew (1825—1893; kop. 1975), który w latach 1858—1859 przetłumaczył 9 utworów poetyckich. I on musiał zaznać zesłania. Dlatego współczuł Szewczence, starał się pomagać, przyczynił się do uwolnienia z poddaństwa jego krewnych. W. J. Briusow (1873—1924; znaczek 1963) przetłumaczył „Testament” Szewczenki, szereg jego przekładów planowano w „Ukrainskim sborniku”, który niestety nie ukazał się w latach 1916—1917. Udane, lecz niewielkie próby tłumaczenia T. Szewczenki podejmowali laureaci Nagrody Nobla, rosyjscy poeci I. A. Bunin (1870—1953; znaczek 1990) i B. L. Pasternak (1890—1960; znaczek 1990, pocztówka 1989). I. A. Bunin interesował się twórczością Szewczenki od młodych lat, odwiedził jego grób. W niektórych utworach Bunina literaturoznawcy dostrzegają wpływ poetyki szewczenkowskiej. Wolny przekład fragmentu poematu T. Szewczenki „Kniażna” wykonał S. A. Jesienin (1895—1925; znaczek 1958, kop. 1970, 1975, 1985). Więcej przekładów na początku XX w. wykonał spokrewniony z T. Szewczenką swoim poddańczym losem rosyjski poeta S. D. Drożżyn (1848—1930; kop. 1979), który w 1907 roku odwiedził grób w Kaniowie. M. M. Zoszczenko (1895—1958; pocztówka Rosji 1994) napisał przedmowę do rosyjskojęzycznego „Kobziarza” z 1939 roku i w tym samym roku wydał powieść biograficzną „Taras Szewczenko”. Znane są przekłady dokonane w języku rosyjskim przez poetów M. M. Asiejewa (1889—1963; kop. 1989) i M. A. Swietłowa (1903—1964; kop. 1983). Poeta S. A. Prokofiew (1900—1971; kop. 1973, 1980) nie tylko artystycznie tłumaczył T. Szewczenkę, ale także organizował publikację przekładów, był współredaktorem ich zbiorów. Pewna liczba przekładów utworów poetyckich T. Szewczenki, artykułów o nim oraz wierszy jemu poświęconych to zasługa takich rosyjskich poetów jak A. T. Twardowski (1910—1971; kop. 1980, 1990), M. S. Tichonow (1896—1979, kierował Wszechzwiązkowym komitetem jubileuszowym dla uczczenia 150-lecia urodzin Szewczenki; kop. 1986), K. M. Simonow (1915—1979; kop. 1986), A. A. Surkow (1899—1983; kop. 1989), M. W. Isakowski (1900—1973; kop. 1979). Poetka W. M. Inber (1890—1972; kop. 1990), być może w mieście swojego urodzenia, Odessie, słyszała o T. Szewczence. Tłumaczyła głównie jego utwory o kobiecym losie. Wielkim szacunkiem imię i twórczość T. Szewczenki cieszyły się w środowisku białoruskich literatów. Poeta M. A. Bohdanowicz (1891—1917; kop. z wizerunkiem pomnika w Mińsku 1984, 1991) pisał w trzech językach wschodniosłowiańskich, Szewczenkę tłumaczył i artykuły o nim pisał po rosyjsku. Poeta Biadula Zmitrok (właśc. S. J. Płaunik; 1886—1941; kop. 1986) jest autorem przekładów T. Szewczenki i artykułów o nim. Pierwsze przekłady T. Szewczenki na język białoruski wykonał Janka Kupała (właśc. I. D. Łucewicz, 1882—1942). Poświęcił Szewczence swoje wiersze, redagował „Kobziarza” w języku białoruskim w 1939 roku. Liczne przekłady T. Szewczenki na język białoruski, poświęcone mu wiersze i artykuły znajdują się w dorobku twórczym Jakuba Kołasa (właśc. K. M. Mickiewicz, 1882—1956). Obu poetom poświęcono znaczki, koperty, pocztówki i stemple okolicznościowe ZSRR. Poezję T. Szewczenki tłumaczył białoruski poeta Krapiwa K. (właśc. K. K. Atrachowicz, 1896—1991; znaczek Białorusi 1996).
Najpłodniejszym i pierwszym tłumaczem poezji T. Szewczenki na język polski był Syrokomla Wł. (właśc. L. Kondratowicz, 1823—1862). Przetłumaczył niemal cały „Kobziarz” w 1860 roku, oprócz „Hajdamaków” i niektórych strof poematu „Tarasowa noc”. W 1863 roku polskojęzyczny „Kobziarz” opublikowano w Wilnie. Uważa się, że u Syrokomli są to bardziej przekłady swobodne niż wierne tłumaczenia. Jego portret znajduje się na oryginalnym znaczku pocztówki Polski z 1962 roku. Polski pisarz S. Żeromski (1864—1925, znaczek Polski 1964) zachwycał się twórczością Szewczenki od młodości, ale przetłumaczone przez niego „Dumy moje, dumy moje…” zostały opublikowane dopiero w 1955 roku.
Jarosław Iwaszkiewicz (1894—1980, znaczek Polski) urodził się na Ukrainie, ukończył Uniwersytet Kijowski. Jego przekłady Szewczenki, które rozpoczął w latach 30. XX w., opublikowano w zbiorach w 1955 i 1974 roku. Wielkim szacunkiem imię i twórczość T. Szewczenki darzyli literaci Bułgarii, których portrety znajdują się na znaczkach Bułgarii z różnych lat.
Karawelow L. (ok. 1834—1879) zapoznał się z utworami T. Szewczenki w Moskwie, gdzie ukończył uniwersytet. Pod wrażeniem dokonał szeregu przekładów, napisał artykuły o Szewczence, którego wpływ (kierunek tematyczny, styl, kompozycja) jest odczuwalny w jego utworach. Tłumaczyć poezję T. Szewczenki na bułgarski w latach 60. XIX w. zaczął także poeta P. Sławejkow (1827—1895), w którego twórczości również odczuwa się wpływ ukraińskiego poety. Na język niemiecki najwięcej (68, 40 — po raz pierwszy) utworów T. Szewczenki przetłumaczył E. Weinert (1890—1953), niemało przetłumaczył też A. Kurella (1895—1975), których portrety znajdują się na znaczkach NRD. W swoim czasie (pocz. XX w.) publikowano niemieckojęzyczne przekłady T. Szewczenki pióra I. Franki.
Pierwsze przekłady utworów T. Szewczenki na język angielski wykonała i opublikowała Ethel Lilian Voynich (1864—1960; koperta ZSRR 1964). O Szewczence mogła wiedzieć od S. Stepniaka-Krawczyńskiego, z którym poznała się w Londynie, a także słyszała o nim w Petersburgu, gdzie mieszkała pod koniec lat 80. XIX wieku. Wychodząc za mąż za uczestnika polskiego ruchu narodowowyzwoleńczego M. Voynicha, brała udział w emigracyjnym „funduszu wolnej prasy rosyjskiej”, który organizował podziemne wysyłanie do Rosji zakazanej literatury. W związku z tym w 1895 roku musiała być we Lwowie, gdzie poznała I. Frankę i M. Pawłyka. I oto w 1911 roku wydaje „Sześć wierszy Tarasa Szewczenki” z rysem o jego życiu i działalności. Przełożone na język czeski przez poetę S. Čecha (1846—1908) poemat „Kateryna” i ballada „Utoplona” zostały omyłkowo w 1909 roku wydrukowane jako jego utwory i dopiero później ustalono, że są to dzieła T. Szewczenki. Rumuński poeta M. Sadoveanu (1880—1961), zapoznawszy się z twórczością T. Szewczenki, przełożył poemat „Iwan Pidkowa” oraz „Sadok wysznewyj koło chaty”. Pod wrażeniem poematu przerobił swoją powieść o jednym z przywódców walki Mołdawian i Ukraińców przeciwko niewoli turecko-tatarskiej, hospodarze Mołdawii (1577—1578), i nazwał ją „Nicoară Potcoavă”. Portrety obu wspomnianych poetów znajdują się na znaczkach pocztowych odpowiednio Czechosłowacji i Rumunii. W warunkach ZSRR, przed obchodami jubileuszy T. Szewczenki (1939, 1961, 1964), wielu poetów narodów ówczesnych republik było autorami przekładów jego utworów, artykułów o nim oraz wierszy jemu poświęconych. Poeci M. Tursun-Zade (1911—1977; koperta 1980) oraz A. Lahuti (1887—1957; koperta 1887) przełożyli na język tadżycki „Testament” T. Szewczenki; D. Gulia (1874—1960; znaczek 1964) na abchaski — „Testament”, „Kaukaz” i inne poezje. Poeta M. Sespel (właśc. Kuzmin M., 1899—1922; koperta ZSRR 1983, koperta Ukrainy 1999) na początku lat 20. mieszkał na Ukrainie (Oster w obwodzie czernihowskim), przełożył na język czuwaski poemat „Kateryna”. Musa Dżalil (1906—1944; znaczek 1959) przed swoją tragiczną śmiercią z rąk hitlerowców zdążył przełożyć na język tatarski poemat „Najmyczka” oraz inne poezje Szewczenki. Na język azerski T. Szewczenko przemówił dzięki poetom S. Vurğunowi (właśc. Vəkilov, 1906—1956; koperta 1980, znaczek 1976) oraz R. Rzie (właśc. Rzayev, 1910—1981; koperta 1989). „Testament” T. Szewczenki wybrzmiał w języku ormiańskim w przekładzie poety N. Zariana (właśc. A. Jeghiazarian, 1901—1969; koperta 1989). O ormiańskim poecie H. Tumanianie (1869—1923; znaczek 1969) w „Szewczenkiwśkomu słownyku” (1977) brak artykułu, jest tylko wzmianka, że lubił śpiewać „Rewe ta stohne Dnipr szyrokyj” we własnym przekładzie. W „URE” (t. 15, 1964) wskazano, że tłumaczył poezje T. Szewczenki. Poszukiwania literaturoznawców, a zwłaszcza filatelistów, poszerzą naszą wiedzę o „przelocie echem” słowa Szewczenki „na inne języki”. Filatelistyka szewczenkowska w wąskim rozumieniu tego pojęcia dotyczy materiału filatelistycznego (znaczki pocztowe, koperty, kartki pocztowe, stemple okolicznościowe, pocztowe stemple kalendarzowe miejscowości imienia T. Szewczenki). Przy szerszym podejściu do tego pojęcia, za pomocą środków filatelistyki można przedstawić kamienie milowe życia i twórczości naszego Poety i Artysty, jego los o wiele szerzej i z wizualizacją. Nasza kolejna próba w tym kierunku to prezentacja tłumaczy utworów T. Szewczenki na języki różnych narodów. Jest to rzeczywiście próba, zbudowana na własnym materiale kolekcjonerskim.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
