Strona · s. 3strona oryginału ↗
Światło, dobro i wola narodu Do 150-lecia towarzystwa „Proświta”
Слово Просвіти, №40 за 2017 рік
Co roku 8 grudnia światowe ukraiństwo uroczyście obchodzi Dzień utworzenia towarzystwa „Proświta” – najstarszej w ojczystej historii organizacji, która na zasadach patriotyzmu, narodowo-kulturalnego, duchowego i materialnego odrodzenia Ukrainy jednoczy bliskich sobie światopoglądowo ludzi. Anatolij KOWALCZUK, przewodniczący Kijowskiego Oddziału Obwodowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, delegat zjazdu założycielskiego Towarzystwa Języka Ukraińskiego, uczestnik walki o Niepodległość Ukrainy w XX w.
Dlaczego, kiedy i jak powstała „Proświta”? W XIX wieku prawie wszystkie ziemie ukraińskie wchodziły w skład imperiów Rosyjskiego i Austriackiego, przebywając tam w statusie kolonii. Władze obu krajów-okupantów, nie uznając wobec naszego narodu żadnych praw (politycznych, narodowych oraz językowo-kulturowych), uciskały go duchowo i materialnie. Co prawda, w Austrii, w odróżnieniu od absolutystycznej Rosji, w okrojonej formie istniały pewne swobody demokratyczne. Nieprzerwanie trwał proces językowo-kulturowej asymilacji Ukraińców: niemczenie, polonizacja i madziaryzacja — na zachodzie, rusyfikacja — na wschodzie. Zbrodnicza polityka obu reżimów okupacyjnych — moskiewskiego i austriackiego — przeszkadzała formowaniu jednolitego narodu ukraińskiego. Przecież TYLKO IDEOWO ZGROMADZONY NARÓD, KTÓRY WYRAŹNIE UŚWIADAMIA SOBIE SWOJE INTERESY I CEL, MA DUCHOWYCH WODZÓW I POLITYCZNYCH PRZYWÓDCÓW, JEST ZDOLNY STANOWCZO ZADEKLAROWAĆ NIEZBYWALNE PRAWO DO STWORZENIA WŁASNEGO NIEPODLEGŁEGO PAŃSTWA. DZIĘKI WYTRWAŁEJ WALCE (POKOJOWEJ CZY ZBROJNEJ) OBOWIĄZKOWO JE REALIZUJE. Właśnie dlatego przed najlepszymi przedstawicielami świadomego ukraiństwa — ludźmi wykształconymi, nieobojętnymi i aktywnymi — z całą ostrością stanęło pytanie o zachowanie swojego narodu. Rozumieli oni: pierwszym znaczącym krokiem na drodze jego ratunku przed asymilacją, biedą, ignorancją i degradacją musi stać się stworzenie masowej ogólnoukraińskiej organizacji społecznej. Szeroko rozgałęziona sieć jej podstawowych komórek powinna zjednoczyć wszystkich przekonanych ukraińskich patriotów. Niezależnie od miejsca zamieszkania, stanu majątkowego, wykształcenia, rodzaju zajęć, przynależności kościelnej itp. Pierwszą udaną próbą na tej drodze stało się stworzenie w grudniu 1868 roku we Lwowie, który znajdował się w składzie imperium austriackiego, gdzie istniały skąpe swobody demokratyczne, w tym prawo do tworzenia zrzeszeń obywateli, towarzystwa pod nazwą „Proświta”. Najbliższymi, pierwszoplanowymi zadaniami towarzystwa były: szerzenie oświaty i wysokiej kultury wśród narodu ukraińskiego, odrodzenie i wzmocnienie jego świadomości narodowej. Najważniejszym, perspektywicznym celem „Proświty” — stworzenie na ziemiach od Sanu po Kubań, od Prypeci po Morze Czarne niepodległego, potężnego Sobornego Państwa Ukraińskiego. Pierwsi proświcianie energicznie zabrali się do pracy. Do bezinteresownej działalności na niwie oświatowej zgłosiły się tysiące narodowo świadomych Ukraińców. Byli to ludzie wszystkich zawodów: nauczyciele, księża, chłopi, rzemieślnicy, studenci, urzędnicy. Dzięki celowej, skoordynowanej działalności kohorty patriotów bardzo szybko, zaledwie w ciągu kilku lat, na całej podaustriackiej Ukrainie (Galicja, Bukowina, Zakarpacie) pojawiły się setki filii „Proświty”. Naród ukraiński, rozumem i duszą odczuwszy nagłą potrzebę budowy nowo powstałego patriotycznego zrzeszenia, błyskawicznie zademonstrował godną podziwu samoorganizację, wysoką dyscyplinę i wykazał burzliwą energię twórczą. Właśnie dzięki temu w ciągu dwóch dziesięcioleci pod egidą „Proświty” nawet w najmniejszych wsiach zostały stworzone centra życia narodowo-kulturalnego: czytelnie, biblioteki, chóry, orkiestry, kółka dramatyczne, towarzystwa sportowe itp. Organizatorzy komórek proświciańskich podnosili poziom cywilizacyjny prostego ludu: uczyli chłopów postępowych metod gospodarowania, propagowali wysoką kulturę zachowania i życia domowego, odradzali najlepsze tradycje narodowe i zwyczaje. Bardzo dużo uwagi poświęcano patriotycznemu wychowaniu dzieci i młodzieży. Proświcianie dbali o narodową i chrześcijańską duchowość narodu, co szczególnie wyraźnie przejawiało się w poprawnym, wykwintnym języku ukraińskim, szlachetnym zachowaniu, schludności, stałej gotowości do bezinteresownej pomocy bliźniemu. Potępiano pijaństwo i palenie tytoniu jako szkodliwe nawyki, które podważają zdrowie i prowadzą do totalnej degradacji. Wielkie pozytywne znaczenie miało to, że „Proświta” współdziałała z UKGK, która w tamtym czasie stała się w Galicji kościołem narodowym narodu ukraińskiego. Księża-proświcianie nie tylko głosili wiernym naukę ewangeliczną, ale sami byli wzorem przykładnego zachowania moralnego dla parafian. Aby zapobiec szerzeniu się pijaństwa, które mogło stać się wielką biedą dla setek tysięcy ludzi, doprowadzić do utraty przez nich zdrowia i majątku, księża proponowali poszczególnym niestabilnym osobom przysięgać na Biblii, że przestaną spożywać alkohol. Tym ratowali ich i ich rodziny od biedy oraz innych nieszczęść. Ciekawe: dlaczego to pozytywne doświadczenie szerzenia zdrowego i trzeźwego stylu życia jest obecnie niesprawiedliwie zapomniane?! Kosztem składek członkowskich prostych Ukraińców (dlaczego nie bierzemy dziś z nich przykładu?) oraz darowizn, w wielu miastach i dużych wsiach budowano Domy Ludowe, które zachowały się w Galicji do dziś. „Proświta” organizowała święta narodowe, zakładała muzea, drukarnie, szkoły ludowe, kursy szkoleniowe, a także organizacje ekonomiczne, w tym „Centrosojuz” i „Masłosojuz”. Wydawała gazety, czasopisma, literaturę naukową i artystyczną. Dla wielu milionów Ukraińców różnych pokoleń (w warunkach życia pod wrogą okupacją, w podzielonej między obce państwa Ojczyźnie) tylko „Proświta” przez kilka dziesięcioleci niosła oświatę, kulturę, wysoką duchowość i moralność. Pod wieloma względami polityczno-humanitarnymi swoją działalnością z powodzeniem zastępowała brakujące w bezpaństwowej Ukrainie ministerstwa propagandy, wychowania patriotycznego, oświaty, kultury, wydawnictw książkowych, młodzieży i sportu itp. Dzięki materialno-finansowemu oraz intelektualnemu wsparciu Ukraińców Ukrainy Naddnieprzańskiej lwowska „Proświta” stworzyła Towarzystwo Naukowe im. T. Szewczenki (NTSz), które stało się pierwowzorem Narodowej Akademii Nauk. Jego pracownicy wykonali fantastycznie ogromny zakres prac z wielu dziedzin ukrainoznawstwa. I tym zademonstrowali cywilizowanemu światu niewyczerpany potencjał naukowy ukraiństwa! W wyniku emigracji wielu naszych rodaków za ocean, w ciągu krótkiego czasu swoje „Proświty” stworzyli Ukraińcy USA, Kanady, Argentyny, Brazylii i innych państw. Stały się one na wiele dziesięcioleci ośrodkami życia narodowo-kulturalnego kilku pokoleń ich potomków. Jedynie w podrosyjskiej Ukrainie, gdzie na szczeblu państwowym despotyczna władza prowadziła politykę systematycznego niszczenia ukraiństwa, działalność jakichkolwiek narodowych zrzeszeń obywateli, niepodległych władzy, przez długi czas była zakazana. Sytuacja zmieniła się dopiero po rewolucji 1905 roku, kiedy rząd carski zmuszony był pójść na pewne ustępstwa w kwestiach demokratycznych i narodowych. Inteligencja ukraińska w pełni skorzystała z nadanej wolności do tworzenia organizacji demokratycznych. W krótkim czasie zrzeszenia „Proświty” pojawiły się we wszystkich największych miastach centralnej i wschodniej Ukrainy — Kijowie, Charkowie, Jekaterynosławiu, Mikołajowie, Odessie, Żytomierzu, Połtawie, Czernihowie, a także na Kubaniu, w Zielonym Klinie (Syberia). Jednak wkrótce carat, przestraszony wzrostem nastrojów patriotycznych wśród Ukraińców, uciekł się do brutalnego zakazu działalności komórek proświciańskich i rozpoczął prześladowania ich organizatorów oraz aktywistów. Senat ogłosił ukraińskojęzyczną działalność kulturalną i oświatową szkodliwą dla imperium. Rząd Stołypina zamknął wszystkie ukraińskie towarzystwa kulturalne i wydawnictwa, zakazał czytania wykładów w języku ukraińskim, tworzenia jakichkolwiek nierosyjskich klubów. Za jakie środki prowadziła swoją działalność „Proświta”? Kosztem dobrowolnych darowizn. Słowa o miłości do Ukrainy tylko wtedy były coś warte, jeśli towarzyszyły im realne czyny. Właśnie wtedy, ponad 100 lat temu, pojawiło się znane hasło: „Zamiast głośno chwalić się, że kochasz Ukrainę do głębi duszy, lepiej po cichu pokochaj ją do głębi swojej kieszeni!”. Jego autor Jewhen Czykałenko — nie tylko znany mecenas i działacz społeczny, ale także wielki patriota-proświcianin. Można stwierdzić: nie w ostatniej kolejności dzięki „Prośvicie” miliony mieszkańców różnych części Ukrainy, mimo podziału granicami państwowymi, bardzo szybko uświadomiły sobie, że są jednolitym narodem, wielkim narodem ukraińskim, który ma niezbywalne prawo do swojego Sobornego wolnego państwa. A zatem fizycznie, duchowo, intelektualnie i zbrojnie przygotowywały się do przyszłej walki o jego stworzenie. Właśnie dlatego musimy stwierdzić: towarzystwo „Proświta” odegrało ogromną rolę narodotwórczą, niestety, do dziś należycie nieocenioną przez władze Niepodległej Ukrainy. Z początkiem I wojny światowej kolonialna rosyjska administracja zaczęła jeszcze bardziej brutalnie przeszkadzać działalności towarzystwa we wschodniej Ukrainie, a po okupacji przez wojska carskie Galicji tam zostały rozgromione i obrabowane domy ludowe, represji doświadczyli aktywiści „Proświty”. Jej działalność we Lwowie i innych miastach stała się niemożliwa. W okresie międzywojennym na ziemiach Zachodniej Ukrainy, które znajdowały się w składzie Polski, „Proświta” odrodziła się. Ale jej działalność napotykała wszelkie przeszkody ze strony ówczesnej polskiej „demokratycznej” władzy, która, wbrew podjętym zobowiązaniom, uciskała swoich współobywateli-Ukraińców, rdzennych mieszkańców Galicji, Wołynia, Łemkowszczyzny. W odpowiedzi na taką nierozsądną, zgubną dla Warszawy politykę narodową wielu młodych Ukraińców, zdobywszy patriotyczne wychowanie w „Prośvicie”, zasiliło szeregi podziemnej OUN, która w tamtym czasie rozwinęła aktywną działalność. Ostatecznie „Proświtę” w Zachodniej Ukrainie komuniści zakazali w 1939 roku po przyłączeniu tych terenów do USRR. Nieco inna była historia „Proświty” na ziemiach wschodnioukraińskich. Po upadku monarchii i ogłoszeniu w nowo powstałej republice rosyjskiej swobód demokratycznych „Proświta” wznowiła działalność. Jej komórki były tworzone i aktywnie działały nawet w niewielkich miastach i wsiach. Proświcianie brali aktywny udział we wszystkich wydarzeniach Rewolucji Ukraińskiej 1917—1921 lat: byli deputowanymi Centralnej Rady, pracowali w organach władzy URL, walczyli przeciwko licznym wrogom naszego młodego państwa. Wielu prośwician poległo w okrutnych walkach o wolność Ukrainy. A większość z tych, którzy przeżyli, później, głównie w latach 1930., zniszczył zbrodniczy okupacyjny reżim komunistyczny. Przecież „Proświtę” bolszewicy uważali za „organizację kontrrewolucyjną” i zakazali jej jeszcze wcześniej — na początku lat 1920. Hitlerowcy, zająwszy Ukrainę w 1941 r., też zabraniali wznowienia jej działalności. Za to „Proświta” zawsze, ponad 130 lat, nieprzerwanie działała w krajach wolnego świata. W połowie lat 80. ubiegłego stulecia „Proświta” odrodziła się na Ukrainie, jeszcze sowieckiej i komunistycznej. Początkowo jako Towarzystwo Języka Ukraińskiego (jego konferencja założycielska odbyła się 11-12 lutego 1989 r.), które na III nadzwyczajnej konferencji 12 października 1991 r. zostało zreorganizowane w Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Czym jest nasze towarzystwo obecnie? WOT „Proświta” im. T. Szewczenki — społeczna niekomercyjna organizacja kulturalno-oświatowa, która słusznie uważa się za następcę prawnego i duchowego spadkobiercę-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
