Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 15strona oryginału ↗

Pokrowo-matko, zaproś wesele do chaty

Слово Просвіти, №40 за 2013 рік

Oleksandra KONDRATOWYCZ, honorowy krajoznawca Ukrainy Pokrowa to wielkie święto religijne, a na Ukrainie także narodowe. Kozacy zaporoscy czcili Przenajświętszą Pokrowę jako swoją patronkę i orędowniczkę. Na Jej cześć na Siczy wzniesiono cerkiew Pokrowską. Kiedy na rozkaz Katarzyny II w 1775 roku zburzono Sicz Zaporoską, Kozacy, którzy udali się za Dunaj pod opiekę tureckiego sułtana, zabrali ze sobą obraz Przenajświętszej Pokrowy. Ukraińska Powstańcza Armia, która powstała w latach II wojny światowej jako siła zbrojna przeciwko nazistowskiej i bolszewickiej okupacji, również oddała się pod opiekę Matki Bożej, wybierając to święto na Dzień Oręża. W duszy każdego Ukraińca żyje szczera wiara, że Matka Boża usłyszy i zrozumie jego myśli, ból i smutek, wstawi się za nim i uratuje. Dlatego powierza Jej swoje najskrytsze myśli i marzenia. W pierwszej kolejności dotyczy to dziewcząt i kobiet. Święta zawsze wyczekiwano z niecierpliwością, wierząc, że dla Przenajświętszej Dziewicy nasze bóle, porażki i niepowodzenia są tak samo bolesne, jak dla nas samych. A nasza wiara, nasze sukcesy i zwycięstwa napełniają radością Jej matczyne serce. Nic więc dziwnego, że podczas akatystu, który Kościół Prawosławny, oprócz nabożeństwa, odprawia w tym dniu, często brzmią słowa: „Raduj się, Radości nasza, osłoń nas od wszelkiego zła Twoim czcigodnym omoforionem”. Historia zna niemało przypadków błogosławionej pomocy Matki Bożej wiernym, którym zagrażało śmiertelne niebezpieczeństwo lub ciężkie próby. Znane jest wstawiennictwo Dziewicy Maryi podczas najazdu Tatarów na monaster Poczajowski, kiedy kule napastników zawracały i zabijały ich samych. Autorowi tego artykułu starzy mieszkańcy wsi Worokomle w rejonie kamień-koszyrskim opowiadali, że w pierwszej połowie ubiegłego wieku Bogurodzica ukazała się wieśniaczce Tekli Hubczyk, która cierpiała na ciężką chorobę nóg. I w naszych czasach Ona czuwa nad nami i, słysząc szczerą modlitwę lub błaganie, przychodzi z pomocą. Moja uczennica Ludmyła Fedczyk (z domu Bożuk) opowiedziała, jak w latach 90., w czasie bezpieniądza, musiała pojechać na pielenie buraków do sąsiedniego obwodu. Tam w wyniku ukąszenia lub zranienia ciężko rozbolała ją noga, kobieta ledwo się poruszała i pewnego wieczoru, nie mogąc dłużej znieść strasznego bólu, z rozpaczą wykrzyknęła: „Boże, jeśli Ty jesteś, pomóżże mi, biednej!”. Na jakąś chwilę zapadła w sen. I czy to w malignie, czy na jawie zobaczyła przed sobą kobietę niezwykłej urody, która współczująco patrzyła na nią i zapytała: „Co, boli, córuś?” — „Oj, boli nie do zniesienia!” — „Odwróć się na brzuch, a nogę połóż na siatce. Śpij”. I rozpłynęła się w powietrzu. Ludmyła postąpiła zgodnie z radą. Co do siatki: spali na szerokich łóżkach z wąskim materacem na siatce. Rano kobieta obudziła się zdrowa. Od tego czasu ona, przekonana ateistka, była sekretarz szkolnej organizacji komsomolskiej, poszła do cerkwi i szczerze wierzy: uratowała ją Matka Boża. Dla wieśniaka święto Pokrowy to swoisty drogowskaz i surowy egzaminator. Do tego dnia żyto musiał zasiać nawet najbardziej leniwy. „Nie zasiejesz do Pokrowy — nie zbierzesz i połowy”, — ostrziewało ludowe przysłowie. Należało zapewnić także syte karmienie bydłu. We wsi Nujno w rejonie kamień-koszyrskim mawiano: „Przyszła Pokrowa i pyta się, czy zabezpieczona krowa”. Koniecznie trzeba było także zebrać ziemniaki, buraki, marchew, ocieplić doły z ziemniakami, warzywami, chaty przed przemarznięciem zimą. Tego samego dnia wróżono także pogodę: jeśli wiatr wieje z północy, zima będzie zimna i śnieżna, jeśli z południa — ciepła. Jednak najbardziej to święto poruszało dziewczęta, które czekały na nie z wyjątkową niecierpliwością, — budziło ono nadzieję na zamążpójście. Nie na darmo na Polesiu mówiono: „Do Pokrowy dziewki honorowe”. Dlatego w przeddzień serdecznie modliły się do Matki Bożej, prosiły o zesłanie pary. Licząc na swatów, dziewczęta przygotowywały posag: szyły, wyszywały. Starzy mieszkańcy wsi Kłytyck w rejonie kamień-koszyrskim opowiadają, że dziewczyna z ich wsi na wydaniu mogła mieć do 20 wyszywanych koszul, 10 wyszywanych lub zdobionych artystycznym tkaniem ręczników, nie licząc tych do codziennego użytku, 5—6 cienkich spódnic z fabrycznego materiału „z galonami”, czyli naszytymi u dołu kolorowymi wstążkami, 2 letniki, 2 burki, stanik (gorset, kamizelkę). Do posagu wchodziły poduszki, wyszywane poszewki, pierzyny, portowyny (samoróbne lniane obrusy, jednokolorowe, wyszywane lub przetykane na brzegach kolorowymi nićmi), tkane narzuty na łóżka, które w różnych wsiach nazywano dywan, pururaden. Aby zgromadzić odpowiednią ilość posagu, przygotowywano go zawczasu, nierzadko całą rodziną. Jeśli w rodzinie było kilka dziewcząt, to każda musiała sama przygotowywać sobie posag, choć także nie bez pomocy rodziny, przy czym w pierwszej kolejności przygotowywano go dla starszej. Szczególnie starały się dziewki na wydaniu, wykorzystując każdą wolną od prac polowych czy innych pilnych zajęć chwilę. Przygotowując posag, dziewczęta modlitewnie błagały Przenajświętszą Bogurodzicę o zesłanie im pary. Szczególną szczerością i serdecznością były przepełnione te błagania w przeddzień Pokrowy. W Kłytycku zwracały się do Matki Bożej: „Pokryj, Święta Pokrowo, ziemię listeczkiem, a mnie — wianeczkiem”. Ponieważ niezswatane dziewczęta po Pokrowie prawie nie miały nadziei na zamążpójście, w tej wsi popularne było przysłowie: „Przyszła Pokrowa — dziewka zaryczała jak krowa”. Dziewczęta, które zasiedziały się, błagały Świętą Dziewicę o zesłanie im choć jakiegoś męża: „Święta Pokrowajko, pokryj moją głowajkę, — byle jaki mężczyna, byle były drwa i łuczywo”, „byle jaki mężczyk — i narobi trzoseczek” (wieś Kaczyn w rejonie kamień-koszyrskim). „...byle jaki, — byle był, chleba-soli zdobył” (wsie Pniwne, Farynky, Sosniwka tego samego rejonu kamień-koszyrskiego). I to nie było tylko błaganie, a krzyk zranionej duszy. Przecież nie raz słyszały pod swoim adresem: „stara dziewka”, „przestarzała”, „podstarzała”. Były wśród nich i takie, które w swoim czasie nie potrafiły zdecydować się na wybranka, a obecnie „przez przebieranie dostały niedobranie”. Dlatego w Krymnem i Bronicy tego rejonu można było usłyszeć rozpaczliwe: „Święta Pokrowajko, pokryj moją głowajkę choć byle jaką onucą, byle dziewką nie męczyli”. Dlaczego „męczyli”? Kto „męczył”? Przede wszystkim własne myśli i przeżycia: marzyło się o kochanym mężu, rodzinie, dzieciach, a zamiast tego trzeba znosić współczujące, a nawet lekceważące spojrzenia. Stała się już niepotrzebna we własnej rodzinie, „zbędną gębą”, zwłaszcza gdy zabrakło rodziców, a „brat sam sobie rad” — ma swoją rodzinę, żonę, dzieci, swoje kłopoty. Istotę takiej sytuacji jeszcze głębiej odsłania inne krymnieńskie przysłowie: „Poszłabym i za woła, byle w domu nie była”. I mimo wszystko święto odradzało nadzieję, napełniało dziewczęce serca oczekiwaniami na szczęśliwe życie rodzinne. Tego dnia ludzie masowo szli do cerkwi, sławili Boga i Przeczystą Dziewicę, prosili Ją o modlitwę do Swojego Boskiego Syna Jezusa Chrystusa, aby On ochronił naszą ziemię od nieszczęść, wrogich zakusów, tak jak ochroniła Święta Pokrowa mieszkańców Konstantynopola w 910 roku przed Saracenami, o zesłanie szczęścia ich rodzinom. W niektórych wsiach na przestrzeni wieków ustaliły się pewne zwyczaje, uciekając się do których, dziewki miały nadzieję na sprzyjanie święta w szczęśliwym rozwiązaniu ich losu. Na przykład we wsi Dubeczne w rejonie starowyżewskim dziewczyna na wydaniu wczesnym rankiem otwierała na oścież bramę i przyczepiała pęczek czerwonej kaliny, szczerze wierząc, że te magiczne działania przywołają swatów do chaty. Kalina symbolizowała dziewiczą czystość i urodę, a otwarte bramy jako wyraz magii naśladowczej — gotowość do założenia rodziny. Potem dziewczyna razem z rodzicami szła do cerkwi, aby w szczerej modlitwie poprosić Bogurodzicę o zesłanie jej pary. Po powrocie ze świątyni matka z córką kontynuowały magiczne czynności. Matka wyjmowała z komory zwój płótna i rozścielała go od progu do stołu obok domowych chodników, powtarzając: „Ściel się, lnie, by swatali córkę”. Było to jakby wezwanie, aby swatowie nie zwlekali i jak najszybciej odwiedzili dom oraz zasiedli za stołem. Dalej, pomodliwszy się do obrazu Matki Bożej, prosiła: — Pokrowo, Pokrowojko, pościel płótno bielutkie, nie daj wronie krakać, a nogom po błocie chlapać. A córka, pomodliwszy się do ikony Matki Bożej, prosiła: — Święta Pokrowojko, przykryj mi główeczkę, ziemię — listeczkiem, a mnie — chusteczką. Płótno ścielono obok chodników, ale nie zamiast nich, co świadczyło o pragnieniu, aby swatowie przeszli się po płótnie, ale nie zadeptali, nie zadeptując przy tym dziewczęcego losu. Potem matka z córką przystępowały do obrzędu przekładania ręczników, które panna wyhaftowała własnoręcznie, marząc przy tym o ślubnym ręczniku. Przekładając, rozkładały wyrób, oglądały i powtarzały: „Na ten ręcznik z ukochanym w cerkwi stanąć”, „Tym ręcznikiem ręce związać”, „A tymi ręcznikami swatów przewiązać” itd. Wyliczały wszystkie możliwe przypadki ich użycia podczas wesela. Mogły przekładać też wyroby matki, jeśli ta była szczęśliwa w małżeństwie, na znak tego, że życzy takiego losu i swojej krwince. Ludzie wierzyli: wszystko, co działo się w tym dniu, jest uświęcone przez Przenajświętszą Bogurodzicę. Szczerze zapraszano Ją do udziału w obchodach tego wielkiego święta. We wspomnianym już Dubecznym urządzano wieczornice: jeśli pozwalała pogoda i było ciepło, na ulicy, na kłodach, a jeśli nie, parobkowie wynajmowali przestronną chatę u wdowy lub samotnych starszych ludzi. Wchodząc do pomieszczenia, witano się z gospodarzami, dalej zwracano się do Przeczystej Dziewicy: — Pokrowojko-Matko, chodź z nami do chaty wieczornice sprawiać, dziewczęta rozweselać. Weselili się, żartowali, jakaś para zakochanych odgrywała żartobliwą scenkę. Parobek, podchodząc do dziewczyny, wyjmował zza pazuchy starą podartą chustkę i mówił: — Galuniu, przyniosłem ci prezent, o który prosiłaś. — I próbował wręczyć go dziewczynie. Ta, zobaczywszy „prezent”, odganiała się: — Odczep się! Przecież ja cię dzisiaj nawet na oczy nie widziałam. — Może i nie widziałaś… Ale przecież prosiłaś: „Święta Pokrowojko, przykryj moją główeczkę / Choć chustką, choć onucą, bo panną być mi się znudziło”. Mówiłaś? — Mówiłam. No i co? — Co prosiłaś, to masz. Obecni śmieją się, a grupa dziewcząt w tym czasie śpiewa: Oj, ci kawalerowie nie umieją się zapoznawać: Jak podejdą, to pytają, czy krowa się doi, Czy krowa się doi, czy kury się niosą, — Oj, ci kawalerowie bardzo się wywyższają. Chłopcy na to odpowiadają: A te dziewczęta bardzo honorne — Porobiły sobie czarne oczy i zielone brwi. Płeć piękna też nie zwleka z ostrym słowem: Oj, Pidwarska ulica, Czym ona się chlubi? Dębami i grabami, Chłopcami-niezdarami. I tutaj już silna płeć daje upust swoim emocjom: A dziewczęta na płoty: „Czy to wy nie starostowie?” Bo przyszła już Pokrowa, Ryczy dziewka jak krowa. Za tymi śpiewnymi zmaganiami, żartami i przyśpiewkami zaczynały się muzyki, które trwały długo po północy, a nawet do rana. Znajdował się czas i na świąteczną wieczerzę, którą chłopcy zapewniali alkoholem, przeważnie winem, a dziewczęta — przekąską. O znaczeniu Pokrowy jako patronki dziewczęcego losu, wierze ludu w wstawiennictwo Dziewicy Maryi w różnych życiowych próbach, zwłaszcza rodzinnych, świadczy obchodzenie niegdyś tego dnia we wsi Nujno w rejonie kamień-koszyrskim. Tutaj jest to święto parafialne, do którego wszyscy starannie się przygotowywali. Rano całymi rodzinami ruszali do świątyni, dokąd przychodzili również krewni i znajomi z sąsiednich wsi. Po zakończeniu nabożeństwa zapraszano ich na gościnę, szczodrze częstowano. Pod wieczór mieszkańcy, starzy i młodzi, zbierali się na przestronnym wygonie. I rozpoczynała się ogólnonarodowa zabawa pod nazwą Wieś. Taka nazwa najlepiej i najpełniej oddawała charakter święta, bo nie przychodzili na wygon chyba tylko zupełnie niemocni lub ciężko chorzy. Z tej okazji wynajmowano muzyków. Tańce, pieśni, żarty, zaloty, wyznania miłosne trwały niemal do rana. Najstaranniej przygotowywały się do święta dziewczęta: i te zaręczone, i te, które z dnia na dzień czekały na swatów, i te, które marzyły tego wieczoru spotkać swój los, i te, które straciły już nadzieję na zamążpójście, ale która jeszcze żyła na dnie ich serca. Swoje nadzieje nujnieńskie dziewczęta wiązały z pestkami dyni, które, naszym zdaniem, tutaj używane były jako środek miłosny. Jeszcze wcześniej wypytywały matki, ile dyń te pozwolą wybrać. Jeśli ilość nie zadowalała, prosiły o zwiększenie. Więc każda przychodziła na święto z węzełkiem czy woreczkiem, w którym przynosiła dobrze podprażone, pełne, pachnące pestki. Nimi najpierw częstowały ukochanych lub upodobanych chłopców. Parobkowie chętnie częstowali się smacznym poczęstunkiem. Ci zaś z zakochanych młodzieńców, których ominęła poczęstunkiem wybrana dziewczyna, niekiedy próbowali siłą, choć niby żartem, zawładnąć pożądanym smakołykiem. Najwyraźniej wierzyli, że to w przyszłości pomoże zdobyć przychylność wybranki. Pokrow Bogurodzicy. Koniec XV—początek XVI w., Rzeczyca, Wołyń

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn