Strona · s. 11strona oryginału ↗
100 lat wielkiego kina 100 lat wielkiego kina w małym kijowskim kinie
Слово Просвіти, №40 за 2013 рік
Andrij HUNNISZEW
Kiedyś był film „Nowe kino Paradiso”, gdzie głównym bohaterem jest stary, przytulny budynek kina. Tam w „Raju” (właśnie tak tłumaczy się „Paradiso”) kipi spokojne życie – rewolucje – wojny – spotkania – wesela – narodziny – rozwody – praca – armia – powroty – nauka – praca – choroby – śmierć – narodziny… – wszystkie 60 lat małego włoskiego miasteczka przeżywane jest przez kino. („Nuovo Cinema Paradiso”, aut. scen. i reż. G. Tornatore, 1988 r.; laureat: MFF Cannes 1989, Złoty Glob i Oscar 1989; nagroda Brytyjskiej Akademii Filmowej 1990). Jeśli szukać analogii w ukraińskim czy radzieckim kinematografie, przychodzi na myśl obraz „Na siedmiu wiatrach”, gdzie wojna przeżywana jest przez jeden mały domek, który staje się to ostatnim punktem oporu, to szpitalem wojskowym, to redakcją gazety „Wpered” dla armii, która ucieka z powrotem… – i tak przez cztery ciężkie lata wojny. („Na siemi wietrach”, reż. S. Rostocki, aut. scen. S. Rostocki, A. Galicz, 1962 r., ZSRR, 1962 r.) Ależ tutaj mamy całe 100 lat życia wielkiego miasta w małej „Lirze”. Jakimi one były? Jakimi były pierwsze lata-kroki małej „Liry”?.. Rok 1912. Przy ul. Wielkiej Żytomierskiej 40, na rogu Lwowskiej lub, jak wtedy jeszcze mówiono, placu Siennego, kończy się wznoszenie pięciopiętrowej ceglanej, w kształcie litery G, kamienicy czynszowej z niewielką salą, która, według wszelkich oznak, była zaplanowana na etapie projektu architektonicznego. Właścicielem budynku zostaje Pantelejmon Afanasijowycz Krawcow, kupiec II gildii, który z powodzeniem zajmował się wyrębem lasu i na rok 1912 miał już domy nr 4 przy ul. Borysoglebskiej oraz nr 21 przy zaułku Obserwatorskim. Od tego czasu wszelkie ogłoszenia, reklamy, wizytówki podawały adres w następujący sposób: „Wielka Żytomierska na rogu placu Lwowskiego nr 40, nowy dom KRAWCOWA”. Charakterystyczne, że gospodarz domu był… staroobrzędowcem: uczestnikiem I, III, IV zjazdów „staroprawosławnych” chrześcijan-staroobrzędowców (odpowiednio w 1908, 1910, 1912 r.), członkiem rady i komisji ds. opracowania statutu Wszechrosyjskiego Bractwa Chrześcijan-Staroobrzędowców, wybierano go nawet do deputacji siedmiu najbardziej szanowanych osób, które odwiedzały cara Mikołaja II, i z logiki powinien być przeciwny „zakładom rozrywkowym” u siebie w domu… Rok 1913. W mieście istnieje już ponad 60 stale działających stacjonarnych kinematografów w budynkach murowanych: renomowane „1. miejskie kino” A. Szancera z dwiema salami na 300 i 1100 miejsc (Chreszczatyk 36) oraz „Narodnyj tieatr obszirniejszij Kinematograf” (Chreszczatyk 58), teatr rodzinny „Eden” (bulwar Bibikowski / Szewczenki 62/2) oraz „Amierikanskij Kinematograf Komieta” (Jarosławskaja 10), nawet obok, na placu Lwowskim-Siennym, od 1909 r. pracuje konkurujący „Elektro-biograf Triumf”, oprócz tego we wrześniu 1913 r. pojawiają się jeszcze 2 nowe kinematografy: „Panteon” i „Miraż” na Peczersku… Dziwne, ale wszystko to nie przeszkodziło „Lirze” otworzyć swoje drzwi 8 września (25 sierpnia 1913 r. – według starego stylu): „Grandioznyj sinematograf Tieatr Lira uże otkryt. Komfortabielnoje pomieszczenije usowierszenstwownnaja wientielacyja massa wozducha, bogatoje os wieszczenije, łuczszija kartiny sinematografa iz 4 otd. Pod kartiny igrajet simfoniczeskij orkiestr. Wieżliwaja i prieduprieditielnaja prisluga, wsie eto służit łuczszim udobstwom dla uważa jemych Kijewlan”. (gaz. „JuK”, 25.08.1913 r., tutaj i dalej – zachowano pisownię i interpunkcję.) Gospodarzami kinematografu byli: inżynier-mechanik P. P. Kurow, M. Paperman, I. Sokołowski, którzy jeszcze 3.09 (20.08.1913 r.) złożyli wniosek nr 2634 do Kijowskiego Zarządu Miejskiego „dla osmotra i wydat bumagu na prawo naczała diejstwij tieatra” oraz… otworzyli swój teatr, nie czekając na odpowiednie zezwolenie! Dopiero po miesiącu, 2 października (18.09.1913 r.), niezbędne postanowienie uchwalono: „Prisutstwije Gorodskoj Uprawy postano wilo: razrieszit otkrytije kinemato grafa w domie nr 40/1 na ugłu B. Żytomirskoj ul. i Siennoj płoszczadi, o czem uwiedomit g. Policijmejstiera s priłożenijem kopii akta. Kijewskaja Gorodskaja Uprawa, Stroitielnoje otdielenije, Sient jabria 18 dnja 1913 g., nr 667.” – zatem „Lira” pierwszy miesiąc pracowała nielegalnie… Być może tutaj dało o sobie znać doświadczenie Piotra Pietrowicza Kurowa, który w tamtym czasie posiadał już kinematograf „Regina” (Aleksandrowska / Sahajdacznego 42) i wiedział, jak załatwiać podobne „sprawy”. Być może wszystko rozstrzygnęła nadzwyczajna dochodowość kin, które w tamtych czasach były centrami biznesu filmowego i pełniły funkcje kantorów wynajmu oraz studiów filmowych. A być może zwykła kijowska moda na kina, która czasami osiągała komiczny poziom: „Dozorco, proszę powiedzieć, jak znaleźć najbliższą aptekę? Mieszkam tu od niedawna. – Proszę iść prosto, przy 3. kinematografie proszę skręcić w prawo, a dotarłszy do 2. kinematografu, proszę skręcić w lewo i tam za 5. kinematografem będzie apteka” („Jak znaleźć aptekę”, kijowska anegdota z lat 1910.). Żarty żartami, ale nowa „Lira” rzeczywiście rozpoczęła pokazy obrazów kinematograficznych, repertuar odnawiano dwa-trzy razy w tygodniu, grała orkiestra symfoniczna z 20 muzyków, pracowała uprzejma „służba” – wszystko przyciągało widzów. Po kilku tygodniach gazety już odnotowywały: „Blagodaria umielomu podboru kartin tieatr ochotno posieszczajetsia intieligientnoj publikoj, żywuszczej w etom rajonie”. (gaz. „JuK”, 11.09.1913 r.) Ciekawe, jakie filmy oglądała publiczność 100 lat temu? Tak, od 30 sierpnia 1913 r. w „Lirze” demonstrowano „wieliczajszuju tragiediju Otiec w ispołnienii wsemiro-izwiestnago tragika Cakkoni”; od 3.09 do 6.09.1913 r. – „potriasajuszcz. drama iz sowr. Cirkowoj żyzni w 4-ch otd. – W porywie otczajanija”; 11.09–13.09.1913 r. – „silno-chudożestwiennaja drama Wo własti tołpy, a także wiesiełaja komiedija Malienkije syszcziki”; 14–17.09.1913 r. – „2 dramy w odin wieczer Eja proszłoje, Jad słow”; 18–20.09.1913 r. – „roskosznaja sowriemiennaja drama Za dwieriami gostinoj, Chronikagomon”; 22–23.09.1913 r. – „zachatyw. drama Dwa sierżanta”; 24–25.09.1913 r. – „zachatyw. drama Zielenyj djawol, komicz. Pierczatki rokambolia, widowaja Ot kowarny do zoglandy”; 29–30.09.1913 r. – „silnaja drama Smiertielnaja borba biełago protiw czernago”.
Ostatni film widział klasyk literatury ukraińskiej Iwan Semenowycz Neczuj-Łewycki (1838—1918), który pozostawił oryginalną, prawdopodobnie najpierwszą ukraińską recenzję filmową: „…dramat nazywał się: „Biały przeciw Czarnemu”. Ten biały to angielska wdowa — księżna z córką nastolatką. Czarny — to pewien angielski lord, wielki łotr, który był chciwy i zazdrościł jej milionów. To na swój sposób Krzywda i Prawda, które zetknęły się ze sobą i prowadzą zażartą walkę o wielki spadek, w kilku milionach, który nieboszczyk książę zapisał w testamencie nie żonie, a jej córce i to tylko w terminie 31 grudnia, jak córka już stanie się pełnoletnia i pełnoprawna do wielkiego spadku. Lord, ten zły duch wydarzeń w dramacie, wykradł dziewczynę matce, kazał wywieźć do Włoch i zamknąć w jakimś małym mieście po to, żeby ona przepuściła termin 31 grudnia i nie złożyła testamentu w bankierskiej kantorze i nie zawiadomiła w swoim czasie o sobie w kantorze, że ona gdzieś żyje na świecie… ciekawa treść, przystosowana chytrze i mądrze do kinematograficznego teatru… Autor i naprawdę wielki artysta w swoim fachu: skupił w tych wędrówkach i podróży panny wszystko, co bywa najciekawsze w tych nowych teatrach… Ten dramatyczny utwór bardzo odpowiedni dla prostej publiczności, dla tłumu, który ciśnie się do teatru, żeby popatrzeć na wszelkie dziwy. Tutaj i naprawdę czarna sotnia idzie na straszne podstępy, ale i biała sotnia nie drzemie i daje odpór czarnym. Czarna sotnia wykradła pannę i odważyła się już utopić ją na moście w Anglii. A biała sotnia już dowiedziała się o tym, już przypłynęła łodzią i zasiadła pod mostem. Tamci otwierają klapę na moście i wrzucają w otwór pannę, a biali chwytają ją w locie, niosą ją po płytkim miejscu w wodzie i uciekają z nią pod skałami. Przeszkód w podróży była masa, ale biali pokonali je wszystkie i… prawda wypłynęła na wierzch, jak oliwa na wodzie…” (publikowane po raz pierwszy od 100 lat, zachowano autorską ortografię). W dalszej kolejności oddani „lirycy” oglądali obrazy filmowe według L. N. Tołstoja: od 27.10.1913 r. — „Fałszywy kupon według głośnego opowiadania L. N. Tołstoja”; komedie i farsy na specjalistycznych wieczorach humoru — „Wieczór śmiechu „Nasze Czwartki”: 30.11—1.12.1913 — „Królowa tango pikantna farsa”, 12.12.1913 — „komiczne sceny Maksa Lindera”; a nawet ekranizacje utworów M. W. Gogola: „Jednym z arcydzieł kinematograficznej sztuki jest obraz „Straszna zemsta” według N. W. Gogola. Pełna poetyckich podań starożytności soczysta Ukraina, najbogatsza poezja Gogola wszystko to pięknie wyrażone w tym obrazie” (gaz. „JuK”, 22.12.1913 r.). 30—31.12.1913 r. — film „Pod jarzmem władzy”… Lata 1920—1990. „Lira” zachowała format i stała się… „Czapajewem”. Nie ograniczając się do banalnego demonstrowania taśm, w kinie założono muzyczny klub filmowy „Melodia”, specjalne „szkolne kina” 155., 101. i 165. szkoły, gazetę „Kino i szkoła”, pracowali także pedagodzy, organizatorzy A. I. Szewczenko, J. Szeftel, N. A. Trubijczuk. Więc nie dziwi, że właśnie w tym kinie później wznowił pracę kijowski klub filmowy „Rakurs”. Rok 2013. Nigdy nie było takiego „kina”: „Zabytek Kultury — Kino „Lira-im. Czapajewa”, „Ocalmy „Lirę” — jedyną żywą legendę kijowskiej kinematografii”, „Najstarszemu kijowskiemu kinu, „im. Czapajewa” — status narodowy!” Podobne „kino” nie ma sławnych aktorów, nigdy nie zgarnie puli prestiżowych nagród festiwalowych. Bo aktorzy — to prości widzowie, prestiżowa nagroda — codzienna praca oświatowa kina w dalszym ciągu, a reżyser — …słowo odpowiednim strukturom państwowym… Dopóki zaś „Lira” będzie przebywać na siedmiu wiatrach… 100 lat temu otworzył swoje drzwi kijowski „wielki kinematograf-teatr „LIRA”. Przez wszystkie 100 lat kino demonstrowało filmy, nie zmieniało swojego formatu, zachowało się i nawet pracuje dzisiaj. Zmieniła się nazwa — „im. Czapajewa”, zmienił się czas i taśmy, które są demonstrowane w najstarszym kijowskim kinie. Niezmienna tylko „Lira-Czapajew” — żywy zabytek kinematograficznej kultury Ukrainy.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
