Strona · s. 14strona oryginału ↗
«Śmierć nie minie, i ty zginiesz sam, lecz nieskończenie wiele razy wzejdą twoje dzieła»
Слово Просвіти, №40 за 2013 рік
Hanna DENYSKO, zasłużona dziennikarka Ukrainy
Zaprawdę, ta nieuchronna i wszechobecna śmierć, która chodziła nie z kosą, a z naganem w ręku i czerwoną gwiazdą na czapce, dopadła Mykołę Zerowa, inteligentnego, encyklopedycznie wykształconego, delikatnego z duszy i bezgranicznie utalentowanego człowieka, i jeszcze długo potem za siedmioma zamkami trzymała tajemnicę jego zguby. Nawet kiedy w czasach chruszczowowskiej odwilży, w 1966 roku, po raz pierwszy po śmierci w kontynentalnej Ukrainie wyszedł tom jego utworów z przedmową ocalałego pobratymca-neoklasyka Maksyma Rylskiego, w adnotacji rok śmierci Mykoły Zerowa podano — 1941. To samo w „Antologii poezji ukraińskiej” (Kijów, „Dnipro”, 1985). Reżim, który ulegał liberalizacji, nie mógł już ignorować neoklasyków, ale zbrodnie poprzedników próbował zrzucić na wojnę. Student-filolog zobaczy datę 1941 i pomyśli, że profesor Zerow zginął na wojnie albo zmarł z niedożywienia w okupowanym przez Niemców Kijowie… Lecz mimo gór kłamstw wokół postaci Mykoły Zerowa (czego wart choćby rymowany donos w uniwersyteckiej gazetce, gdzie mówi się, że on „wszystkich pracujących by powiesił, Wypił Dniepr, zatrzymałby kraj! Zatrzymałby słońce w błękicie…”), jego utwory uparcie przebijały się cudownymi kwiatami przez cmentarną płytę socrealizmu. Kto czytał — ten na wieki zakocha się w tej smukłości klasycznych strof, w tej gotyckiej świątyni, wzniesionej wbrew „haniebnemu spadkowi bezstylowych lat”, wbrew tym „drobiazgowym, mściwym liliputom”, którzy donosili, piętnowali, krzyżowali… I oto jeszcze jeden kwiat zerowskiego spadku przebił się przez grubość lat i namuły bezduchowności. W Połtawie wydano „Catalepton” — zbiór poezji Zerowa, do którego wchodzą jego aleksandryny, sonetoidy, parodie, epigramy, żarty. Po raz pierwszy ten zbiór wyszedł w 1951 roku w wydawnictwie „Kyjiw” w Filadelfii (USA), uporządkował go młodszy brat Mykoły Zerowa Mychajło, znany jako poeta Mychajło Orest. Połtawski oddział obwodowy Towarzystwa Więzi z Ukraińcami poza Granicami Ukrainy z inicjatywy przewodniczącej Wiry Koszowej i zgodnie z Państwowym programem współpracy z zagranicznymi Ukraińcami na okres do 2015 roku obecnie zrobił dobry uczynek. Na chwałę Połtawskiej Obwodowej Administracji Państwowej i rady obwodowej, zerowską perłę wydano za środki budżetu obwodowego zgodnie z planem wydawniczym publikacji społecznie znaczących. Przedmowę „Drogą Mykoły Zerowa” napisał do połtawskiego wznowienia „Cataleptonu” poeta, Bohater Ukrainy, przewodniczący Towarzystwa Więzi z Ukraińcami poza Granicami Ukrainy Iwan Dracz — o swojej drodze do Zerowa — i zarazem o drodze do niego całego narodu, który powinien przyswoić tę głęboką odporność na niszczycielskie wichry, jaką niesie twórczość lidera neoklasyków. Iwan Dracz cytuje przedmowę do zagranicznego wydania sonetów Zerowa: „Jako poeta i tłumacz oraz jako literaturoznawca i krytyk, Zerow wyróżniał się na tle wzburzonego i zmąconego do dna rewolucją życia literackiego w Radzieckiej Ukrainie, jak twardy i błyszczący diament… Zerow widział niebezpieczeństwo dla Ukrainy rosyjskiej psychologii rewolucyjnej, której główną irracjonalną pasją było zburzenie wszystkiego, co poprzednie, do fundamentów. Na Ukrainie ta psychologia, znalazłszy się w roli wojskowo-politycznego okupanta, działała jako świadomy plan niszczenia wszystkich tysiącletnich osiągnięć i kierunków narodu…” I konstatuje: „Czyż nie odczuwamy dzisiaj dawno postawionej diagnozy naszego chorobliwego stanu, czyż nie są zagrożone obecnie tysiącletnie osiągnięcia naszej kultury — wciąż tymi samymi falami, wciąż tą samą bezlitosną potęgą?!” Iwan Dracz cytuje sonet Mykoły Zerowa, w którym podano lakoniczną i dokładną definicję epoki dyktatury (wszystko jedno — czy „proletariatu”, czy oligarchatu, czy kleptokracji). To opublikowana na Ukrainie już w dobie Niepodległości „Hoi Triakonta”: Pamiętacie: w dni trzydziestu tyranów Była ta sama szaleńcza pora: Bezgłośny Pnyks, bezludna Agora I bezgłosie sądu i prytanów.
I tylko czasem, niby jakaś mara, Jeszcze odzywał się śmiech Arystofanów, Sokrates, jak dawniej, wyjawiał profanów, I wesoło roiła się dzieciarnia.
Tak samo i teraz. Wszystko zasnęło, Wszystko przycichło w czekaniu na Trazybulusa! A my? — gdzież oparcie na naszą nędzę,
Czy motyka na chwasty, czy lek na rany? Dziecięca ślepotą? Sokratejski bicz? Czy nieukojony śmiech Arystofanesa? 30.03.1921 Ponieważ historię starożytnego świata u nas studiuje się skrajnie źle (a co dopiero będzie po planowanej profilizacji!), wyjaśnimy niektóre słowa: Pnyks — wzgórze w starożytnych Atenach; Agora — miejsce, gdzie odbywały się zgromadzenia ludowe i zapadały najważniejsze decyzje; prytani — w starożytnych Atenach członkowie wyższej rady zgromadzeń ludowych; Trazybul — przywódca powstania przeciwko trzydziestu tyranom, którzy rządzili w Atenach w 404 roku p.n.e. Uderza końcowa część przedmowy, związana z osobistymi tragediami Mykoły Zerowa. W październiku 1934 roku zmarł jego jedyny syn Kostyk. A potem żona, Sofija Dmytriwna, odeszła do tego, kto, zdaniem Iwana Dracza, “wydawał neoklasyków, nie zapominając wycierać rąk, trzymając w pogotowiu ręczniczek” — do Wiktora Petrowa. Dla Iwana Dracza droga do Mykoły Zerowa była drogą przez Sandarmoch. Organizował on pierwszą podróż tam przedstawicieli ukraińskiej społeczności w 1997 roku. Wtedy dla szerokiego ogółu w całym tragizmie otworzyła się tajemnica śmierci Mykoły Zerowa i Łesia Kurbasa, Mykoły Kulisza i Marka Woronego, Wałeriana Pidmohylnego i Wołodymyra Czechiwskiego, Serhija Hruszewskiego i Wałeriana Poliszczuka, Antona Kruszelnyckiego oraz jego synów Bohdana i Ostapa, a także córki Wołodymyry… wszystkich 1111 więźniów etapu sołowieckiego, rozstrzelanych w Sandarmochu przed 20. rocznicą panowania w Rosji, a potem i w okupowanych sąsiednich krajach, komunistycznego molocha. “Po tym, jak pojechałem drogą Mykoły Zerowa na Północ, często prześladują mnie wizje, widzenia, efemeryczne sny — pisze Iwan Dracz. — Widzę wysokie sosny Sandarmochu w księżycowe noce. Tymi nocnymi ścieżkami błąkają się czy to żywe dusze, czy to cienie zmarłych. Szczególnie często widzę matkę Kurbasa i jego żonę Czistiakową. Ledwie błysnie księżyc (czy to kozackie, czy to czumackie słońce w Karelii?), a oni się pojawiają. Cienie za cieniami. Kogoś szukają. Wielu ich. Tysiące i tysiące. I nagle widzę dziesięcioletniego chłopca. — Kostyku? — pyta go jakiś cień. — Ty co tu robisz? Ty czemu Kijów opuściłeś? — Tatę szukam. On gdzieś tu „Eneidę” tłumaczy… — A ty czemu nie z mamą? — Mama poszła do obcego wujka i zapowiedziała się pochować koło niego, ja do niej nie chcę, ja szukam taty, ona się mnie wyparła. Mój tata — Mykoła Zerow, a ja — Kostiantyn Mykołajowycz. Ja nie jestem bezojcem, ja jestem bezmatką… Mały chłopiec pod księżycem w Sandarmochu, na drodze Mykoły Zerowa”. …Zerowa rozstrzelał 3 listopada 1937 roku kat Michaił Matwiejew. W 75. rocznicę śmierci więźniów obozów sołowieckich, 4—8 sierpnia 2012 roku, w Sandarmochu i na Sołowkach wspominano ofiary Wielkiego terroru. Wtedy do Sołowieckiego kamienia złożono ziemię, wziętą z rodzinnego domu Mykoły Zerowa w Zińkowie. Przywiozła ją przedstawicielka Połtawskiego oddziału Towarzystwa więzi z Ukraińcami poza granicami Ukrainy, docent Połtawskiego uniwersytetu pedagogicznego, kandydat nauk historycznych Łarysa Szapował. W artykule “Wszystko ma swój czas i wyznaczoną porę”, który kończy połtawskie wydanie “Catalepton’a”, pani Łarysa opowiada o życiowej i twórczej drodze Mykoły Zerowa oraz o czczeniu jego pamięci. Powiem kilka słów i o swojej drodze do poety. Urodziłam się w Zahruniwce w rejonie zińkowskim, po ukończeniu szkoły zaproszono mnie do pracy w zińkowskiej gazecie rejonowej, więc nie metaforycznie, a naprawdę chodziłam drogami-ścieżkami braci Zerowych. Ale kiedy pracowałam w Zińkowie, “odwilżowy” tomik Zerowa dopiero się drukował, a wczorajsza uczennica nie wiedziała, że jest i inny Zińków poza tym, gdzie oddychać pełną piersią nie sposób, że są inne jego symbole, poza czerwonymi bożkami. Partyjne kierownictwo gazety rejonowej dochodziło do absurdu, i redaktorowi Wołodymyrowi Kostence niełatwo było nas, młodych, bronić. A my ze współpracowniczką Nelą Szwydką wieczorami odprowadzałyśmy się do mieszkań, gdzie nas wzięto na kwaterę — mnie starsza babcia, ją — pracownica drukarni, i za każdym razem, mijając na rogu aptekę, czytałyśmy słowa Błoka: “Noc, ulica, latarnia, apteka, Bezsensowne i matowe światło. Żyj jeszcze choć ćwierć wieku — Wszystko będzie tak. Wyjścia nie ma…” W każdym razie moja droga do Zerowa i tak zaczęła się od Zińkowa. W redakcji, gdzie wystarczało i wsteczników-nabuchodonozorów, i płochliwych zajęcy, była “fronda” z trzech najmłodszych pracowników — to Nela Szwydka, Łarysa Łymar i ja — oraz najstarszego, kierownika wydziału partyjnego Wiaczesława Ponomarenki. Ponomarenko prenumerował “Nowyj mir” i inne postępowe wydania, dawał nam czytać Sołżenicyna, więc latem 1967 roku jechałam już do Lwowa na studia na uniwersytet jako nihilistka, która wie, że ład w tym kraju jest wstrętny, ale nie wie, co z tym można zrobić i czy w ogóle warto żyć w tym świecie. I tutaj, we Lwowie, odbyło się moje spotkanie z Mykołą Zerowem, a co za tym idzie — innym Zińkowem, innym światem — światem piękna i rycerskich cnót, światem wycyzelowanego ojczystego Słowa. Najpierw była mała zbioreczka “Camena”, która trafiła się w antykwariacie. Pamiętam, uderzyła “Salomea”, przyjąć którą byłam gotowa dzięki babcinej Ewangelii z pożółkłymi od czasu stronami. I Salomea!.. Jeszcze dziecko (dziecko!) A pije straszny, zatruty napój I tylko miecz i pomstę przyzywa. Duszo moja! Uciekaj na statek, Płyń tam, gdzie wśród białych skał Smukła, jak promień, czysta Nauzykaa. A potem był chociażby ocenzurowany, bo bez “Trzydziestu tyranów”, ale jednak wybór z 1966 roku, z którym w Zińkowie się minęłam. Być może i dzisiaj nie będę w stanie wyjaśnić, czym dokładnie uzdrawiały moją duszę wersy Zerowa, ale po nich jakoś wstyd było powtarzać: “wyjścia nie ma”. Minęły lata i dziesięciolecia. Dzisiaj skruszał lód wokół imienia Mykoły Zerowa i w Zińkowie. W mieście jest ulica braci Zerowych. Działa oddział poszukiwawczy “Zerowczata” (kierownik — nauczycielka Zińkowskiej Szkoły Średniej nr 1 Łesia Litwiszko). Na budynku, gdzie urodzili się bracia Zerowie, ustanowiono tablicę pamiątkową. Obecni gospodarze domu utrzymują go w dobrym stanie. Oto tylko w tekście tablicy pamiątkowej, niestety, nie znalazło się miejsca dla Mychajła Zerowa (Oresta), a to też talent pierwszorzędnej wielkości, a jeszcze pierwszym napisali imię Dmytra Zerowa, chociaż Mykoła — starszy. Lecz największy nonsens, że ulica, gdzie stoi dom, w którym urodził się i spędził pierwsze lata życia Mykoła Zerow, do dziś nosi imię Dzierżyńskiego, założyciela tego katowskiego urzędu, który zniszczył i Zerowa, i tysiące innych działaczy kultury, i miliony Ukraińców wszystkich stanów. Z przemianowaniem tej ulicy zińkowscy deputowani nie mogą zwlekać — jeśli są naprawdę synami i córkami narodu ukraińskiego. …Powróćmy do recenzowanego wydania. Tutaj czytelnik dotknie Wiecznego, posmuci się, pośmieje, czasem przez łzy. Pośmiać by się, czytając satyryczno-humorystyczny “Neoklasyczny marsz”, lecz kiedy wspomnisz, jak przyjmowali partyjni cerberzy od literatury takie, na przykład, wersy: “My Łabędziowi krewni i szczupakowi, A rak czerwony nam na nic, Choć my i nie robimy rewolucji, Ale i życia od nas nie ma”, — to mimo woli myśl zwraca się ku poważnemu. No choćby ku tej definicji-diagnozie z Aleksandryny “Lucrosa”: “Gdzie rozum i uczucie — wszystko śpi w anabiozie…” Wam to niczego nie przypomina? Artystyczną oprawę książki wykonał zasłużony działacz sztuk Ukrainy Wołodymyr Deriabin. Twórcy udało się oddać napięcie tamtego niepokojącego czasu, w którym żył i tworzył Mykoła Zerow. Lekka “żywa” płaszczyzna książki — i drut kolczasty obozu koncentracyjnego; kolorystyczne rozwiązanie okładki, metaforycznie związane z greckimi terakotowymi reliefami i wazami, — i oddech zińkowskich łanów i kwitnących sadów… Końcowym akordem tego wydania stał się krótki artykuł-podziękowanie Wiry Koszowej, z którego czytelnik dowie się o tym, jak wspólnymi siłami ukraińskiej diaspory i aktywistów Towarzystwa “Ukraina — Świat” powraca do czytelnika twórczość wybitnego ukraińskiego poety i uczonego. Niechże wzejdą w duszach wolnych Ukraińców ziarna Piękna i Stylu, które w szaleńczy czas tyranii uparcie siał Mykoła Zerow.
Tymi wersami Pawła Fyłypowycza można najdokładniej nakreślić zarówno los jego towarzysza broni, wybitnego poety i naukowca Mykoły Zerowa, jak i istotę wydarzenia, o którym chcę opowiedzieć — wydanie w Połtawie zerowskiego zbioru „Catalepton”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
