Strona · s. 5strona oryginału ↗
Złoty blask Pragi. Rzecznicy Prawdy / Autor-opracowujący Zenowija Filipczuk. — Lwów: LA “Piramida”, 2016. — 144 s.
Слово Просвіти, №40 за 2017 рік
Petro SOROKA
Ta książka jest wyjątkowa i szukanie dla niej odpowiedników w naszej literaturze nie jest takie proste, nie jest takie łatwe. Traktuje ona o związkach literacko-artystycznych dwóch sąsiednich narodów — Ukraińców i Czechów, a narodziła się po twórczej delegacji lwowianki Zenowiji Filipczuk, dyrektor Muzeum Ludowego Tarasa Szewczenki, do stolicy Republiki Czeskiej, Pragi. W tej pracy autorka wyszła od biblijnego „Poznacie Prawdę, a Prawda was wyzwoli”, a tytuł zaczerpnęła z wiersza o tym samym tytule autorstwa Spyrydona Czerkasenki, w którym znajdują się takie wersy:
Swoje słowa, swój testament W usta im włożyłeś, miły Boże, I rozbrzmiało na cały świat: Święta Prawda zwycięży!
W zwięzłej pod względem objętości, lecz treściwej pod względem zawartości przedmowie autorka podkreśla: „Wzajemny szacunek i poczucie godności jednoczą dziś dwa słowiańskie narody. Czesi zawsze byli przychylni Ukraińcom, wszak w ciągu tysiącletnich relacji między nami nie było okrutnych starć czy konfliktów. Znaczy to, że oba narody w swoich duchowych głębiach kierują się prawdziwie wiecznymi prawdami, bo nie na darmo powiedziano: „Poznacie Prawdę, a Prawda was wyzwoli”. Przede wszystkim wyzwoli od wyższości, nieumiarkowania, agresywności — wszystkiego tego, co wykształciło się za kulisami kłamstwa.
W tej książce przedstawiono myśli ludzi, którzy służyli Prawdzie, a ich nauka do dziś stoi na straży ludzkości. Ukraiński poeta-prorok Taras Szewczenko oraz czeski filozof i pierwszy prezydent republiki Tomasz Masaryk są rodzonymi synami nie tylko swoich narodów. Ich przeżycia, poglądy i przestrogi pozostają aktualne również dzisiaj”.
W imię świętej prawdy i dla przywrócenia dziejowej sprawiedliwości Zenowija Filipczuk z miłością zebrała, co nazywa się, po ziarenku, wszystko to, co wartościowe i znaczące, co stworzyli Ukraińcy na czeskiej ziemi i co poświadcza naszą ścisłą przyjaźń. Książka ma przejrzystą, dobrze przemyślaną strukturę kompozycyjną i składa się z przedmowy, napisanej w językach ukraińskim i czeskim, oraz pięciu rozdziałów, których tytuły mówią same za siebie: „Literacka szewczenkiana międzywojennej Pragi”, „Rzecznicy Prawdy: Taras Szewczenko, Tomasz Masaryk”, „Petro Terpyło, Pyłyp Terpyło 'Goethe i Szewczenko'”, „Wersy, które przeszły przez serce (aforyzmy)”, „Jednoczenie dwóch kultur (z mojego praskiego dziennika)”. Ostatni rozdział również został zaadaptowany w języku czeskim. A ponadto w książce znajduje się wiele fotografii, które istotnie uzupełniają notatki dziennikowe autorki.
Ta książka to swoista antologia, która obfituje w głośne i mało znane szerokiemu ogółowi czytelników nazwiska; są tu Ołeksandr Kołessa i Jurij Darahan, Oksana Liaturynśka i Wiktor Cymbał, Mychajło Mychajliw i Ołeksandr Rusow, Pavel Šafařík i Jan Hus, Ján Kollár i Václav Hanka, Sofija Rusowa i Josef Frič, Arkadij Żywotko i Marija Omelczenkowa, Mykoła Szapował oraz Iwan Mirczuk, Jakym Jarema i Dmytro Antonych, Stepan Smal-Stoćkyj i Symon Naріżnyj… Wysoki martyrolog można kontynuować jeszcze długo. Za każdym z tych nazwisk kryją się nie tylko znaczące osiągnięcia twórcze czy naukowe, ważna misja polityczna i działalność społeczna, ale także ciekawy, pełen dramatyzmu los, wysokie kształtowanie się duszy.
Oczywiście, ta książka mogłaby rozrosnąć się do grubego foliantu i materiału by nie zabrakło, ale Zenowija Filipczuk dbała przede wszystkim o to, aby była ona czytelna i współbrzmiąca z naszym ulotnym czasem, dlatego niewiarygodnie zagęszczała tekst, ściskała do wybuchowej gęstości, wybierała to, co najistotniejsze, najbardziej wymowne i najbardziej charakterystyczne. Jest tu nieco szersza pod względem objętości rozprawa monograficzna Petra i Pyłypa Terpyłów „Goethe i Szewczenko”, ale odbierana jest ona nie inaczej jak wyjątek, wszystko inne przypomina barwną mozaikę, kolaż, gdzie dominuje jego wysokość aforyzm, maksyma i skrzydlate powiedzenie. Takie wybrane myśli z prac T. G. Masaryka i o Masaryku, takie „wersy, które przeszły przez serce”, gdzie zebrano pouczające sentencje lub po prostu ciekawe wypowiedzi Sofiji Rusowej, Hałyny Żurby, Wasyla Koroliwa-Starego, Petra Deriesza, Augustyna Wołoszyna, Mychajła Pronczenki i E. Kuzmiwnej. Niektóre z nich warte są zacytowania:
„Ludzka dusza jest naczyniem na wiarę i potrzebuje być wypełniona swoją właściwą treścią — wiarą”, „kiedy wykonujesz twórczą pracę — wspierasz Boże intencje, Wszechmogący wszędzie ci pomaga. Kiedy zaś niszczysz, nienawidzisz i mścisz się — pomagasz diabłu” (Wasyl Koroliw-Staryj). „Mamy tylko jedno: młodzież! Ją musimy uratować za wszelką cenę przed szkodliwymi wpływami tych starych, patentowanych, czystej krwi galicyjskich patriotów. Tylko w młodych nasza nadzieja i siła, a starych musimy usunąć za wszelką cenę. Nie umiecie — nie walczcie!” (Petro Deriesz). „Lepsza przyszłość narodu zależy od postępu świadomości; tylko jasna świadomość narodowa może w nas wytworzyć kult ideałów, które mogą obronić wielkie masy obywatelstwa” (Augustyn Wołoszyn).
W książce znajduje się również niemało wierszy, które nie tylko wnoszą szczególną liryczną nutę do ogólnego tekstu, ale także nadają mu świąteczności, można by rzec, łukowatości, zapewniają jego brzmienie na poziomie wyższych partytur. Są tu poezje Jewhena Małaniuka, Ołeksandra Olesia, Ołeha Olżycza, Hałyny Mazurenko, Ołeksy Stefanowycza, Natalii Liwyćkiej-Chołodnej, Andrija Harasewycza, Iwana Irlawśkiego, Antona Pawliuka, Kosti Wahylewycza, czyli tych twórców, których nieprzychylny los poprowadził z rodzinnej ziemi na obczyznę i którzy znaleźli drugą ojczyznę w sąsiedniej Czechosłowacji. Obecnie owi twórcy znani są jako członkowie Szkoły Praskiej, bez której niemożliwe jest wyobrażenie sobie historii literatury ukraińskiej XX w. Większość z nich odbierana jest jako poeci podręcznikowi, inni, choć nie wchodzą w klasyczny kanon, to dzięki jasnemu talentowi i życiowemu wyczynowi zdobyli głęboki szacunek u współczesnych i pozostają żyć w sercach wdzięcznych potomnych.
I, oczywiście, nad całym blokiem poetyckim książki (choć nie tylko nad nim) panuje prorocza i genialna postać Tarasa Szewczenki. Zenowija Filipczuk jakby sprawdza ognistym słowem Kobziarza każdy wers, a nawet słowo w tej książce. Sprawdza pod kątem autentyczności i prawdziwości, czystości brzmienia i piękna wypowiedzi, jak powiedziałby M. Doczyneć, „widzenie pióra”.
Trudno powstrzymać się, by nie zacytować choćby kilku niewielkich fragmentów z dziennika autorki, którym kończy się to wydanie i który brzmi jak wysoki liryczny akord.
„Wielokrotne wizyty w Pradze zawsze wywołują we mnie szczególne odczucia… Idziesz — i dech zapiera. Żadnego śladu szarości czy samowolnego malowania fasad na reklamowe kolory. Bardzo subtelnie odrestaurowano każdy starodawny budynek, jeśli nawet są nowoczesne wstawki — nie drażnią”.
„Naszego śladu w Pradze jest wiele… Skarbnicą ukrainiki na kontynencie europejskim słusznie uważa się Bibliotekę Słowiańską, gdzie mam wielką przyjemność pracować, ilekroć tu przyjeżdżam. Szczególna aura panuje w jej murach. Kiedy przeglądasz starodawne wydania, których dotykały ręce naszych słynnych przodków (wiele książek z autografami), czujesz, z jaką wiarą tworzyli ci sławni mężowie ukraińską sprawę na obczyźnie”.
„W Pradze jest wielu ukraińskich pracowników zarobkowych. To nasi współcześni, wydziału pedagogiki i psychologii Liana Jacenko, doktor nauk psychologicznych, profesor Łarysa Kałmykowa, przewodnicząca Towarzystwa Naukowego Oksana Łucyk oraz wielu innych gości, którzy przyszli na to święto.
Wydarzenie po raz kolejny udowodniło, że żyć-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
